- معنای کلمه «ضرار» در حدیث لاضرر/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /- معنای کلمه «ضرار» در حدیث لاضرر

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمن الرحیم.

معنای کلمه «ضرار» در حدیث لاضرر

بحث در این کلماتی بود که در حدیث «لا ضرر» آمده بود. «ضرر» را بحث کردیم. کلام منتهی شد به «ضرار».

کلام مرحوم آخوند و بررسی آن

مرحوم آخوند در «ضرار» فرموده، شیخ هم قبلش فرموده، فرموده که اظهر این است که «ضرار» هم به معنای «ضرر» است. این تأکید است: «لا ضرر و لا ضرار» تأکید هم خیلی خلاف عرف نیست. امر مهمی است مثلاً حضرت تکرار کرده. اول فرموده «لا ضرر و لا ضرار». شاهدش هم این است که در بعضی از این روایات سمره داشت که «إنک رجل مضارّ». دوباره همان «ضرار» را «مضارّ» مشتق از «ضرار» است دیگر. قطعاً در ناحیه سمره «ضرر» هست، «ضرار» هم تطبیق شده. پس بنابراین عرضم به خدمت شما «ضرار» هم به معنای «ضرر» است.

اینکه بعضی‌ها توهم کرده‌اند «ضرار» باب مفاعله است، باب مفاعله باید بین الاثنین باشد، مرحوم آخوند قبول دارد میگوید اصل در باب مفاعله بین الاثنینی است، ولیکن در خصوص مقام گفته نه، از طرف انصاری که ضرری در کار نبود مثلاً. مرحوم حالا حرف آخوند دیگر می‌گوید که «و فعل الاثنین إن کان اصل فی باب المفاعله» و می‌گوید ولیکن در اینجا مجال ندارد. و هم جزاء بر ضرر «لا ضرر» ضرر نیست و «لا ضرار» جزاء بر ضرر هم نیست به همان قرینه تطبیق. به همان قرینه تطبیق می‌گوید این «لا ضرار» نه به اصطلاح باب شرکت است و نه باب جزاء.

این فرمایش مرحوم آخوند در «لا ضرر و لا ضرار» که می‌گوید که تأکید و تأکید هم مثلاً امر این‌جور تأکیدها امر، جا دارد که تأکید کند. مهم است ضرر بر مؤمن، مهم است جا دارد که تأکید بکند. می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار».

بعضی اشکال کرده‌اند بر مرحوم آخوند گفته‌اند نه، خلاف فهم عرفی است، تأکید خلاف حرف فهم عرفی است. مثل اینکه اگر بگوید «لا ضرر و لا ضرر» چطور عرفیّت ندارد «لا ضرر و لا ضرار» هم عرفیّت ندارد. تأکید مثلاً، تأکید خلاف اصل هست اینجا بدتر است. «لا ضرر و لا ضرار» عرفیّت ندارد.

خب این اشکال وارد نیست بر مرحوم آخوند. درست است «لا ضرر لا ضرر» اگر بگوییم عرفیّت ندارد خیلی هم روشن نیست. حالا بگوییم سلّمنا «لا ضرر و لا...» در مقام جعل یک حکمی است بگوید «لا ضرر و لا ضرر» مثلاً عرفیّت نداشته باشد، همان هم خیلی روشن نیست ها! چون امر مهمی است دو بار می‌گوید «لا ضرر لا ضرر». حالا سلّمنا ولکن متن روایت «لا ضرر و لا ضرار» است. تغییر هیئت عرفیّت دارد. به لفظ آخری تأکید کردن عرفیّت دارد به مرادفش، آن مرادف که از نظر لفظ مختلف‌اند از نظر معنا یکی‌اند یک امر عرفی است. کار تو را نه انسانی انجام داده نه بشری انجام داده نه جانداری انجام داده! اشکالی ندارد که چون «لا ضرر و لا ضرار» یعنی اگر هم قبح «لا ضرر و لا ضرار» را قبول کنیم همان هم خیلی روشن نیست در جایی که الفاظ تغییر بکند آن استقباح وجود ندارد. تأکید از این جهت خلاف ظاهر نیست.

مختار استاد «دام عزه»

بله ما در ذهنمان این است که «لا ضرر و لا ضرار» تأکید نیست. ذهن عرفی ما از «لا ضرر و لا ضرار» از «لا ضرار» مرادف «لا ضرر» را نمی‌فهمیم. این خلاف متبادر است. این درست است. «لا ضرر و لا ضرار» متبادر از اینها یک معنا نیست. از «لا ضرار» یک معنای دومی می‌فهمیم. حالا کلام واقعش این است که آن معنای دوم چیست. در تعیین آن معنای دوم بحث است، آن معنای دوم که «لا ضرر و لا ضرار» به مناسبتی که «ضرار» باب مفاعله است پس «لا ضرر و لا ضرار» باب مفاعله است بین الاثنینی است. این که گفتنی نیست که بگوییم «لا ضرر» ثلاثی مجرد است انتساب ماده را به یک نفر می‌گوید «لا ضرار» باب مفاعله به دو نفر می‌گوید. نه این گفتنی نیست. پیغمبر اکرم فرموده ضرری نیست یک نفر ضرر برساند و «لا ضرار» ضرار هم یکی به دیگری این هم نیست در اسلام.

مضافاً که در محل کلام مراد نیست چون سمره که ضرر نرساند، ببخشید آن اصحابی که ضرر نرساند به سمره فقط سمره مضارّ بود. مضافاً بین که اینجا منطبق بر مورد نیست که فرق «ضرر» و «ضرار» به من الواحد و بین الاثنینی بدانیم، کلیتاً هم نادرست است. اینکه در کتب ادبیات می‌گویند باب مفاعله عمده معنای مفاعله را این قرار می‌دهند ها! درست است گفتند مفاعله به معنای ثلاثی مجرد هم می‌آید. اصل در باب مفاعله را مشارکت قرار دادند بین الاثنین قرار دادن هیچ اساسی ندارد.

باب مفاعله «ضارب زیدٌ عمراً» این مثلاً بین الاثنین است. «ضرب» یک نفر است «ضارب زیدٌ عمراً» مضاربه کردند یعنی مثلاً زد و خورد کردند فارسی‌اش. نه این حرف غلطی است. خدا رحمت کند مرحوم شیخ اصفهانی را می‌گوید من تتبع کردم از اول قرآن تا آخر قرآن باب مفاعله را تتبع کردم هیچ جا باب مفاعله بین الاثنین نیامده. «خادعهم» هست «شارک» نمی‌دانم «قاتلهم» هست عرضم به خدمت شما مواردی که آورده این را آقای خویی نقل کرده یادم نمی‌آید در کلمات خود حاج شیخ هم هست یا نه.

مرحوم آقای خویی در مصباح الاصول نقل کرده که بعضی از مشایخنا تتبع لاستفاد هذا المطلب یعنی بین الاثنین من أول القرآن إلى آخره و وجد أن هذا الاصل لا أصل له. حالا تعبیر ما شاید نادرست باشد هیچ جا پیدا نکردم. نه این اصل در باب مفاعله مشارکت است این اصل لا أصل له اساسی ندارد. نه، این همه توی قرآن آیه قرآن باب مفاعله استعمال شده و بین الاثنین هم نیست احیاناً چرا ولی اصل، قانون در باب مفاعله که ادبا در ذهنشان همین را می‌گویند صرفیین، ادبا می‌گویند باب مفاعله بین الاثنین است فرقش با ثلاثی مجرد این است. مرحوم آقا شیخ می‌گوید ما قرآن را تتبع کردیم و فهمیدیم که نه...

سوال:؟؟؟

جواب: بالاخره ببینید اگر تتبع هشتاد درصد نود درصد را باب مفاعله پیدا کردیم که بین الاثنین نیست دیگر بعید است بگوییم باب مفاعله برای بین الاثنین وضع شده. حالا گفتند الان آن را می‌گویم.

سوال:؟؟

جواب: انحصار این معنایش لااقل باید غالب باشد غالب در باب مفاعله بین الاثنینی نیست. حالا بگذار شاید این آقایان چون امروز ما دیر رسیدیم شاید این آقایان هم حرف شما را گفته باشند.

مفاد باب مفاعله

پس باب مفاعله مفادش چیست؟ بحث در این الان. باب مفاعله معنایش ماده منتسب بین الاثنین نیست. پس چیست باب مفاعله معنایش؟ مرحوم حاج شیخ اصفهانی یک جور معنا کرده مرحوم آقای خویی یک جور دیگری بیان کرده عرضم به خدمت شما دیگر کسی دیگر هم ظاهراً نیست دو تا معنا شاگرد و استاد بیان کرده‌اند.

کلام مرحوم اصفهانی و صحت فی الجمله کلام ایشان

اما معنایی که مرحوم حاج شیخ اصفهانی کرده در ابتدا مرحوم حاج شیخ اصفهانی ادعا کرده این که باب مفاعله دو تا نسبت را برساند «ضارب زیدٌ عمراً» دو تا نسبت هم نسبت ضرب را به زید برساند هم نسبت ضرب را به عمرو برساند گفته این مستحیل است اصلاً.

ادعا کرده دیگر اخیراً مراجعه نکردم ولی اینها را درست نوشته ادعا کرده ابتدا که اصلاً محال است ما هو المشهور آن که مشهور است آن محال است. مشهور چیست؟ گفتند فرق بین باب مفاعله و باب تفاعل یک ما به الاشتراک دارند مفاعله و تفاعل که مشترکند به این که بین الاثنینی است. بین الاثنین با هم مشترکند اما یک ما به الافتراق دارد آن افتراق این است که بالانتساب در باب تفاعل انتساب به هر دو بالاصاله است «تضارب زیدٌ و عمرو» انتساب ضرب به زید، به عمرو، بالاصاله است هر دو یهو به هم افتادند. می‌خواهیم این را اعلام کنیم هر دو به هم افتادند می‌گوییم «تضارب زیدٌ و عمرو».

در باب تفاعل اصلاً اسناد در هر دو، انتساب در هر دو بالاصاله است. و اما در باب مفاعله، مفاعله گفتند بین طرفین است منتها شروع از یکی است «ضارب زیدٌ عمراً» زید شروع کرده ولی او هم پاسخ داده، انتساب در زید بالاصاله است در عمرو، سه حالت که در خارج داریم دیگر در حقیقت یک آقا می‌گوید در الفاظ برای بیان خارج هستند خارج سه قسم است. زید عمرو را می‌زند او هیچی نمی‌گوید می‌گویند «ضرب زیدٌ عمراً» زدش، هیچی نمی‌گوید. دوم زید عمرو را می‌زند ولی وقتی خورد او شروع می‌کند به زدن، می‌گوید «ضارب زیدٌ عمراً». سوم نه، هر دو با هم شروع کرده‌اند به زدن نه که در ناحیه عمرو بالتبع است نه، هر دو بالاصاله است می‌گویند «تضارب زیدٌ و عمرو». سه حالت در خارج هست سه تا ماده ما داریم «ضرب زیدٌ عمراً» فقط ضرب زید را اعلام می‌کند «ضارب زیدٌ عمراً» شروع زید را اعلام می‌کند «تضارب زیدٌ و عمرو» شروع هر دو را اعلام می‌کند.

مرحوم آقا شیخ اصفهانی می‌گوید این که «ضارب زیدٌ عمراً» دو تا نسبت را خواسته باشد بگوید یک نسبت بالاصاله یک نسبت بالتبع می‌گوید محال است محال است «ضارب زیدٌ عمراً» محال است دو تا نسبت را برساند ثبوتاً و اثباتاً. اما ثبوتاً گفته ثبوتاً وقتی است که ما دو تا دلالت داشته باشیم «ضارب زیدٌ عمراً» ببخشید نه، گفته که بله ثبوتاً گفته اگر ثبوتاً خواسته باشد دو تا باشد معقول نیست. گفته کل هیئة لا تکون موضوعه إلا بنسبة خاصه. یک هیئت ما بیشتر نداریم یک هیئت معنا ندارد دو تا نسبت را برسانند یک هیئت یک «ضارب زیدٌ عمراً» داریم یک هیئتی یک هیئت گفته معقول نیست که دو تا نسبت را برسانند.

و گفته و اما اثباتاً کسی ممکن است بگوید که «ضارب زیدٌ عمراً» بالمطابقه نسبت صدوریه ضرب را از زید در ابتدا به عمرو می‌رساند، بالالتزام نسبت ضرب عمرو را به زید می‌رساند. بالمطابقه که معقول نیست یک هیئت بیشتر نداریم یک نسبت بیشتر نیست. خب حالا بالالتزام، بالمطابقه یک نسبت را برساند، بالالتزام هم نسبت دیگری را برساند گفته این هم معقول نیست چون آن نسبت در التزام باید ملازمه باشد، ارتباط ملازمی باید داشته باشند، آن نسبت ضرب عمرو به زید که بالتبع است گفته مدلول، لازمه «ضارب زیدٌ عمراً» نیست این که راست می‌گوید لازمه ضرب زید عمرو را لازمه‌اش ضرب عمرو زید را نیست که، دلالت التزامی در جایی است که ملازمه بینشان باشد بین ضرب زید عمرو را و ضرب عمرو زید را ملازمه نیست تا یک دلالت التزامی بالتبع باشد؛ گفته پس نمی‌تواند «ضارب زیدٌ عمراً» متکفل بیان دو نسبت باشد لا بالمطابقه ولا بالالتزام. پس این که می‌گویید «ضارب» برای دو نسبت است حرف غلطی است.

اصلاً دلیل عقلی می‌آورد حاج شیخ اصفهانی که «ضارب» نمی‌تواند دو تا، «تضارب» می‌تواند دو تا نسبت را بیاورد چون واو می‌آوری «تضارب زیدٌ و عمرو» نسبت می‌دهی ضرب را به زید نسبت می‌دهی ضرب را به عمرو اون عیبی ندارد ولی «ضارب زیدٌ عمراً» گفتم معنا ندارد دو تا نسبت را بیاورد، یک نسبت، یک نسبت بالاصاله یک نسبت بالتبع پس غلط است دیگر باب مفاعله برای بین الاثنینی است بین الاثنین معنایش این است دیگر یعنی برای بیان دو تا نسبت «تضارب» را قبول داریم دو تا نسبت را بیان می‌کند اما «ضارب زیدٌ عمراً» گفته محال است ثبوتاً اثباتاً محال است دو تا نسبت را بیان کند. این در رد کسانی که می‌گویند باب مفاعله برای طرفین است آنها که می‌گویند طرفین یعنی برای دو تا نسبت‌ ها! «ضارب زیدٌ و عمراً» هم نسبت ضرب را به زید دارد اعلام می‌کند هم نسبت ضرب را هم بالتبع، این گفته محال است.

پس چیست؟ خودش معنا کرده «ضارب زیدٌ و عمراً» را معنا کرده گفته که عرضم به خدمت شما فرق «ضرب» و «ضارب» با اینکه هر دو مشترکند در این که یک نسبت را بیان می‌کنند «ضرب» نسبت ضرب را به زید، «ضارب» نسبت ضرب را به زید، در بیان نسبت واحده با هم شریکند. این می‌گویند «ضارب» بین الاثنینی است اصلاً معقول نیست پس فرقشان چیست؟ گفته فرقشان این است: در ثلاثی مجرد، مجرد اتفاق آن ماده را بیان می‌کند «ضرب زیدٌ عمراً» «جلس زیدٌ جنب عمرو» فقط جلوس را بیان می‌کند که کنار او نشست. اما «جالس» «ضارب» یک معنای اضافه‌تری را بیان می‌کند «جالس زیدٌ عمراً» این که معیّت دارد جلوسش با عمرو، مقصود کسی است که نشسته، اون را دارد بیان می‌کند. اگر یک کسی وارد مجلسی شد یک جای خالی بود آنجا نشست می‌گویند «جلس زیدٌ جنب عمرو» اما اگر نه این جلوس جنب عمرو مقصود بود، آن یک شخصیتی است او آمده و این قصد تصدّی کرد آمد کنارش نشست، این کنار نشستن مقصودش بود، آنجا می‌گویند «جالس زیدٌ عمراً» مجالست کردن.

سوال:؟؟

جواب: نه مردم کجا «جلس» را می‌آورند کجا «جالس» را می‌آورند؟ اگر وارد مجلس شد کنار آقا جا بود آمد نشست می‌گویند «جلس» می‌گویند «جلس جنب فلانی» یک وقت نه این جلوس جنب فلانی مد نظر است ممکن است اون طرف جا هست، چند جای دیگر هم جا هست ولی اینجا مد نظر است کناری نشستن خودش یک پرستیژی دارد یک مقامی دارد اگر این مقصود بالاصاله بود تصدّی اینجا، کجا می‌گویند «جلس زیدٌ جانب عمرو» کجا می‌گویند «جالسه» ؟

مرحوم آقا شیخ نه بعد حرفی نزده فی‌الجمله همین‌جور است بگذار این عبارتش را بخوانم گفته که: حیثیّة التعدیه در «ضارب» می‌گوید حیثیّة التعدیه فیه ملحوظة فی مقام إفادة النسبة. خود آن مقارنت مد نظر است همین‌جور است دیگر وقتی بابا یک کسی وارد مجلس می‌شویم می‌گویند حسن آمد حسین آمد او کنار نشست کنار آقا آنجا جا بود نشست یک وقت می‌گویند نه رفت همان کنار آقا نشست نمی‌گویند جا بود کنار آقا نشست رفت همان کنار آقا نشست آن کناریت یک نکته اضافه دارد می‌گویند اینجا «جالسه». نه این مقدارش که ما در ذهنمان فی‌الجمله هست که «جلس جنبه» او یا بگوید «جالسه» «جالسه» این اضافه به آن شخص قبلی مد نظر است «جالسه» ، نه «جلس فی جنبه» مردم از «جالسه» با «جلس فی جنبه» این مقدار فرق را احساس می‌کنند.

مرحوم آقا شیخ اصفهانی فرموده که فرق باب مجرد و مزید این است که در مجرد، مجرد صدور ماده از فاعل فقط، باب مفاعله کلمه‌اش بیشتر است کلمه بیشتر اینها مؤیدش هست ها! کلمه بیشتر دلالت دارد بر معنای زیادتر. آن معنای زیادتر چیست؟ مرحوم آقا شیخ اصفهانی فرموده که آن معنای اضافه این است که تصدّی، آن مقارنت، آن معیّت را هم لحاظ کرده فاعل آن حدث، این جور گفته «فإذا فعل فعلاً کان أثره...» بابا ما یک کاری کردیم اون بیچاره فریب خورد اینجا نمی‌گویند «خادعه» اما نه من یک کاری کردم که او فریب بخورد اینجا می‌گویند «خادعه». «فإذا فعل فعلاً کان أثره خداع الغیر صدق علیه أنه خدعه أما إذا تصدّى...» نه، مد نظر است، مد نظر است که او را خدعه بزند. فرق است بین «خدعه» و «خادعه»، «خادعه» آن تصدّی را هم می‌رساند.

مرحوم حاج شیخ اصفهانی، با روایت هم جور درمی‌آید «لا ضرر و لا ضرار» کار سمره «ضرر» بود مضافاً در صدد این «ضرار» برآمده بود پس هم «ضارّ» بود و هم «مضارّ» بود. در صدد هم برآمد دیگر این همه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نصیحتش کردند فایده نکرد ادامه داد، شد اولش شاید نمی‌شد بگوییم رجل مضارّ ولی چون اصرار کرد در صدد برآمد شد رجل مضارّ. فرمایش حاج شیخ اصفهانی در فرق بین ثلاثی مجرد و ثلاثی مزید خیلی فکر کرده‌اند اینها را دیگر، فرقش در همین است که آن ماده علی سبیل الاتفاق حاصل شده باشد آنجا ثلاثی مجرد است، نه، آن ماده مد نظر است علاوه از صدور یک نکته دیگر هم دارد آنجا باب مفاعله.

بگذار یک کلمه بگویم، نمی‌دانم حاج شیخ اصفهانی اینها را فرموده حاج شیخی که این‌قدر تتبع کرده از اول قرآن تا آخر قرآن، چطور این همه موارد که باب مفاعله استعمال می‌شود و این‌جوری نیست اینها را ما در ذهنمان یک، خیلی دقت کرده ولی یک دغدغه‌ای یک قلقی است که این همه باب مفاعله ما داریم این‌جور که ایشان می‌گوید نیست چطور اینها را ملاحظه نکرده و به صورت کلی فرموده فرق بین ثلاثی مجرد و ثلاثی مزید این است. ما نتوانستیم بفهمیم. خواهیم گفت موارد عدیده‌ای هست در قرآن، غیر قرآن هست، شاید همین بعضاً درست است این فرمایش حاج شیخ اصفهانی اما اینکه معنای باب مفاعله این باشد باب مفاعله را برای این کار می‌آورند معنایش این باشد نتوانستیم بفهمیم. در روایت این‌جور هست بعید نیست ولکن نه، موارد زیادی ما داریم باب مفاعله استعمال می‌شود و اصلاً این جهت که مرحوم حاج شیخ اصفهانی معنایی به نظرم دقیقی فرموده اینها خارج از فهم عرفی است.

سوال:؟؟

جواب: نه، ضرری که در صددش برای شریعت روایت می‌گویند نه در دین ضرر است که در صدد برنیامدی آن هم نیست بلکه نه و نیز و ضرری هم که در صدد برآمدی آن را اعمال کنی آن هم نیست.

خب این را ملاحظه بفرمایید فرمایش حاج شیخ اصفهانی ببینیم که چه اشکالی دارد. تتمه کلام فردا بحث خواهیم کرد.