- جمع بندی اسناد روایت لاضرر و لا ضرار و ادعای تواتر/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /- جمع بندی اسناد روایت لاضرر و لا ضرار و ادعای تواتر

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمان الرحیم.

روایات «لا ضرر ولا ضرار»

روایت شیخ صدوق و بررسی آن

بحث حول روایاتی بود که مشتمل بر این جمله «لا ضرر ولا ضرار» است. حدیث آخری که از خاصه رسیده است، حدیثی است که شیخ در مقنع آورده. در مقنع دارد که شیخ صدوق: «و رویت أنه جاء رجل إلى عمر بن الخطاب و معه رجل» دو نفری آمدند به شکایت. فقال: «إن بقرة هذا شقت بطن جملي» گاو این شاخ زده و نابود کرده جمل من را. قال عمر «قضى رسول الله صلى الله عليه وسلم في ما قتل البهائم» در مقتول به دست بهائم گفته: «إنه جُبار» جبار یعنی نه دیه دارد و نه قود و قصاص دارد. بروید به کارتان. می‌خواست مواظبت کنید که مثلاً بقرة او جمل شما را شاخ نزند.

کثیر ما اتفاق افتاده که آمدند پیش عمر و قضاوت‌های ناخردمندانه کرده، بعداً رفتند پیش مولانا امیرالمؤمنین علیه‌السلام فقال: «یا امیر» آنجا بودند. فقال امیرالمؤمنین علیه‌السلام: «قضی النبی» تو اشتباه کردی که گفتی قضی النبی. نه، قضی النبی صلى الله عليه وسلم «لا ضرر ولا ضرار» این را یادت رفته. بعد فرمود: «إن كان صاحب البقرة ربطها على طريق الجمل» اگر توی راه آن را بسته، مقصر است دیگر.«ربطها على طريق الجمل» راهی بوده که جمل هم از آنجا می‌آمده می‌رفته. اگر این است فهو له ضامن باید خسارتش را بدهد. جای راه می‌رود، بسته‌اش، راه مال مشی است، باید یک کناری می‌بسته. فهو له ضامن.

خب حضرت در اینجا به قضی النبی «لا ضرر ولا ضرار» تمسک کرده. این روایت بعضی از مشکلات آن روایات قبلی را ندارد که مثل شیخ الشریعه می‌گفت «لا ضرر ولا ضرار» یک قاعده دیگر است. نه، اینجا دیگر واضح است که حضرت تمسک کرده به «لا ضرر ولا ضرار» برای اثبات ضمان. دیگر اینجا جای هیچ شبهه‌ای نیست.

فقط گیر این روایت از جهت سند است که این از مرسلات صدوق است. مرسلات صدوق محل بحث است. بعضی‌ها مرسلاتی را که یقیناً نسبت به امام می‌دهند می‌گوید «قال» گفتند که این‌ها معتبرند. «رُوی» گفت مثلاً معتبر نیست.

ولکن به ذهن می‌آید که نه، این حرف نادرست است. ما طبق تتبعی که سابق داشتیم پیش شیخ طوسی، «قال» و «رُوی» و «رَوی» و امثال ذلک هیچ فرقی نمی‌کرده. یک روایت را یک جایی من لا یحضر می‌گوید «رَوی» یک جا دیگر می‌گوید «رَوی». این‌ها تفنن در عبارت بودند. نه این. عرضم به خدمت شما بله.

فقال تازه این هم معلوم نیست اسناد قطعی باشد. در مقنع گفته «رویت أنه» روایت این به منزله «أن» ولی آخرش دارد «فقال امیرالمؤمنین» مثلاً اسناد قطعی است. ولی آن هم روشن نیست. آن دنباله این رویت است، روایت شده که عمر چنین گفت و امیرالمؤمنین چنین فرمود. همه این‌ها «رُوی» معلوم نیست «رَوی» باشد، معلوم نیست قال باشد. لذا روی آن مبنا هم که می‌گویند اگر اسناد قطعی داد، شهادتش معلوم می‌شود روایت مشهور بوده، سند نیاز ندارد، آن بر اینجا منطبق نیست. «رویت» بعید نیست که آن «قال» دنبال یعنی علی ما «رُوی» «قال امیرالمؤمنین». خب هذا کل فی القضای که از طریق امامیه اثناعشریه آمده‌اند.

نقل «لاضرر» از طریق غیر شیعه اثنی عشر

و اما «لا ضرر» از طریق دیگران. یکی از طریق عرضم خدمت شما حدیث هدم الحائط است که از طریق قاضی نعمان مصری در آن کتابش عرضم به خدمت شما دعائم آورده. دعائم خیلی کتاب خوبی است، مشتمل بر روایات زیادی است که اکثرش معتبر است ولی متأسفانه سند نقل نکرده. خود نعمان مصری، اسماعیلی بوده، در دستگاه اسماعیلی‌ها بوده. اسماعیلی بوده یا شیعیه حسابی بوده این‌ها محل کلام است. ولی روایات زیادی خصوصاً از امام صادق علیه‌السلام روایت کرده، مرسل آورده سندها را برای حکومت نوشته آن کتاب دعائم را شاید نکته‌اش همین بوده، برای فقه ننوشته، برای حکومت نوشته کتاب دعائم را. «قال الصادق» «قال الصادق» همه را اینجور آورده.

ما یک زمانی در ذهنمان بود بعید نیست از این روایات دعائم نمی‌شود گذشت، خصوصاً که یک کتابی هم دارد ناقص است. چه بود؟ الإیضاح. در الإیضاح همان روایات را آورده به نحو مسند نقل کرده. منتها عمرش مثل اینکه وفا نکرده، چطور بوده ناقص مانده. الإیضاح ناقص مانده. آنجا مسند نقل کرده و خیلی از آن روایاتی را هم که در دعائم هست آنجا مسند نقل کرده. خیلی‌هاش معتبرند، سندهای خوبی هم دارند. ای کاش همه‌اش همینطور نقل می‌کرد، باز برای ما اعتبار بیشتری داشت.

در هر حال از نظر سندی این روایت آیا روایت ما هست یا نه، معلوم نیست. صاحب دعائم معلوم نیست که دوازده‌امامی شده، ولی خب آدم معتبری بوده. روایاتشان را معمولاً برای تأیید می‌آورند. مرحوم آقای خویی در فقهش دیدید دیگر می‌گوید در دعائم این روایت هست.

روایت دعائم این است که حدیث هدم الحائط: «روینا عن أبی عبدالله علیه‌السلام أنه سئل عن جدار لرجل» می‌گوید دیواری بود بین این و آن آقا «و هو ساتر بین و بین جاره» دیوار خودش ساتر بود از جهت محرمی و نامحرمی مشکل حل بود، ساتر بود ولی سقط. این دیوار سقط. فامتنع من بنیانه. آمد گفت آقا دیوار افتاده درستش کن. نه، فامتنع من بنیانه. قال لیس یجبر على ذلک. حضرت فرمود نمی‌توانی جبرش بکنی که بیاید دیوار را از سر نو درست کند، إلا أن یکون وجب ذلک لصاحب الدار. مگر تو یک حقی داشتی قبلاً که خریدی مثلاً مشترک بوده این دیوار، او خراب کرده حالا بگو بیا از سر نو بسازد. إلا أن یکون وجب. اینها هنوز محل شاهد نیست. وجب ذلک لصاحب الدار الأخرى بحق أو بشرط فی أصل الملک. ولکن یقال لصاحب المنزل. او تکلیفی ندارد. این صاحب منزل می‌گوید خب بابا تو یک پرده بزن، تو محافظت کن، استر على نفسک فی حقک إن شئت. قیل له.

بعد به حضرت عرض شد که طبق روایت: فإن کان الجدار لم یسقط، نه دیوار نیفتاده، او خودش آمده خراب کرده. لکنه هدمه أو أراد هدمه. او نه می‌خواهد در صدد بود هدمش کند مثلاً تکان داد نابود شد اضراراً بجاره لغیر حاجة منه إلى هدمه. هیچ نیازی نداشت به خراب کردن، فقط برای اینکه ضرر برساند آمد دیوار را خراب کرد. قال لا یترک. اگر اینجور باشد رها نمی‌شود، باید بیاید دیوار را از سر نو بسازد.

محل شاهد این است: و ذلک أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال: «لا ضرر ولا ضرار». اضرار یا ضرار. این مهم این «لا ضرر» است. از روایاتی است که مشتمل بر این «لا ضرر» است. سند این روایت را عرض کردیم که مشکل دارد.

بعضی‌ها آمدند در دلالتش هم گیر کردند. گفتند دلالتش هم قابل التزام نیست. اینکه من همسایه‌ام دیوارش را خراب کرده بتوانم اجبارش بکنم بیا دیوارت را بگذار. این هم گفتند قابل التزام نیست. خب خودت برو یک دیوار بگذار. اینکه بتوانم من بدون حق فرض است ها!! بدون حق شریک بود آن فرض قبلی. نه شرکتی دارد نه حقی دارد. دیوار او خراب شده. خب بیاید بهش بگوید خودت برو دیوار بگذار. بعضی‌ها اشکال کردند در دلالت حدیث که این قابل التزام نیست این. یکی درست است حالا به قصد اضرار من ولی آمده دیوار خودش را خراب کرده ولو به قصد اضرار باشد. من به چه مجوزی به چه مبرری می‌توانم او را اجبارش بکنم که بیا دوباره دیوار را بگذارد. دیوار مال خودم بوده خرابش کردم نمی‌خواهم بگذارم. این مشکلی است در دلالت این روایت.

لذا بعضی‌ها گفتند که می‌خواستند بگویند شاید این آقای همسایه حقی داشته که آن بعید است چون او حق داشته باشد إلا أن یکون وجب ذلک لصاحب الدار الأخرى بحق. این که قبل گفت دیگر نه، اینکه حقی داشته این خلاف ظاهر است.

بعضی دیگر آمدند گفتند که خب این ممکن است از باب حکم ولایی باشد. پیغمبر اکرم از باب ولایتی که داشته او را امر کرده به اینکه دیوار حالا که خرابش کردی دوباره بسازش از سر نو بنایش کن. این هم که حکم ولایی به این تعلق گرفته چون این خراب کرده. کسی در ذهنش نیاید خب به این آقا می‌گفت به همسایه می‌گفت خب یک دیوار بگذار. نه دیوار بوده او به قصد اضرار آمده خراب کرده. حضرت به حکم ولایی ولایتی که داشتند «النبی أولى بالمؤمنین» او را امر کردند که بیاید.

سوال:؟؟؟

جواب: امام صادق... حالا عیبی ندارد. امام صادق چرا از باب ولایتی که امام صادق داشته عرضم خدمت شما آمده فرموده. این هم یک احتمال است.

ما چی گفتیم؟ ما گفتیم که نه ممکن هم هست که بگوییم نه علی‌القاعده اصلاً حکم ولایی هم نباشد.

سوال:؟؟؟

جواب: بله اون درست است. فأمره الإمام. پیغمبر اشتباه بود. فأمره الإمام بإعادة البناء از باب اینکه ولایت داشت.امام، پیغمبر نه امام.

سوال:؟؟؟

جواب:خب ببین باید همین‌جوری که نمی‌شود که باید یک وجهی بیان کرد یک نکته‌ای بیان کرد. عقلایی است. بابا عقلایی است. یک وقت نگویند چقدر مستبد است. زور می‌گوید طرف او را گرفته. نه بایستی.

ما در ذهنمان این است که نه ممکن است علی‌القاعده باشد و مستند به همین «لا ضرر ولا ضرار» باشد. تمسک به «لا ضرر ولا ضرار». نه آن مثلاً می‌شود گفت اضرار به دیگری جایز نیست. این منشأ شده که امام صادق حکم ولایی صادر کنند. ولی نه، باز هم دلچسب نیست.

ظاهر این روایت این است که مقتضای «لاضرر» نه حکم من. مقتضای «لا ضرر ولا ضرار» این است که شما از سر نو بنا کنید. اینجور فرمود. لکنه هدمه أو أراد هدمه إضراراً بجاره لغیر حاجة منه إلى هدمه قال لا یترک. «لا ضرر ولا ضرار». ظاهرش این است که این مورد را دارد داخل می‌کند در قاعده «لا ضرر ولا ضرار» و تطبیق می‌کند آن قاعده را بر این مورد. ظاهرش حکم ولایی نیست. نه، مصداق یک قاعده‌ای است که پیغمبر اکرم فرمودند.

حالا می‌توانیم این را مصداق آن قاعده قرار بدهیم یا نه؟ ما ادعا کردیم بعید نیست که این مورد از مصادیق «لا ضرر ولا ضرار» باشد. شبهه‌همین است دیگر. بابا مال خودش بوده خراب کرده دوست داشته نباشد ولو به قصد اضرار. چرا دوباره بتوانیم امرش کنیم بنا بکند؟ شبهه این است. «لا ضرر ولا ضرار» نفی فقط ضرر می‌کند. نمی‌آید بگوید که باید به حالت اولیه هم برگردانی. شبهه این است.

ولی در ذهن ما این است که نه می‌شود با «لا ضرر ولا ضرار» خود حضرت استدلال کرده باید بنا را برگرداند. چرا؟ چون «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام». ما گفتیم بعید نیست که مقتضای «لا ضرر ولا ضرار» اعاده بنا باشد. درست است «لا ضرر» لسانش نفی است ولی ظاهر این استدلال این است که می‌خواهد اثبات بکند. یک شاهدی آوردیم. شاهد ما صحیحه محمد بن مسلم است.

قال قلت لأبی عبدالله علیه‌السلام: رجلٌ ورث غلاماً وله فیه شرکاء. پسری بود چند تا برادر داشت یا خواهر داشت. غلامی از پدرش به ارث رسید. فاعتق خودش تنهایی رفت این غلام را آزادش کرد لوجه الله. فاعتق لوجه الله نصیبه. فقال إذا أعتق نصیبه مضارا وهو موسر ضمن للورثة. این را کارش نداریم. ذیل آن آخر روایت: وإن أعتق شریک. اگر شریک، برادر، این وارث أعتق شریک مضاراً به قصد اضرار آمد این را آزادش کرد به قصد اضرار بر ورثه که از ملک خارج بشوند دیگر آن‌ها ازش ارثی نبرند. و إن أعتق الشریک مضاراً وهو معسر پولش هم ندارد بدهد. اگر پولش را داشت خب عتقش وارد می‌شود عتقش محقق می‌شود سهم آن‌ها را می‌آید می‌دهد. نه، و إن أعتق شریک مضاراً وهو معسر فلا عتق له. عتقش محقق نشده با اینکه اینقدر در عتق بنایش بر تغلیب است ها! ولی می‌گوید اگر قصد اضرار دارد عتقش واقع نشده. لأنه أراد أن یفسد على القوم. او می‌خواست که افساد بر قوم بکند. می‌خواست از جیب این‌ها برود این عبد. افساد بر آن سایر ورثه بکند. چون قصدش اضرار بوده. این با اینکه عتق بنایش بر وقوعه است، بر تغلیب است باز حضرت فرمود نه، عتق اونها فلا عتق له. تعلیل می‌کند لأنه أراد أن یفسد على القوم و یرجع القوم على حصصهم. حصص آن‌ها باقی می‌ماند. خب این روایت هم شاهد این است که در همان محل کلام ما که...

سوال:؟؟؟

جواب: چی؟ مشکل نه دیگر. حصصشان باقی است دیگر آزاد نشده دیگر. چرا؟ چرا نتواند تصرف کند؟

سوال:؟؟؟

جواب: نه ما وقتی نظیرش را آوردیم مشکل کمتر می‌شود. بگوییم آقا چطور می‌شود که نظیرش را که آوردیم. ببین الان آن آقا آمده دیوار را خراب کرده به قصد اضرار می‌گوید باید برگرداند. می‌گوییم بابا نظیر دارد. عتق هم کرده به قصد اضرار می‌گوید آن عتقش واقع نمی‌شود با آنکه بنای عتق بر تغلیب است واقع نمی‌شود. این مؤید این جهت است. کسی قصد کرد اضرار را، این را می‌خواهیم بگوییم. کسی اگر قصد اضرار به مؤمنین دارد به آن قصدش نمی‌رسد. آن مقصودش واقع نمی‌شود. اگر أعتق کرده عتقش واقع نمی‌شود. اگر خراب کرده آن خرابی واقع نمی‌شود باید برگرداند.

سوال:؟؟؟

جواب: نه تعلیل مهم است. تعلیل. فرق نمی‌کند. مشابه همین می‌گوید مضاراً. مهم این است که کسی که کسی که قصد اضرار دارد آنچه را قصد کرده واقع نمی‌شود.

سوال:؟؟؟

جواب: نصیب آن‌ها را می‌دهد چون پول دارند ضرر به آن‌ها وارد نمی‌شود. نه نه ضرر وارد نمی‌شود یک سهم آن‌ها را می‌دهد. نه فقیر است نمی‌تواند سهم آن‌ها را بدهد آن‌ها متضرر می‌شوند. اینکه آن‌ها متضرر می‌شوند دیگر عتق ما که معنایش بر تغلیب است می‌گوید واقع نمی‌شود.

سوال:؟؟؟؟

جواب: نه مهم این است نه از این زاویه چون قصدش اضرار است واقع نمی‌شود. این اضرار اینجا چون قصدش اضرار بوده که این قصدش واقع نمی‌شود. منتها واقع نشدن اینجا این است که اعاده کند بنا را. حالا مؤید لازم نیست که ...

خب. حالا عرضم به خدمت شما ما این طور نوشتیم. فان المستفاد من هذا التعلیل أن کل شخص أراد الإفساد والإضرار على غیره من دون جهة عقلائیه فلا أثر لعمله. باشه. فإن کان عمله الإعتاق فهو فاسد وإن کان مثل هدم الدار فلابد من إعادته.

مهم است. مثل اینکه شریعت نسبت به اضرار مؤمنین خیلی اهتمام دارد. این‌ها را هم اضافه کنید دیگر. نسبت به اضرار مؤمنین داستان سمرة هم همین بود دیگر. او اضرار کرد حضرت فرمود بکن بنداز دور نخلش را.

سوال:؟؟؟

جواب: نه مسیر عام بود خانه او بود ولی مسیر مشترک بود باهاش. مسیر مشترک بودند. خیلی مهم است مراعات حال مؤمنین و این برای خیلی جاها مفید است. مراعات حال مؤمنین. کوچه تنگ است مؤمنین در عسرند در حرجند. خیابان تنگ است مثلاً. مهم است حال مؤمنین که حاکم دخالت کند خانه را خراب کند. خب این را در ذهنتان داشته باشید این یک جاهایی مشکل‌گشا است. یعنی تمامش بکنم.

سوال:؟؟؟

جواب: نه آنچه خواندیم گفتیم که قال «لا ضرر ولا ضرار» و إن هدمه تفریع که هست.

خب بگذریم. این‌ها روایاتی بود که ما دنبال این هستیم. روایات را می‌آییم بررسی می‌کنیم «لا ضرر ولا ضرار» را تا ما بتوانیم بگوییم «لا ضرر ولا ضرار» قطعی است صدور آن از پیغمبر اکرم است. «لا ضرر ولا ضرار» را مستقلاً هم آورده‌اند. قال «لا ضرر ولا ضرار» خوب است دیگر. آن هم اضافه‌اش کنید دیگر.

جمع بندی اسناد روایت لاضرر و لا ضرار و ادعای تواتر

خب این از طریق خاصه. از طریق عامه هم که گفتیم از طریق عامه هم درست است. اسناد آن‌ها را خیلی‌هاش را ما نمی‌توانیم درست بکنیم وثاقت آن‌ها را نمی‌توانیم. ولی وقتی زیاد شد مفید است برای ما برای ضمیمه مفید است. کم هم شد برای ضمیمه مفید است. زیاد بشود چه بهتر. ما گفتیم که این‌ها روایاتی است که از طریق خاصه آمده و روایاتی هم از طرق عامه آمده که مشتمل بر همین «لا ضرر ولا ضرار» است. بعد آمدیم هم خاصه را هم عامه را همه را آوردیم برای اینکه کسی که این‌ها را ملاحظه کند علم پیدا کند که این همین مقدار «لا ضرر ولا ضرار» از پیغمبر اکرم صادر شده. تواتر دارند. نه اجمالی. نه، تواتر درست و حسابی. «لا ضرر ولا ضرار». دوباره برگشتیم هم اسناد روایات خاصه را و هم اسناد روایات عامه را تکرارش کردیم. عیب ندارد. یک مقداری برای اینکه شما علم پیدا کنید که «لا ضرر ولا ضرار» صادر شده این قطعی‌الصدور است. این‌ها را ملاحظه کنید:

کلینی محمد بن یعقوب عن عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد عن أبیه عن عبدالله بن بکیر عن زرارة عن أبی جعفر. آن که سند معتبر داشت «لا ضرر ولا ضرار».

دوباره محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیى عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب عن محمد بن عبدالله بن هلال عن عقبة بن خالد که عقبه یک گیری داشت عن أبی عبدالله علیه‌السلام.

سوم باز هم کلینی محمد بن یعقوب عن علی بن محمد بن بندار عن أحمد بن أبی عبدالله البرقی عن أبیه عن بعض أصحابنا. این نمی‌تواند «أن بعض أصحابنا» آن عبدالله بن بکیر باشد. کسی بگوید خب شاید بعض أصحابنا همان عبدالله بن بکیر قبلی است. نه. دوم با یک واسطه از زراره نقل می‌کند. «أن بعض أصحابنا» آن عبدالله بن مسکان عن زرارة.

شیخ صدوق محمد بن علی بن الحسین عن محمد بن موسى بن المتوکل عن علی بن الحسین السعدآبادی عن أحمد بن أبی عبدالله عن أبیه عن یونس بن عبدالرحمن عن الحسین بن زیاد الصیقل عن أبی عبیدة الحذاء عن أبی جعفر علیه‌السلام. شیخ صدوق به این سند نقل می‌کند.

و رواه صدوق دوباره: و رواه صدوق مرسلاً ولکن قطعی گفته قال رسول الله. یک جا گفته قال یک جا سند آورده یک جا گفته قال رسول الله «لا ضرر ولا اضرار مثلاً»

اما طرق عامه: طرق عامه ابن ماجه عن محمد بن یحیى عن عبدالرزاق عن معمر عن جابر الجعفی عن عکرمة عن ابن عباس قال قال رسول الله «لا ضرر ولا ضرار».

دوباره ابن ماجه عن عبد ربه. رهایش کنیم.

سومی طبرانی عن محمد عن محمد عبدوس بن کامل عن حیان بن بشیر عن محمد بن سلمة عن محمد بن إسحاق عن محمد بن یحیى عن واصل عن جابر «لا ضرر ولا ضرار».

دوباره باز طبرانی باز از یک سند دیگر. دوباره طبرانی به یک سند دیگر. دارقطنی هم به سندش عن داود بن الحصین عن عکرمة عن ابن عباس.

دوباره باز دارقطنی أحمد بن محمد بن زیاد عن أبی إسماعیل الترمذی عن أحمد بن یونس عن أبی بکر بن فلان تا برسد به أبی هریرة دیگر

دارقطنی عن محمد بن عمر فلان.

معجم طبرانی عن أبی العباس محمد بن یعقوب عن عباس بن محمد الدوری عن عثمان بن محمد تا می‌رسد عن أبی سعید الخدری.

محمد بن علی الثانی المکی عن یعقوب بن حمید عن قاسم فلان.

این‌ها ده تا چقدر طریق هم از آن‌ها نقل کردیم. فهذه طرق کثیرة من العامه والخاصه قد روت هذا الحدیث. نمی‌شود این همه نقل‌ها دروغ باشد. ما گفتیم تواتری که ما می‌گوییم آن تواتر منطقی‌ها نیست که در هر طبقه بعضی گفتند سی تا باشد بعضی گفتند بیشتر تا پنجاه رفتند. اینجا اینجور نیست در هر طبقه اینقدر باشد. ولی این همه آدم می‌آیند نقل می‌کنند. راوی‌های اول آن‌هایی که متصل به امام هستند مختلفند. همه‌شان زراره نیستند. بعضی سندها هم از طریق ما سندهای درست است حالا موثقه است مثلاً. در ذهن ما این است که این‌ها را با هم ضمیمه بکنیم یقین پیدا می‌کنیم که این «لا ضرر و لاضرار، لا اقل لا ضررش» از پیغمبر اکرم عرضم به خدمت شما.

ما گفتیم خصوصاً که این «لا ضرر» مربوط به سیاست هم نمی‌شود که بگوییم این‌ها جعل کردند. شبهه جعلش هم ضعیف است. این‌ها را با هم ضمیمه بکنیم گفتیم دعوای تواتر لفظی بعید نیست. حالا دیگر شما و این، می‌شود هنوز هم روایات دیگر هم پیدا کرده ها! این‌ها کارهای دیگران کردن. قدیماً کامپیوتر و اینجور چیزها نبوده. الان که هست در ذهنم این است که بیش از این‌ها می‌شود سند پیدا کرد. سند غیر از این‌ها می‌توانید پیدا بکنید ضمیمه بکنید که این «لا ضرر ولا ضرار» از شفتین مولانا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صادر شده.

ما هیچ عرضم خدمت شما شکی شبهه‌ای که مرحوم آخوند می‌گوید تواتر ندارد. شاید مرادش تواتر اجمالی است. نه، مراجعه نکرده. همین که روایات خود ما را نگاه کرده چند تا بیشتر ندیده گفته نه این‌ها. یا بعضی دیگر آمدند گفتند که حتی تواتر اجمالی هم نیست چون مشترکات زیاد دارند. ما گاهگاهی ممکن است اصلاً سه نفر را در اول سند پیدا بکنیم ولی سه تا آدم‌های حسابی. آدم یقین پیدا می‌کند. داعی بر جعل که نبوده. بحث ولایت که نبوده که، یقین پیدا می‌کند این مستفیضه بودن متواتر بودن. یقین به صدور پیدا کردن اطمینان به صدور پیدا کردن. در ذهن ما این همه این‌ها بر این حدیث منطبقند. ما از جهت سندی هیچ مشکلی نسبت به «لا ضرر ولا ضرار» نداریم.

بررسی اضافه «فی الاسلام» و «علی مومن» در بعضی از روایات

بقی مطلب آخر و آن مطلب آخر این است که خب این‌ها «لا ضرر ولا ضرار» بود. در متون ما غیر از «لا ضرر ولا ضرار» دو تا اضافه هم هست: «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام» و «لا ضرر ولا ضرار على مؤمن». آیا می‌شود این «فی الإسلام» را یا «على مؤمن» را. «فی الإسلام» باشد اوسع است. در اسلام اهل سنت را می‌گیرند. اما «لا ضرر ولا ضرار على مؤمنین» باشد شبهه دارد که این از خواص شیعه دیگر. حالا این‌ها را بررسی بکنیم ببینیم «فی الإسلام» «على مؤمنین» هست یا نه.

اما «فی الإسلام» گفتیم ظاهر این است که «فی الإسلام» نزد شیخ انصاری تمام بوده. در بعضی از موارد تمسک کرده به همین «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام» به همین کلمه «فی الإسلام» تشبث کرده برای اثبات مدعای خودش. ولکن گفتیم شیخ الشریعه اصفهانی بله ما شیخ الشریعه اصفهانی را فضلش را یقین نداریم که آنجور قوی بوده. حالا آرام آرام تتبعش هم که بعضی‌ها قبول داشتند همان را هم گیر کردیم که تتبعش. حالا شاید یک جهت ضعف تتبع این مثل الان مدارک پیششان حاضر نبوده. کتاب‌ها هم تهیه‌اش خیلی سخت بوده.

در هر حال بله. مرحوم آخوند هم گیر داشته در اجتهاد آنطور که نقل می‌کنند گیر داشته. می‌آمده حرف زیاد می‌زده. آخوند می‌گفتند معلوم نیست دارد از خودش می‌گوید از جایی پیدا کرده. آن هم ایمان نداشته به لااقلش به محقق بودن و مدقق بودنش ایمان نداشته. حالا که ما کلماتش را نگاه می‌کنیم همین‌جور است، تند بوده. تندی خوب نیست. گنده صحبت می‌کند. تند هست ولی آنجور که تحقیق داشته باشد تدقیق داشته باشد، بلکه تتبع داشته باشد همان‌ش هم گیر داریم.

در هر حال شیخ الشریعه اصفهانی آمده گفته نه «فی الإسلام» در این «لا ضرر ولا ضرار» نیست. مرحوم شیخ الشریعه کلاً میرسیم در مدلول «لا ضرر ولا ضرار» را نهی معنا می‌کند یعنی ضرر نرسان خب ضرر نرسان «فی الإسلام» دیگر معنا ندارد. گیر کرده آمده «فی الإسلام» را انکار کرده تا آن را درستش بکند. دیگران می‌گویند نه «لا ضرر ولا ضرار» یعنی ضرر حکم ضرری تشریع نشده. لا نهی نیست. آن‌ها به این مشکل برخورد نکردند. شیخ الشریعه اصفهانی «لا ضرر» را بد معنا کرده کما سیاتی بعد به این مشکل برخورد کرده گفته «فی الإسلام» با نهی سازگاری ندارد. آمده گفته که اصلاً «فی الإسلام» نیست در روایت نیست. بله گفته که «فی الإسلام» لیست بثابتة فی شیء من کتب العامة والخاصة. عدا فقط کتاب نهایة ابن أثیر. فقط در کتاب ابن أثیر آمده. بعد هم گفته ابن أثیر هم که فاصله دارد نمی‌دانم از کجا این را آورده.

و لکن به ذهن می‌آید که نه ما خواندیم شیخ صدوق در منابع ما «فی الإسلام» بود. شیخ صدوق روایتش «فی الإسلام» داشت. روایت شیخ صدوق گذشت کدام بود؟ عرضم به خدمت شما روایت معانی الأخبار بود که «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام».

ممکن است که اشکال بشود که آقا ظاهراً در ذهنم هست که شیخ الشریعه، آن هم داشت؟ بعضی‌ها اشکال کردند در ذهنم هست خود چی هم این اشکال را دارد. شیخ الشریعه مرحوم شیخ الشریعه یا بعضی دیگر اشکال کردند گفتند نه این «فی الإسلام» خطای چشم است ثابت نیست. در فقیه که گفته «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام» بعد از «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام» دارد «فالإسلام یزید المسلم خیراً ولا یزیده شراً». این «فی الإسلام» دوباره تفریع است. می‌گوید آن‌هایی که روایات را می‌نوشتند این‌ها چشمشان خطا کرده. «لا ضرر ولا ضرار» «فی الإسلام» نداشته چون بعدش «فی الإسلام» بوده خطا کردند دوبار «فی الإسلام» را ثبت کردند. بعدیها آمدند دیدند که بابا این «فی الإسلام» هم که بله «فی الإسلام» که نمی‌شود، یک یایی اضافه کردند گفتند «فی الإسلام». این جور ادعا شد.

گفتند فمن المحتمل أن ناسخ کتب «فی الإسلام» مکرراً. نه این که اتفاق می‌افتد گاهی، مکرراً غفلة عن کتابة أولاً ثم تصور بعد من تأخر فی الأولى تحریفاً. بعد آمدند «فی الإسلام» را «فی الإسلام» کردند بعد شده «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام». زیاده. فکانت الزیادة ولیدة عملین: تکرار الخاتم أولاً و تصحیح قیاسی لتکرار ثانیاً.

ولکن ما عرضم به خدمت شما گفتیم نه ظاهراً این‌ها را مرحوم شیخ الشریعه ادعا کرده و گفته نه در کلام صدوق هم ثابت نیست. ولکن ما گفتیم نه این حرف‌ها نادرست است. ما گفتیم که سوق عبارت صدوق خلاف این است که می‌گوییم خلاف این بیان است. سوق عبارت صدوق ینادی بوجود الزیادة. آمدیم روایت معانی الأخبار را آوردیم عن أبی عبید القاسم بن سلام قال لا... تا می‌رسد به عرضم و هذا باب جسیم من الحکم یدخل فیه الحدیث الآخر «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام». فإن أراد... اینجا دیگر دنبالش «فی الإسلام یزید ولا ینقص» ندارد که. در کلام صدوق «فی الإسلام» آمده بعدش هم «فالإسلام» ندارد تا بگویی خطای چشم است و در اصل حدیث نبوده. در این روایتش یعنی شیخ همین شیخ صدوق است. شیخ صدوق می‌گوید آنجا خطا کرده چشمش یا ناسخ‌های بعدی می‌گوییم با اینجا جور درنمی‌آید. یک روایتی از شیخ صدوق نقل کردیم که در آنجا دارد که «لا ضرر ولا اضرار فی الإسلام» بعدش «فی الإسلام» ندارد. فإن أراد بعض الورثة.

گذشته گفتیم در غوالی الئالی از شهید در بعض مصنفاتش و در کثیری از روایات عامه گفتیم «فی الإسلام» آمده. هم در روایاتشان آمده هم در کتب فقه آمده هم در کتب لغت آمده. همین روایات بعضیهایش را هم نقل کردیم. ما روایت طبرانی باسناد عن أنس بن فلان قال قال رسول الله علیه السلام «لا ضرر ولا ضرار فی الإسلام». در کتب اهل سنت هم این «فی الإسلام» آمده. لذا وجهی برای انکارش گفتیم فلا مجال لدعوى شیخ الشریعة حیث قال. این که می‌گویم فحصها ناقص بوده. می‌گوید قد تفحصت فی کتبهم و تتبعت فی صحاحهم و مسانیدهم و غیرها فحصاً أکیداً. گنده صحبت می‌کرده. فحصاً أکیداً فلم أجد روایة من طرقهم إلا عن ابن عباس و عباد بن صامت و کلاهما رویا من غیر زیادة. إلا أنه قال فی آخر کتابی و هذه کتب أحادیث أهل السنة تراها خالیة عن قول «فی الإسلام» فمن أین هذه الزیادة.

تا عرضم به خدمت شما در یک بحث که اگر این زیاده ثابت شد در بعضی از نقل‌ها زیاده نیست در بعضی از نقل‌ها زیاده هست. شک داریم این زیاده خود راوی زیاد کرده یا در روایت بوده. إذا دار الأمر بین الزیادة و النقصان فالأصل عدم الزیادة. گفته اصلاً نوبت به این نمی‌رسد. نوبت به اصالة عدم الزیادة نمی‌رسد. اصلاً ما «فی الإسلام» را در روایات نداریم نه در شیعه نه در اهل سنت. که عرض کردیم هم در شیعه است هم در اهل سنت. الی الان بعید نیست که «فی الإسلام».خب تتمه کلام فردا.