بررسی قید «فی الاسلام» در روایات لاضرر/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /بررسی قید «فی الاسلام» در روایات لاضرر

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمان الرحیم.

بررسی قید «فی الاسلام» در روایات لاضرر

بحث در تحدید این روایت «لا ضرر و لا ضرار» بود نسبت به «فی الاسلام» یا «علی مؤمن». ابتدا «فی الاسلام» را بررسی کردیم که آیا سند معتبر دارد که «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» یا سند معتبری ندارد؟

کلام شیخ الشریعه و بررسی آن

عرض کردیم مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی می‌گوید: «تفحصت فی کتبهم و تتبعت فی صحاحهم و مسانیدهم و غیرها فحصاً أکیداً.» می‌گوید من خیلی فحص کردم و کلمه «فی الاسلام» را در روایات آنها، یعنی در روایات اهل سنت پیدا نکردم و هذه کتب احادیث اهل سنت .... فمن أین هذه الزیادة؟

عرض کردیم که خب حالا کتب اهل سنت را نگاه کردید و تتبع کردید و تفحص کردید، «فی الاسلام» نبود، ولی حالا در کتب شیعه که هست، همین برای ما کفایت می‌کند. چه‌جور شده مرحوم شیخ الشریعه می‌گوید که ما در کتب آنها ندیدیم؟ خب نباشد، در کتب ما که هست. ما در آن بله، آن کتاب غوالی الئالی خیلی مهم نیست. مهمش در کتاب فقیه، من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق است. در کتاب فقیه شیخ صدوق این‌جور دارد که بله، روایتی را نقل می‌کند در ردّ عامه که «المسلم لا یرث عن الکافر». می‌گوید نه، «المسلم یرث عن الکافر». قال: إن الله عز و جل حرم علی الکفار المیراث، کافر ارث نمی‌برد عقوبةً لهم بکفرهم، کما حّرم علی القاتل. مشابه هم دارند. فأما المسلم فلای جرم و عقوبة یحرم المیراث. و کیف صار الاسلام یزید شراً؟ چطور الاسلام مطابق ذوق هم همین است: کسی مسلمان شد ارث ببرد از کافر، بنا باشد که کافر مسلمان شد از کافر ارث نبرد، خودش یک تضرری است دیگر. و کیف صار الاسلام یزید شراً؟ مع قول النبی از اینجا: مع قول النبی صلی الله علیه و آله و سلم: «الاسلام یزید و لا ینقص» یا «و لا ینقِّص»، زیادی می‌آورد نقص نمی‌آورد. الاسلام. مع قولیه «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام». هل الاسلام یزید المسلم خیراً و لا یزید شراً؟ و مع قوله علیه الصلاة و السلام: «الاسلام یعلو و لا یعلى علیه».

پرواضح است که شیخ صدوق که می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» درش هست. گذشته از اینکه سوق عبارت این است که آن روایت اولی الاسلام است، روایت سومی هم الاسلام است، به‌طور طبیعی «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» دیگر. «فی الاسلام» را هم آورده. پرواضح است که این «فی الاسلام» در روایت دومی هست، خصوصاً که در صدد این هم هست. اصل مدعای شیخ صدوق این است که اسلام فلأیّ جرم و عقوبة یحرم؟؟؟ کیف صار الاسلام یزیده شراً؟ اسلام که شر را نمی‌آورد برایش، چون می‌گوید اسلام شر نمی‌آورد. به‌طور طبیعی روایتی را هم که می‌آورد توش باید «الاسلام» داشته باشد دیگر. پرواضح است.

فقط مشکل این حدیث این است که این از مرسلات صدوق است که در مرسلات صدوق محل بحث است. بعضی‌ها مرسلات صدوق را اگر نسبت قطعی بدهد به امام، پذیرفته‌اند. حالا روایات اهل سنت هم که نیست، آنها هم سند معتبری ندارد که تا بگوییم آقا این سند معتبر ندارد، مگر آنها سند معتبر داشت. شیخ صدوق این‌جور گفت دیگر. گفت که إن المسلم، نسبت قطعی داد که إن المسلم لا یرث الکافر، تا قال نسبت قطعی داد به امام علیه السلام.

این علی المبنی. روایاتی را که شیخ صدوق به نحو قطعی نسبت می‌دهد به امام که در من لا یحضر زیاد است، می‌گوید قال رسول الله، قال الصادق، معلوم می‌شود آن زمان‌ها که کتاب، آنها می‌گویند ها! معلوم می‌شود آن زمان‌ها که کتاب را می‌نوشتند اینها از روایات معروفه و مشهوره بودند. بعضی این ادعا را کردند، عرضم به خدمت شما، و گفتند روایات مرسلات صدوق که به نحو بتّ و قطع به امام نسبت می‌دهد آنها حجت‌اند، ولی اگر گفت رُوی نه، رُوی مثلاً مرسله می‌شود حجت ندارد.

که ما عرض کردیم تتبعی که کردیم این است که نه، شیخ صدوق این‌جور اخباری‌مسلک هم بوده، این‌جور دقتی را ندارد که اگر بگوید قال الصادق یعنی از مشاهیر و معاریف است، جای بحث سندی ندارد، ولی اگر بگوید رُوی عن الصادق گیر دارد. نه، این دقت‌ها کلاً در کلام اخباری‌مسلک‌ها این دقت‌ها نیست. ما بعضی موارد پیدا کردیم یک روایت را در یک جا می‌گوید قال الصادق، در یک جا دیگر رُوی میگوید. اینها تفنن در عبارت است. ما فرقی بین اینکه شیخ صدوق قال الصادق و یا بگوید روی عن الصادق فرقی نمی‌بینیم. هر دو اینها مرسله حساب می‌شوند.

سوال:؟؟؟

جواب: استدلال به روایات ضعیفه میکنیم عیب ندارد که. فتوا مسلم است.

ما می‌گوییم حالا اصل کلی‌اش را صحبت کردیم. کلی‌اش که شیخ صدوق در من لا یحضر کثیری از موارد می‌گوید قال الصادق یا می‌گوید روی عن الصادق. فرق بین روی و قال یا نه؟ بعضی‌ها فرق گذاشته‌اند، ولی ما می‌گوییم نه، این دقت‌ها در کلام شیخ صدوق نبوده. آنها می‌گویند قال الصادق این دارد شهادت می‌دهد به صدور، احتمال می‌دهیم که یکی از واضحات بوده، حس کرده اصالة الحس جاری بکنیم. نه، اینها در حق اخباری‌مسلک‌ها ناتمام است. یک خرده بهتر هست از قال الصادقش با روی عن الصادق، ولی هیچ‌کدام حجیت ندارند.

مضافاً به اینکه ما نوشتیم که اصلاً این روایت، روایت عامی است. «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» این را شیخ صدوق که آورده از روایات عامه گرفته، چون در مقام رد آنها بوده، در مقام رد آنها بود، به روایتی که خود آنها نقل کرده‌اند. شاهدش این است که آن دو تا روایت دیگر هم که «الاسلام یزید و لا ینقص» یا «لا ینقِّص» یا «الاسلام یعلو و لا یعلى علیه»، این دو تا روایت هم در منابع شیعی نیست، آنها در منابع اهل سنت‌اند. بعید نیست که شیخ صدوق چون در مقام رد آنها بوده به روایت آنها تمسک کرده. این است که ما در روایات شیعی به سند معتبر «فی الاسلام» را داشته باشیم تمام نیست.

اللهم الا أن یقال کسی ادعا بکند، ادعا بکند که این «فی الاسلام» مستفاد از همین مطلقات است. وقتی رئیس مسلمین، مبیِّن اسلام، مشرع اسلام دارد صحبت می‌کند که «لا ضرر و لا ضرار»، به ذهن می‌آید می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» در شریعت من. این «فی الاسلام» خوابیده در این «لا ضرر و لا ضرار». حالا یک جایی هم ممکن است خود پیغمبر اکرم آورده باشد و ممکن هم هست هیچ نیاورده باشد. ما ادعامان این است که «لا ضرر و لا ضرار» انصراف دارد، یعنی «فی الاسلام». رئیس اسلام دارد می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» یعنی در دین من دیگر!

این است که ما در ذهنمان این است که «لا ضرر و لا ضرار» ولو کلمه «فی الاسلام» را حضرت نیاورده باشد، آورده، آنها مؤیدند. اصل استدلال ما این است که «لا ضرر و لا ضرار» وقتی که صاحب شریعتی دارد قواعد شریعتش را بیان می‌کند، «لا حرج فی الدین» یعنی در دین من، اگر هم نمی‌گفت «فی الدین» «ما جعل علیکم فی الدین من حرج» باز هم یعنی فی الدین. گفت «لا ضرر و لا ضرار» یعنی «فی الاسلام». انصراف دارد.

سوال:؟؟؟

جواب: خب آنها آنها گیر دارد دیگر. آنها اولش یک اشتباهی کردند، دنبال همان اشتباه آمدند «فی الاسلام» را انکار کردند. نه، «لا ضرر و لا ضرار» ظاهرش یعنی در دین من، «فی الاسلام». ما اول باید ببینیم آن نهی یا نفی است، اول باید حدود کلام را مشخص کنیم. حدود کلام وقتی صاحب شریعت می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» یعنی در دین من.

سوال؟؟؟

جواب: بابا بعدش معلوم می‌شود پس این نهی نیست. ظهور استعمالی می‌گویم. بابا اول ظهور استعمالی می‌گویم چیست؟ وقتی می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» این در دین من. خب حالا تازه آن هم نهی هم باشد منافاتی ندارد ها! شیخ الشریعه هم منافات دیده، نهی می‌کنم از اضرار در دین من در اسلام، و آن هم می‌سازد که بعداً می‌آید و می‌گوییم.

ادعای ما این است که صاحب شریعتی که قواعدی را بیان می‌کند درش این نکته خوابیده: این قواعد من‌ است، این قواعد در دین من‌ است. اگر هم «فی الاسلام» را در جایی نیاورد ولی منصرف الیه خطابات شارع فی دینی، فی الاسلام و هکذا و هکذا. حالا یک ادعا است دیگر خیلی مهم نیست.

سوال:؟؟

جواب: نه، کلاً ظاهر هر قاعده‌ای را که صاحب شریعتی بیان می‌کند ظاهرش این است که در دین من این قاعده.

بعید نیست انصراف «لا ضرر و لا ضرار» یعنی در دین من، در آیین من، در اسلام، که همین «فی الاسلام» هم در بعضی جاها آمده. عرضم به خدمت شما. خب بگذریم.

بررسی کلمه «علی مومن» و بررسی کلام شیخ الشریعه

و اما کلمه دوم که بحث بود کلمه «علی المؤمن». آیا «علی المؤمن» ثابت هست؟ شاید مثلاً بعضی‌ها بگویند درست نیست ها! بگویند «لا ضرر و لا ضرار علی المؤمن» فقط مثلاً شیعیان را می‌گیرد. این با «فی الاسلام» فرق می‌کند. نه، انصافش این است که اگر هم «علی المؤمن» باشد، در زمانی که از پیغمبر اکرم صادر شده مؤمن یعنی همان، نه که مؤمن در مقابل مسلم، مؤمن در مقابل کافر. مؤمن من آمن بالله و الیوم الآخر. آن آیه شریفه دارد دیگر: «فإخوانکم فی الدین» «فان أقاموا الصلاة و آتوا الزکاة فإخوانکم فی الدین».

سوال:؟؟

جواب: حالا آنها یک گروهی بودند و یک معنای دیگری دارند، تسلیم شدیم. حالا داستان دیگر. ما الان مهم نیست. می‌گوییم این «علی المؤمن» بگذار حالا ببینیم ما چه‌کار کردیم.

«علی المؤمن» این در روایات نیامده جز روایت ابن مسکان عن زراره در همان قضیه سمره، که این هم روایت ابن مسکان هم قبلش «عن بعض أصحابنا» داشت. «عن بعض أصحابنا عن ابن مسکان» در یک روایت آمده. آن روایت هم ضعیفه است مرسله است. تازه مرسلش هم کیست؟ آن احمد بن أبی عبدالله برقی بود عن أبیه محمد بن خالد برقی، که معروف است محمد بن خالد برقی هم یکثر الروایه عن الضعفاء. این هم «بعض أصحابنا» گیر پیدا می‌کند.

لکن باز شیخ الشریعه اینجا برعکس کرده متأسفانه، «فی الاسلام» واضح‌تراست باشد تا «علی المؤمن»، ولی شیخ الشریعه آمده گفته که نه این «علی المؤمن» هست. البته دو جور حرف زده. یک جا گفته این زیاده هست. در آخر فصل ثانی از رساله‌اش گفته: إن هذا ثابت فی قضیة سمرة. ثابت فی قضیة سمرة هو قوله صلی الله علیه و آله «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن». این را شما تأمل بکنید، می‌شود این تناقض را حلش بکنیم یا نه؟ در فصل دوم گفته که ثابت «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن»، ولی آمده در یک جای دیگر کلامش بله، آمده گفته که لکن تسلم فی الفصل حادی عشر، این فصل آخر فصل دوم است. بعد در فصل یازدهم آمده گفته: إن الحدیث المشتمل علی الزیادة مرسل لا یجوز الاعتماد علیه.

ما یک توجیه فعلی به ذهن ما رسیده. این را شما نگاه کنید، می‌شود توجیه بکنیم دو تا کلامش را یا نمی‌شود؟ ممکن است بگوییم آن که گفته گفته الثابت فی قضیة سمرة، ثابت فی قضیة سمرة یعنی علی ما نقل، نه که واقعاً ثابت شده. مرسله است. گفته ثابت در قضیة سمرة «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن»، همان روایتی که الان اشاره کردم عن بعض أصحابنا عن ابن مسکان. ثابت یعنی علی ما نقل. ما نتوانستیم این تناقضی که در دو تا کلامش هست حلش بکنیم. یک جا می‌گوید ثابت «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن»، یک جای دیگر فصل یازدهم که می‌رسد می‌گوید نه این زیاده ثابت نیست، این روایت مرسل است چون داشت عن بعض أصحابنا لا یجوز الاعتماد علیه.

سوال:؟؟؟

جواب: این‌طور گفته؟ حالا یک نگاهش بیندازید، نمی‌دانم.

خب بعضی‌ها آمدند عرضم به خدمت شما این زیاده را می‌خواهند تثبیت بکنند «علی مؤمن». گفتند این یکی از روایاتی است که روایت ابن مسکان عن زراره، روایت کافی بود دیگر. روایت کافی هم که بعضی‌ها می‌گویند هرچه را که در کافی است معتبر است. ما اینجا نوشتیم که محدث نوری در خاتمه مستدرک ادعا کرده که هرچه در کافی است معتبر است، وجوه عدیده‌ای آورده. یک زمانی در ذهنم هست که اینها را مطالعه کردیم، اینها وجوه عدیده آورده ولی همه آنها جای مناقشه دارند.

مرحوم نائینی هم یک جا گفته، البته به نقل از آقای خویی. آقای خویی نقل می‌کند از نائینی که نائینی گفته که در معجم، در معجم جلد یک صفحه هشتاد و هفت، مرحوم آقای خویی از نائینی نقل می‌کند که نائینی گفته: إن الخدشة فی أسناد روایات الکافی من حرفة العجزة. آنهایی که نمی‌توانند دلالت را حل و فصل بکنند اینها عاجزند، عجزة‌اند، می‌آیند می‌گویند سند ندارد!

حالا این دلالت دارد که همه روایات کافی معتبر هست؟ این هم فیه کلام حالا این جمله‌اش مرحوم نائینی که این کلام را بیان کرده می‌خواهد بگوید این همه اسناد کافی معتبرند؟ بعید است، بعید است که نائینی آدم اصولی است. شما می‌توانید در فقه هم تتبع بکنید چه بسا روایاتی را تضعیف کرده و از کافی هم بوده. بعید است که، آن اخباریها هستن که می‌گویند کتب اربع هرچه است معتبرند. این عبارتش یعنی در حقیقت مرحوم نائینی می‌گوید که مرد میدان آن است که بیاید در دلالت مناقشه کند نه در سند. نمی‌خواهد بگوید سند کافی هر سندی را که آورده حتی آنجا که سند نیاورده مرفوعاً عن بعض أصحابنا معتبر است. خیلی بعید است. ما از قدیم الایام در ذهنمان این است که بعید است مثل نائینی. حالا شما می‌گویید جای دیگر هم گفته.

سوال:؟؟؟

جواب: از او طرف پیدا کنید که در بحث‌های فقهی‌اش در بحث‌های فقهی‌اش تتبع بکنید که یک جایی روایت از کافی است می‌گوید رمی‌اش می‌کند به ضعف سند. نه اینها عملی نیست گفتنی.

در هر حال حالا کافی درست اعتبارش بیشتر از تهذیب است و استبصار است خصوصاً تهذیب و استبصار، اعتبارش بیشتر از من لا یحضر هم هست. اینها بعد از کافی هستند. خصوصاً که من لا یحضر شیخ صدوق بعضی روایات را طبق فتوای خودش نقل می‌کند. یک جورهایی هست. مثل که یک ولایتی می‌دیده بر این روایات، می‌گفته حق این روایات باید این‌جور باشند، این‌جور نقل می‌کردند. کافی انصافاً چون خیلی زحمت کشیده، چندین سال، کار اول هم بوده دیگر. تهذیب اینها بعد از کافی‌ است. من لا یحضر بعد از کافی است. کار اول خیلی سخت است. خیلی تلاش کرد مرحوم کلینی این کافی را درست کرده. ولی مع ذلک بعضی روایاتش ضعیف السند است دیگر کارش نمی‌شود کرد.

سوال:؟؟

جواب: آره قبلاً هم گذشت دیگر. حالا شاید هم. این هم حرف بدی نبود. . شاید هم شیخ انصاری هم که گفت اصلاً هر روایتی نه، ما گفتیم اصلاً روایت آن روایات قبلی با ابن بکیر شاید اونم چون در کافی هست آمده گفته اصلاً، ولی اون هم در اون یکی‌اش هم در کافی بود، اون صحیح و سند دیگر هم در کافی بود. خب بگذریم.

عرضم به خدمت شما دیگر این جای گفتن ندارد کسی بگوید که خب سند ضعیف است بعض أصحابنا است ولی درش دارد «علی مؤمن» قضیه سمره است. من نمی‌دانم این قول را کی گفته چه کسی این حرف را گفته! ولی بعضی‌ها آمدند گفتند که درست است این «عن بعض أصحابنا» دارد در این سند، ولکن این قضیه سمره را دارد بیان می‌کند. این قضیه سمره در آن روایات دیگرش «علی مؤمن» نبود، در این روایت «علی مؤمن» هست. پس ما بیاییم مثلاً بگوییم چون قضیه سمره یک قضیه که بیشتر نبوده دیگر، یک قضیه بیشتر نبوده، این روایت، هم همان قضیه همان را نقل می‌کند یک اضافه می‌آورد، بگوییم که پس درست است «عن بعض أصحابنا» گفتند ولی چون یک قضیه بیشتر نبوده اصل قضیه هم که ثابت است، اصل قضیه ثابت است پس این «علی مؤمن» هم ثابت است.

که ما گفتیم این بمعزل عن التحقیق نه، اینها این حرف‌ها نمی‌توانند مطلب را ثابت بکنند. ماییم و سند این روایت، و این روایت مشتمل بر یک زیاده است: «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن» یک زیادی دارد. درست است اصل قضیه سند معتبر دارد ولی این زیاده هم که در این روایت است سندش معتبر نیست. نمی‌دانم این قائل کیست چیست.

ما هم یک زمانی می‌خواستیم یک جورهایی اینها را درست بکنیم به این نحو که ما به اصطلاح سندها را که کنار هم می‌گذاریم مثلاًعن أبیه، اون گفت عن أبیه عن بعض أصحابنا عن عبدالله بن مسکان عن بعض أصحابنا. ما این «بعض أصحابنا» را بیاییم از این اجمالش خارج بکنیم، بگوییم که خب آن روایت دیگری که نقل می‌کند که ندارد «عن بعض أصحابنا» این را برسانیم به ابن خالد تا آنجا درست است، از آنجا بیاییم آن سند قبلی را بگوییم آن «عن بعض أصحابنا» را عوضش بکنیم بگوییم تا اینجا محمد بن خالد برقی است، بعد آن سند قبلی هم که محمد بن خالد برقی بود یک تکه از آن سند را بیاوریم جایی بگذاریم این سند را تمامش بکنیم. اینها به نظر گفتنی نیست، نمی‌شود درستش کرد. خب بگذریم.

سوال:؟؟؟

جواب: اشکال ندارد. ولی محمد بن خالد را وصلش بکنیم به آن روایت قبلی نمی‌شود. اینها بافیدنی‌اند، اینها همه بافیدنی‌اند، نمی‌شود.

خب حالا اگر که لو ثبت. حالا بحث آخری آیا «علی مؤمن» هست یا نه. حاصل الکلام ما نتوانستیم «علی مؤمن» را درست بکنیم.

بررسی مساله در فرض وجود قید «فی الاسلام» و یا «علی مومن»

حالا فرض کن که «علی مؤمن» درست شد یا «فی الاسلام» درست شد. بعضی روایات دارد «فی الاسلام»، بعضی روایات دارد «علی مؤمن»، بعضی روایات دیگر مطلق است گفته «لا ضرر و لا ضرار». اینجا یک تعارضی رخ می‌دهد: روایاتی که این قید را دارند با روایات این قید را ندارند. اینجا آیا تعارض است تساقط است یا اینکه نه یک قاعده دیگری است؟

اصل عدم زیاده

مرحوم شیخ الشریعه و دیگران، خیلی‌ها آمدند گفتند که نه، اینجا اصل عدم زیاده است. ما اخذ می‌کنیم به روایتی که مشتمل بر این زیاده است. اصل عدم زیاده است، نه که عدم وجود زیاده. اصل این است که زیاد نکرده و این بوده. دو تا نقل داریم: یک ثقه گفته «لا ضرر و لا ضرار»، یک ثقه دیگر هم گفته قال رسول الله «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام». اینجا مقتضای اصل چیست؟ شیخ الشریعه و خیلی دیگر می‌گویند در دوران امر بین اینکه آن زیاده صادر شده است یا بلازیاده، اصل عدم زیاده. اصل این است که آن که اضافه دارد راوی اضافه نکرده. اصل این است که او زیاد نکرده. در دوران امر بین نقیصه و زیاده روایات زیاده مقدم‌ است. در دوران امر بین زیاده و نقیصه اخذ می‌کنیم به روایتی که مشتمل بر زیاده است چون اصل عقلایی عدم زیاده است. اصل عقلایی این است که از خود زیاد نکرده. آیا این اصل تمام است یا نه؟

معمولاً اصل عدم زیاده را قبول دارند. در فقه مشرب همین است. دو تا روایت است دو تا راوی نقل می‌کنند یک مضمون است، یکی‌اش یک زیاده دارد می‌گویند اصل این است که از خود زیاد نکرده. اصل عدم زیاده. اصل به معنا دیگه حالا اصل عدم ازدیاد است، اصل این است که خودش زیاد نکرده. آیا این اصل، اصل عقلایی است یا نه؟ خیلی از علما پذیرفته‌اند که این اصل، اصل عقلایی است. اگر دو نفر آمدند سخنرانی شخصی را برای ما بیان کردند یکی از آنها اضافه بیان کرد ما شک می‌کنیم که آیا او که اضافه را نگفت این یکی گفت، می‌گویند نه، اصل این است که از خود زیاد نمی‌کند. اینها در سخنرانی بوده. اصل عدم زیاده یک اصل عقلایی است. این درست است. چرا؟

ریشه اصل عدم زیاده

ریشه‌اش اصول عقلایی غلبه است. غلبه می‌گوید که غالب این است که دو نفر که قضیه‌ای را نقل می‌کنند یکی زیادتر، تنافی با هم ندارند ها! نفی و اثبات نیست. یکی می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» یکی می‌گوید من شنیدم حضرت فرمود «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام». همان را با زیاده نقل می‌کنند. سیره عقلا بر همین است که آن که با زیاده نقل می‌کند، اخذ می‌کنند به کلام او، نه که آن دیگری را تکذیب می‌کنند. می‌گویند نه، تو هم درست می‌گویی «لا ضرر و لا ضرار» ولی او هم درست می‌گوید که قال «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام».

سیره عقلا بر همین است. ریشه اصول عقلایی غلبه است. غالباً غفلت از بعضی از کلمات بیشتر است تا اضافه کردن بعضی از کلمات. اضافه کردن مؤونه زیادتری می‌خواهد. اینکه قائل گفته باشد «لا ضرر و لا ضرار» مستمع خودش گفته «فی الاسلام» خیلی دور است. اینکه نفسش ابداع کرده یک جمله‌ای را مؤونه زیادتری می‌خواهد، به خلاف اینکه بگوییم او که گفته «لا ضرر و لا ضرار» او یادش رفته «فی الاسلام» را بگوید. آن یادش رفته غالب است. انسان هرچند هم حواسش جمع باشد باز هم الانسان محل النسیان. خطا است.. یا نه ممکن است از شنیدن از ذهنش پریده. این اصل عقلایی تمام است.

اصل اولی در دو نقل که یک نقل مع زیاده یکی بلا زیاده است، سیره عقلاء بر این است. هر دو ثقه هستند ها! هر دو حافظ‌اند هیچ مشکلی ندارند. سیره عقلاء بر این است که اگر دو نفر یک واقعه را نقل می‌کنند یکی مع زیاده یکی بلازیاده، عقلاء به آن مع زیاده عمل می‌کنند. اگر یک کسی گفت زید مرد اضافه‌اش را نگفت، یکی گفت زید در خانه اش مرد، مردم می‌گویند خبر می‌خواندند می‌گویند زید در خانه اش مرد. اگر بگویی بابا او که گفت زید مرد نگفت خانه اش، او که خب نگفت، نگفت که تنافی با گفته ندارد که، یا غفلت کرده دیگر یا غفلت کرده بشنود خبر را از ذهنش رفتن اسهل است تا اینکه در ذهن ابداع بکند. ثقه است این ها! فرض این است. دو تا ثقه که خبر می‌دهند اگر یکی مع زیاده خبر داد آن خبر مع زیاده را عقلا می‌بینند، بین این دو تا تنافی نمی‌بینند. ریشه‌اش غلبه است. غالباً در قضایایی که یکی مع زیاده نقل می‌کند یکی بلازیاده، غالباً آن که زیاده را نمی‌آورد منشأش غفلت است. اذا دار الأمر بین الزیادة و عدم الزیادة اصل عدم الزیادة است. اصلی که زیاد نکرده، همین‌طور بوده. یک اصل عقلایی است.

اینکه بعضی‌ها در این اصل عقلایی مناقشه کردند و نقض کردند به این موردی، نه انصافش این است که آن مورد نقض تمام نیست. نقض کردند می‌گویند اگر به دو نفر گفتید اینها را بشمار، گفت اینها را بشمار، پول‌ها را بشمار، یکی شمرد گفت صد تومان است، یکی دیگر شمرد گفت صد و ده تومان است. گفتند مردم نمی‌گویند اصل عدم زیاده آن صد و ده درست است این که راست می‌گویند مردم نمی‌گویند اگر یکی بگوید صد تومان یکی بگوید صد و ده، نه یک شخص سومی را می‌آورند یک عد سومی رخ می‌دهد. اینجا اصل عدم زیاده جاری نیست

سوال:؟؟؟

جواب: حتی مهم هم نباشد. نه ممکن است اشتباه کرده باشد. درصد اشتباهی با اشتباهی یکی است فرق نمی‌کند.

در شمارش انصافش این است در جایی که دو نفر یک چیز را می‌شمارند یکی کم می‌گوید یکی زیاد می‌گوید سیره عقلا این است که می‌گویند سومی بیاید بشمارد هرچه سومی گفت آن، اگر او را تأیید کرد آن تأیید. بابا الان خود ما هم همین کار می‌کنیم دیگر. دو نفر پول‌ها را می‌شمارند می‌گوییم ول کن بگذار خود ما بشمارم یک سومی پیدا می‌شود.

ولکن عرض ما این است که این هم درست است مورد نقض است درست، عقلا نمی‌گویند اصل عدم زیاده آن که گفته صد و ده، ولی که ما که می‌گوییم ما به نحو مطلق که نمی‌گوییم، نکته دارد. ما عمل خارجی را نمی‌گوییم، ما استماع قول را می‌گوییم. می‌گوییم اگر دو نفر باشند یک سخن را استماع بکنند بعد بیان آن ما استمعوه را برای ما بیان بکنند یکی کم یکی زیاد، چون استماع التفات نیاز دارد التفات شدید. اینکه یک لحظه یادش برود یک کلمه بیفتد غالب است. همین‌هایی که مباحثه می‌کنند می‌بینند دیگر دو نفر هم‌بحث‌اند یکی می‌گوید من شنیدم استاد این‌جور گفت می‌گوید من نشنیدم این‌جور بگوید. خیلی اتفاق چون در همان وقت به فکر مشکلاتش یا چرتش برده یا حواسش پرت شده. نه در مسموعات همین‌جور است. ما به طور کلی نمی‌گوییم این نکته دارد. مسموعات یک جوری است. آن شمارش، نه، آن شماره او با شماره فرق نمی‌کند که هر دو دقت دارند می‌کنند می‌شمارند. آن می‌گوید صد تا او می‌گوید صد ده تا مرجحی ندارند. اما در مسموعات دو نفر دارند گوش می‌کنند چون پریدن از گوش آدم نرسیدن پرت شدن حواس نشنیدن، امر غالب است، به خلاف آنجا. آنجا امر غالب نیست که دو نفر دارند می‌شمارند غالب نیست که آن یکی خطا کرده. نه اما چون داستان شنیدن مربوط به غفلت است غفلت امر عادی است عقلا در دوران الأمر بین استماع کبیر و صغیر حق را به کبیر می‌دهند. می‌گویند اصل این است که این از خودش نمی‌گوید. از خودش گفتن سخت است. فرض این است که ثقه هستند ها! دو نفر ثقه.

بابا به نظرم این امر واضحی است. سخنرانی یک آقایی را بیان می‌کنند یکی می‌گوید آقا این‌جور گفت یک اضافه هم می‌گوید داشت. او می‌گوید خصوصاً اگر بگویم من که نشنیدم می‌گوید تو آن وقت به فکر مشکلاتت بودی نشنیدی. اصل عدم زیاده که بعضی‌ها انکار کردند نه. ما اصل عقلایی را اگر یک نکته دیگر نباشد ها! گاه یک نکته‌ای ضمیمه می‌شود می‌گوییم آن را مثلاً «فی الاسلام» یک نکته‌ای که شاید تو ذهنش خیلی شیوع دارد بگوید «فی الاسلام». ممکن است بگوییم اینجا خودش اضافه کرده باشد چون دارد حکم اسلام را جاهای دیگر هم خیلی شنیده «فی الاسلام» «فی الاسلام» اینجا یهو اضافه کرده. نه نکته دیگر اگر نباشد که آن زیاده را تأیید کند، اگر نکته دیگر نباشد فقط داستان خطا است. این که می‌گوید خطا کرده آن که نمی‌گوید ثواب کرده، می‌گوییم عقلایی نیست. اذا دار الأمر بین الزیادة و عدم الزیادة، در مسموعات الأصل العقلایی عدم الزیادة. ملاحظه بفرمایید کلام تتمه دارد.