- بررسی اصل عدم زیاده در دوران بین زیاده و نقیصه و مختار استاد «دام عزه»/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /- بررسی اصل عدم زیاده در دوران بین زیاده و نقیصه و مختار استاد «دام عزه»

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمان الرحیم.

بررسی اصل عدم زیاده در دوران بین زیاده و نقیصه و مختار استاد «دام عزه»

بحث در این بود که اگر شک کردیم آیا کلمه «فی الاسلام» یا «علی مؤمن» در روایت «لا ضرر» بوده یا نه. فرض بکنید که هر دو نقل توسط ثقه به ما رسیده، ولی شک داریم شاید ثقه‌ای که «فی الاسلام» را آورده یا «علی مؤمن» را آورده خطا کرده. اگر شک کردیم که آیا آن نقل مع النقیصه درست است یا نقل مع الزیاده، معروف و مشهور این است که می‌گویند اصل عدم زیاده است. اصل عقلایی این است که راوی زیاد نکرده، این در اصل بوده.

ما این اصل عدم زیاده را همین‌طور احساس می‌کنیم در منقولات، نه همه‌جا، در منقولات چون که خطا متعارف است، عدم تحفظ متعارف است. اینکه کلمه‌ای از ذهن انسان بعد از آمدن، برود متعارف است، نیامدنش هم متعارف است، رفتنش هم متعارف است. همین‌جور است. ما این اصل عقلایی را قبول کردیم، گفتیم اصل عدم زیاده است. اصل این است که از خودش زیاد نکرده، در همان به اصطلاح نقل اول، در همان صادر اول، بوده همین‌طور.

البته بعضی‌ها که اهل تتبع بودند و خیلی اهل تتبع بودند، آنها این اصل عدم زیاده را انکار کردند. حالا دیگر خودتان ببینید چه‌جور است. اینها تتبع هست که تأیید بکند یا نکند. آیا اصل عدم زیاده در روایات ما، قبول کردند اصل عدم زیاده در متعارف، مشکل ندارد، ولی در خصوص روایات ما که آن زمان‌ها سر درس که نمی‌نوشتند روات، می‌رفتند بعداً می‌نوشتند، اصل نوشتن یک خورده مشکل پیدا کرده. ممکن است یک وقت خودش یک چیز زیاد بکند. بعد تازه آنها را که آمدند راوی‌های بعدی، همین‌جور خیلی امر متعارف است که کسی از روی نسخه‌ای می‌نوشته، یک کلمه‌ای گیر بوده در حاشیه نوشته، کاتب بعدی همان را آورده در متن نوشته. این یک امر متعارفی است کم کردن زیاد کردن در این روایاتی که به ما رسیده، یک امر متعارفی بوده.

اصل عدم زیاده است، گفتند کسی سخنرانی، دو نفر سخنرانی نفر را نقل می‌کند، یکی زیادتر می‌گوید، اصل عدم زیاده است، مردم او را تصدیق می‌کنند. ولی در خصوص روایات ما چون عرضَت بر این روایات اطواری، حالاتی، اختلافاتی، این همه نسخ اختلاف دارد، بعضی آمدند گفتند نه ما اصل عدم زیاده را در روایات را قبول نداریم. اینها هم خیلی کسانی را می‌گویند خیلی اهل تتبع هم بودند.

ما هنوز به این باور نرسیدیم. می‌گوییم اصل عدم زیاده در روایات محکّم است. دو نفر ثقه روایت را نقل می‌کنند، یکی مع زیاده یکی بلا زیاده، می‌گوییم سیره عقلا هست، این سیره عقلا هم اینجا هست و آن اختلافات شدید که بوده در متن روایات بوده. خدا رحمت کند مرحوم آقای زنجانی را. من یک وقت خدمت ایشان بودیم و تهذیب ایشان را نگاه می‌کردم، دیدم کلی چه نوشته برای تهذیب که نمی‌دانم علت آن‌جور... خیلی ایشان اهل تتبع بود. حالا ما به آن باور نرسیدیم که اصل عدم زیاده مجال نداشته باشد. می‌گوییم نه، این یک امر عقلایی است. این امر عقلایی در جایی هم که سخنان دستخوش عوارضی شده، طواری بر آنها طاری شده، باز هم عقلا اصالت عدم زیاده را جاری می‌کنند.

خب این دیگر بر عهده شماست که مثلاً فرمایشات ایشان هم پیدا بکنید مطالعه کنید تأمل بکنید ببینید ایشان درست می‌گوید یا آن که مثل آقای خویی می‌گوید اصل عدم زیاده است. این دیگر کار شماست. قاعده عند الشک در اینکه در اصل روایت بوده یا راوی زیاده کرده، در وقتی که راوی‌ها ثقه هستند اصل عدم زیاده جاری است.

بررسی تطبیق اصل عدم زیاده در مساله مورد بحث

ولکن این اصل عدم زیاده که شیخ الشریعه اینجا قبول کرده ما گیر داریم. می‌گوییم درست است اصل عدم زیاده، ولی اگر یک نکته‌ای برای آن زیاده پیدا شد این اصل عقلایی جاری نمی‌شود. اصل عقلایی در وقتی شخصی نقل می‌کند کلام شخصی را می‌گوید قال، اصل این است که از خود زیاد نمی‌کند. آن را ما قبول کردیم، باور کردیم. ولی می‌گوییم این در جایی است که آن زیاده دم دست نباشد، سر به قول سر زبان نباشد. اگر آن زیاده شایع سر زبان باشد معلوم نیست که اینجا عقلا اصل عدم زیاده را جاری کنند.

خصوصاً که اگر خود مفاد خطاب هم آن زیاده را اقتضا کند، خود حکم، خود محمول هم مناسبت داشته باشد با همان زیاده. «لا ضرر و لا ضرار» این مناسبتش با همین مسلم بودن است، مؤمن بودن است، و الا بر کافر ضرر وارد کردن که مشکلی ندارد که. و این سیاق‌های این‌جوری، همین دو تا جمله، در کثیری از موارد پیدا شده که یا «علی مؤمن» دارد یا «فی الاسلام» دارد کأنّ در ارتکاز این راوی‌ها این جا گرفته. این «فی الاسلام» هم مقتضای مناسبت حکم و موضوع است که می‌گوید «فی الاسلام». هم موارد زیادی گفته «فی الاسلام». این‌جور موارد اگر کلام را بشنود «لا ضرر و لا ضرار» ناخودآگاه در ذهنش می‌آید «فی الاسلام». جاهایی که این‌جور است زیاده از سنخی است که طبع قضیه اقتضا می‌کند او را راوی بیاورد. الان ما گاهی یک روایتی را نقل می‌کنیم می‌گوییم در دین این‌جور نیست، یک «فی الدین» اضافه می‌کنیم. واقعاً همین‌جور در دین است دیگر ولی در اصل روایتی که از دهان مبارک آنها صادر شده «در دین» نبوده، ولی وقتی ما می‌آییم بیان می‌کنیم می‌گوییم در دین نیست چنین چیزی.

حاصل الکلام ما قبول داریم در دوران امر بین زیاده و نقیصه، اصل عدم زیاده است، ولکن فی حد نفسه. و اما اگر یک مناسباتی پیدا شد، مناسبات حکم و موضوعی، خصوصاً شخص هم از کسانی است که مثل شیخ صدوق است، زیاد و کم هم می‌کند، این‌جور موارد اصل عدم زیاده باشد، ما باورمان نشده. خصوصاً هم که آنهایی که این زیاده را نمی‌آورند آدم‌های معتبرتری هستند، دقیق‌تری هستند.

سوال:؟؟؟

جواب: سند نداشتن دیگر، نه، با سندهای معتبر و قوی، آدم‌های مهم، نه «علی مؤمن» را دارند نه «فی الاسلام» را دارند. آنهایی که «علی مؤمن» را آورده‌اند «فی الاسلام» را آورده‌اند با دغدغه چون روایت نمی‌دانم از فلان است درستش کردیم. خصوصاً مثلاً آن طرف کلینی است این طرف شیخ صدوق است.

حاصل الکلام ما آیه و روایت نداریم که عند الشک اصل عدم زیاده. دلیلش اصل عقلایی است. اصل عقلایی دلیلش لبّی است، سیره است. این ‌قدر متیقنش در آن جایی است که نه، آن زیاده دور از ذهن است، به قول امروزیها سر زبان نیست، مقتضای کلام نیست. اما اگر نه، نزدیک به ذهن بود، مقتضای کلام بود، بابا «لا ضرر و لا ضرار» می‌گوید معلوم است یعنی «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» دیگر معلوم است. ما همین‌طور می‌فهمیم دیگر. پیغمبر می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» یعنی در اسلام، این تو ذهن می‌آید «فی الاسلام». اینجا راوی اگر «فی الاسلام» را اضافه کند، بله اگر خلافش نبود می‌گوییم همین‌طور اصل که زیاد نکرده، ولی اگر خلافش آمده، آن خلافش هم آدم‌های مهمی‌اند، زیادتر هم هستند کماً و کیفاً زیادترند که بدون زیاده نقل کرده‌اند. ما در این‌گونه موارد اصالت عدم زیاده که یک اصل عقلایی است باورمان نشده.

فتحصل که هم عنوان «فی الاسلام» هم «علی مؤمن»، اینها... یک وقت شما می‌گویی بابا اصلاً مناسبت حکم و موضوع یعنی «فی الاسلام» دیگر عیب ندارد. اما اگر خواسته باشید ادعا کنی که این کلمه، این عنوان از صاحب شریعت صادر شده، مرادش هست عیب ندارد، ولی صادر شده، ما به این باور نرسیدیم. اینکه شیخ الشریعه قائل شده عند الشک فی الزیادة، اصل عدم الزیادة محل کلام، صغرای اون قاعده نیست.

خب هذا تمام الکلام در تشخیص متن قاعده. متن قاعده چه‌جور بود. آنی که ثابت است تواتر «لا ضرر» تحصّل. آن که ثابت است و می‌شود ادعای تواتر کرد «لا ضرر» است. «لا ضرار» هم می‌گوییم بعید نیست چون آن «لا ضرار» همه نقل نکرده‌اند «لا ضرار» را یکی «لا ضرار» نقل کرده یکی «لا اضرار» نقل کرده‌اند، آن «لا مضار» نقل کرده‌اند خیلی صاف نیست. مهم همین «لا ضرر» هست ها! ما ادعامان این است که «لا ضرر» به ما رسیده و یقین داریم که این «لا ضرر» از شفتین مبارکتین رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم صادر شده. این راجع به متن روایت که چه مقدارش برای حجت قائل شده‌اند.

بررسی مدلول حدیث لا ضرر

و اما مدلول حدیث. ما در مدلول حدیث تارةً مفردات را بحث کردیم: ضرر یعنی چه، ضرار یعنی چه، «لا» مفادش چیست. سه مرحله بحث کردیم. یک وقت هم هیئت «لا ضرر و لا ضرار» را بحث کردیم.

بررسی ماده ضرر

نکته اول: معنای مصدری یا اسم مصدری داشتن ضرر

اما ماده. بحث در این ماده «لا ضرر و لا ضرار» کلمه اولش «ضرر» است. مرحوم آخوند فرموده که ضرر ضد نفع ست. ضرر همان‌طور که نفع مصدر است «نفع ینفع نفعاً»، ضرر هم مصدر است «ضرّ یضرّ ضرراً» . یک ادعایش. بعد هم گفته تقابل بین ضرر و نفع تقابل عدم و ملکه است. نفع امر وجودی است، ضرر امر عدمی است که قابلیت آن وجودی را دارد. دو تا ادعا کردند.

لکن به ذهن می‌آید که هر دو ادعای مرحوم آخوند ناتمام است. بله ادعای سومی هم هست حالا بحث می‌کنیم. اما اینکه مرحوم آخوند فرموده ضرر ما یقابل النفع، ظاهر عبارت این است ضرر را مقابل نفع قرار داده. نه، ضرر مقابل نفع نیست. مقابل نفع «ضَرّ» است در ادعیّه داریم «لا یملک نفعاً و لا ضرّاً». مقابل نفع «ضرّ» است، نفع مصدر است، ضرّ مصدر است. و اما ضرر، ضرر مصدر نیست. ضرر اسم مصدر است.

در فرق بین مصدر و اسم مصدر گفتند در مصدر آن حیث صدور عنه، آن حدوث عنه، مد نظر است. حدوث مصدر است. خب حدوث در ماضی فعل ماضی مثلاً، در مضارع فعل مضارع، چون حیث صدور ملاحظه شده زمان برمی‌دارد، می‌شود ماضی باشد می‌شود مضارع باشد می‌شود امر باشد، چون آن حیث صدور مد نظر است. صدور کَی؟ صدور اخباری، صدور طلبی، اشتقاقات. اینکه می‌گویند مصدر حیث صدورش ملاحظه شده، نکته‌اش این است. مصدر یعنی ما ینشقّ مِن آنها. آنها یا بیان زمان صدور را می‌کنند یا کیفیت صدور را. پس در آنها که آن صادرها، آن صادرها حیث صدور ملاحظه شده‌اند. مصدر آنها یعنی جامع آنها، قدر مشترک آنها. وقتی در آنها حیث صدور ملاحظه شده، مصدر هم که مصدر اصلاً یعنی مصدر، جامع آنها باید حیث صدور ملاحظه شده باشد.

این که می‌گویند در مصدر حیث صدور ملاحظه شده است به این نکته است. مصدر جامع آن ما یصدر است، در ما یصدر حیث صدور است، این هم باید حیث صدور ملاحظه شده باشد. اما اسم مصدر می‌گویند نه. در اسم مصدر اسم مصدر که اشتقاق درش نیست. اینها اصطلاحات است دیگر به همین نکاتی که عرض می‌کنم. اسم مصدر اسمش مصدر است ولی حیث صدور درش ملاحظه نشده، ذات آن فعل ملاحظه شده، ذات آن فعل بلا ملاحظة صدوره عن صادر. می‌گویند می‌گویند «زدن»، «زدن» درش حیث صدور ملاحظه شده، «زدن» اسناد درش دارد، احساس انسان همین است. ولی «کتک»، «کتک» درش حیث صدور ملاحظه نشده.

فرق بین مصدر و اسم مصدر. «شستن»، «شستن» درش صدور ملاحظه شده از یک کسی صادر شده. وقتی که از کسی صادر شده این کلمه را استعمال می‌کنند. ولی «شست‌وشو»، «شست‌وشو» نه، حیث صدوری درش ملاحظه نشده. انسان‌ها که مبدأ را به زبان می‌آورند دو نحوه‌اند: یک وقت آن حیث صدور در ذهنشان هست یک جور صحبت می‌کنند، یک وقت می‌خواهند ذات آن را بیان کنند یک جور دیگر صحبت می‌کنند.

احساس انسان همین است. «زدن» و «کتک»، نه «کتک زدن»ها! خود «کتک». «شستن» و «شست‌وشو». «شست‌وشو» اسناد به کسی درش لحاظ نشده لذا نمی‌تواند مبدأ باشد که این اسناد در زمان ماضی بوده، مضارع بوده. اصلاً اسنادی در کار نیست. اسناد ثبوتی بوده، حدوثی بوده، نه، اسنادی در کار نیست. مصدر ما یشتقّ، مصدر آنی است که در آن مشتقاتش وجود دارد. مصدر خودش اصل صدور درش ملاحظه شده. هیئات می‌آیند توضیح می‌دهند آن صدور را که ماضی بوده مضارع بوده، حدوثی بوده ثبوتی بوده نفی بوده اثباتی بوده. اشتقاقات ریشه‌اش این است.

به ذهن این‌طور می‌آید. ما یک «ضَرّ» و «نفع» داریم. «ضرّ»، آدم «ضرّ»، ضرر رساندن به ذهن می‌آید. «ضرر» خود آن حالت ضرریّه به ذهن می‌آید. مرحوم آخوند که می‌گوید ضرر مصدر است مثل نفع، نه. «ضَرّ» مصدر است مثل نفع. «ضرّاً و نفعاً». «ضرراً» نه. «ضرر» در مقابل منفعت هیچ جهت صدوری به ذهن نمی‌آید. اینها ارتکاز است دیگر. «ضرر» جهت حدوث جهت صدور به ذهن نمی‌آید. همان حیث واقعی که همان نقص، نقص واقعی به ذهن می‌آید. اینکه مرحوم آخوند فرموده ضرر ما یقابل النفع و این مصدر است، نه. «ضرر» اسم مصدر است و «ضرر» لا یقابل النفع. «ضرر» یقابل منفعت را. او «ضرّ» که مقابل نفع است.

نکته دوم: کیفیت تقابل بین ضرر و نفع

خب یک مسئله. مطلب دوم مرحوم آخوند می‌فرماید بین ضرر و نفع، حالا شما بگو بین «ضرّ» و نفع چه تقابلی است. گفته تقابل «ضرّ» و نفع تقابل عدم و ملکه است. عدم و ملکه می‌دانید که در تقابل بین عدم و ملکه ثالث ندارند. ملکه داریم بصر، عدم ملکه داریم عمی، هر عدم بصری را نمی‌گویند. جدار را نمی‌گویند عمی است. نه عدم بصری که از شأنش شأنیّت بصر را دارد. همین‌جور است دیگر. بعضی الفاظ این‌جوری است درش آن جهت شأنیّت اشراب شده. مرحوم آخوند فرموده که نفع امر وجودی است، ضرر امر عدمی است. ولی هر امر عدمی، هر نبودی را نمی‌گویند ضرر. ضرر در جایی می‌گویند ضرر کرد که شأنیّت نفع باشد، آنجا می‌گویند ضرّ و الا اگر شأنیّت نفع نباشد مثلاً ضرر نمی‌گویند.

ولیکن به ذهن می‌آید که نه، «ضرا» و «لا نفعا»، «ضرر» دارند «نفع» دارند، اینها از قبیل متضادّین‌اند. هر دو امر وجودی به ذهن می‌آید. اینها دیگر ادعا است دیگر. «ضرر کردن» یک امر وجودی است نه مجرد عدم نفع. خیلی‌ها می‌گویند دیگر «این ضرر نیست نفع نبردی». ارتکاز ما بر این است که در «ضرر»، ببین اصلاً ما از کلمه «عدم» بفهمیم حتی عدم من شأنه الوجود، اینها نادرند. می‌گویند کلمه «غیر» است که مثلاً به معنای «عدم» است، این نادر است. انسباق ذهن از «ضرر» به یک امر وجودی است، امر عدمی نیست. «ضرر کردم» نه مجرد نفع نکردم نیست. نه «ضرر کردن» نقص، نقص نه که یعنی باز نقص امر عدمی، نقص هم خودش امر وجودی است اصلاً. ناقص کردن هم خودش امر وجودی است. ما در ذهنمان این است که از «الضرّ» و «النفع» أمران وجودیّان ضدّان و لهما ثالث. در عرف هم همین‌طور می‌گوید. می‌گوید کاسبی ما برکتی نداشت، نه ضرر کردیم نه نفع کردیم. «ضرر کردیم» ضرر را در ذهنش یک امر وجودی احساس می‌کند نه امر عدمی، برایش ثالث احساس می‌کند. همه اینها با عدم و ملکه جور در نمی‌آید دیگر. اینکه مرحوم آخوند می‌گوید «ضرّ» و «نفع» عدم و ملکه است، نه ما نفهمیدیم. این هم نکته دوم.

نکته سوم: حدود و گستره معنای ضرر

نکته سوم عرضم به خدمت شما مرحوم آخوند «ضرر» را معنا کرد به «نقص». اصلا خودش هم معنا کرد «نقص». «نقص» در ارتکاز امر وجودی است نه «نقص» نه یعنی «عدم».

سوال:؟؟؟

جواب: نه اینها چیزهای فلسفی فکرهای فلسفی‌اند. «نقص» به من وارد کردی. «نقص» ارتکاز بر این است مجرد امر عدمی نیست یعنی کمالم را گرفتی. «نقص» یک صفت وجودی ما احساس می‌کنیم.

مرحوم آخوند مرحوم آخوند یک حرف سومی دارد می‌گوید حالا گذاشتیم از «نقص» گفته «نقص در چی». گفته «نقص فی النفس أو الطرف أو العرض أو المال». هر نقصی «نقص در نفس» باشد ضرر می‌گویند، «طرف» با اطراف انسان باشد بکشند نقص است، دستش را ببرند نقص است، اول عرض عرضش را ببرند نقص است، مالش را ببرند نقص است.

خب آیا «ضرر» این درش این تقیّد هست که نقص در نفس و طرف و عرض و مال، یا نه اوسع از اینهاست؟ «ضرر» ممکن است نقص در نفس هم نباشد، اطراف هم نباشد، عرض هم نباشد، مال هم نباشد، ضرر هم باشد. اینکه مرحوم آخوند «ضرر» را معنا کرده از اینها ظاهرش انحصار است الا قال أو نحو ذلک. ما در ذهنمان این نه، «ضرر» اعم از اینهاست.

ببینید اینکه ما نوشتیم می‌پسندید یا نه. در روایت است که «لا ینبغی للرجل أن یطلّق امرأته» می‌گوید که طلاق بدهد ثم یراجعها بدون جهت‌ها!، دنگش گرفته که طلاق بدهد رجوع بکند و لیس له فیها حاجة. حاجتی در این زن ندارد. طلاقش می‌دهد باز دوباره ثم یطلّقها باز دوباره طلاقش می‌دهد. حاجتی ندارد به این ‌زن نیازی ندارد طلاقش می‌دهد رجوع می‌کند دوباره طلاقش می‌دهد رجوع می‌کند. حضرت فرمود که فهذا الضرار، خود این ضرر است دیگر، این ضرر رساندن به آن زن است. الان این ضرر می‌رساند به این زن. این ضرر در نفس و طرفش که نیست، عرضش هم نه، ممکن است ازش خبردار نشود طلاقش داده.

سوال:؟؟؟

جواب: حالا می‌رود یک جایی دو تا شاهد عادل که هیچ نمی‌شناسند یک شهر دیگر.

سوال:؟؟؟

جواب: مجرد طلاق دادن گفته ضرر نیست ها!. یک بار طلاقش بدهی بعد رجوع کنی ضرر نیست. نه ادامه دارد گفته که «فهذا الضرر الذی نهی الله عز و جل عنه إلا أن یطلّق ثم یراجع و هو ینوی الإمساک». اگر اولی طلاقش داد و بعد گفت می‌خواهیم یک خورده ادب بشود بعد رجوع می‌کنیم از سر نو زندگی را ادامه می‌دهیم می‌گوید این ضرر نیست، ضرار نیست. اینکه تکرارش می‌کند این ضرر است، تکرار این ضرر است.

خب این تکرار الان نقص در چیست؟ نه در مال است، نه در عرض است، فقط یک منقصتی برای او هست. شخصیّت آن چه می‌شود لازم نیست در «ضرر» نقص در مال و طرف و نه، بگو شخصیّت. نه که آبرویش می‌رود ها...

سوال:؟؟؟

جواب: میگودی الان همین که یک چیز بدی است اسمش را «ضرر» گذاشته قرآن. عیب ندارد. نه. الان می‌گوید ضرر وارد می‌کنید ولو غرض از ضرر می‌گوید معیشتش ببخشد ولی الان ضرر وارد می‌کنید. این ضرر وارد کردن الان چیست؟ نه دیگر آن غرض است. غرض از ضرر وارد کردن است. خود ضرر وارد کردن چیست؟ طلاق داده مثل یک همین که یک نقصی حالا می‌آید. ما در معنا.

ما فعلاً این را می‌خواهیم بگوییم که آخوند که منحصر کرده وجهی ندارد. البته «ضرر» مطلق نقص هم نیست. گفتیم می‌آید در فقه الحدیث معنا خواهیم کرد که «ضرر» به چه معنایی است. ولی اینکه آخوند اختصاص داده، نه، این اختصاص وجه ندارد.

تحصّل الی هنا: «ضرر» اختصاص وجه ندارد. یک تقابلش تقابل عدم و ملکه نیست. دو، سوم «ضرر» مصدر باشد که آخوند گفتند نه، اسم مصدر است. سه تا حرف مرحوم آخوند اینجا بیان کرده.

سوال:؟؟؟

جواب: عیبی ندارد. می‌خواهم الان ببینم ماده «ضرر» به چه معنایی است دیگر. آن «ضرر» به چه معنایی است. آن هیئت اثر ندارد. «ضرر» ماده را که معنا می‌کند هیئت اثری ندارد.

خب این یک مسئله. و اما «ضرار». وقت تمام شد دیگر. حالا «ضرر» این بود. «ضرار» خواستیم تمام بشود مفرداتش بعد وارد بحث شویم. تمام شد این شد.

نمی‌دانم حالا بناست هفته دیگر چیزی نگفتند دیگر ما تابعیم دیگر. اگر گفتند تعطیل، تعطیل. گفتند باشد ما هم می‌آییم.شاگرد؟؟؟؟ استاد: از سه‌شنبه؟ تا سه‌شنبه تا دوشنبه، سه روز، پس إن شاء الله هفته آینده میخوانیم.