ارتباط فقره «لاضرر و لاضرار» به حدیث شفعه/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط / ارتباط فقره «لاضرر و لاضرار» به حدیث شفعه

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمان الرحیم.

ارتباط فقره «لاضرر و لاضرار» به حدیث شفعه

بررسی کلام مرحوم نائینی

بحث در حدیث لاضرر بود که از جهت سندی و متنی خواستیم بررسی بکنیم. مرحوم نائینی ادعا دارد که لاضرر و لاضرار که به نحو قاعده کلیه باشد، در همان قضیه سمره هست. لاضرر و لاضرار را در غیر قضیه سمره به نحو یک کبرای کلی نپذیرفته و ادعا کرده در این روایتی که ما خواندیم، لاضرر و لاضرار فرموده که این نه علت است برای اخذ به شفعه و نه حکمت.

بعضی از بیانات ایشان را بحث کردیم و تمام کردیم. چیزی که باقی مانده این است که ایشان ادعا کرده که علت باید دائمی باشد؛ حکم یدور مدارش و اینجا علیت نیست. حکمت هم ادعا کرده باید غالبی باشد که عرفیت داشته باشد و ادعا کرده اینجا در باب شفعه ضرر غالبی نیست، احیانی است. نتیجه گرفته که پس لاضرر و لاضرار نمی‌تواند تتمه اخذ به شفعه باشد؛ نه علت و نه حکمت.

ما عرض کردیم اولاً غالبی است، گذشت. ثانیاً افرض که در باب شفعه ضرر غالبی نیست و احیانی نیست، این‌که ایشان ادعا کرده که حکمت باید غالبی باشد، ما نتوانستیم بفهمیم. حکمت یعنی آن‌که مبرِّر جعل است و منشأ جعل است. جعل لایدور مدارش، مثل علت نیست، ولی مبرِّر است. خب ما ادعا می‌کنیم ولو در باب شفعه احیانی ضرر هست، شارع مقدس چون مهم بوده و ضرر مؤمن است مهم بوده. کی گفته حکمت باید غالبی باشد؟ باید عقلاییت داشته باشد، نه. اگر این آب را صد نفر یا دویست نفر بخورند و نمیمیرند و یکی‌شان بمیرد، به‌خاطر همان حکمت و همان نادر، جعل حکم و غلبه دارند. ما می‌گوییم سلّمنا که ضرر در باب شفعه نادر است، اما این‌که گفته وقتی نادر شد نمی‌تواند، خودش را گرفتار یک قانونی کرده، گفته نمی‌تواند حکمت باشد، نه. حکمت هم همان‌طور که کمیت به حساب کمیت غلبه مبرِّر جعل حکم است در حکمت کیفیت هم مبرِّر جعل حکم است ولو نادر باشد. ضرر نادر است در این باب، ولی چون خیلی مهم است، منشأ شده که شارع مقدس حق شفعه قرار بدهد.

این تتمه کلامی بود که با مرحوم نائینی داشتیم. عرضم به خدمت شما و این‌که لاضرر هم در اینجا آمده و هم در باب کلاء روایت بعدی آمده. آنجا خصوصاً در بعضی از نسخ هم «فلا ضرر و لا ضرار» دارد. اینجا هم بعد از لاضرر باز اخذ به شفعه را تکرار کرده، این‌ها موجب می‌شود وثوق پیدا بکنیم که نه، این لاضرر به عنوان حکمت جعل و حکمت تشریع برای ما آمده است.

بررسی کلام مرحوم شیخ الشریعه

و این‌که شیخ الشریعه می‌گفت نمی‌دانم در روایت اهل تسنن نیامده، آن‌ها مشکلاتی داشت. بهتر بود که برعکسش می‌کرد. می‌گفت در روایات ما در دو جا آمده. با این روایات ما آن‌ها را تصحیح می‌کرد. میگفت اهل سنت صد سال از نوشتن حدیث محروم بودند. بعد آمدند اعتماداً به حافظه آمدند احادیث را. چطور خیلی از احادیث را بد نقل کردند، در روایات ما هست که تعریض می‌زند به آن‌ها. خب این را درست نقل نکرده باشد. خیلی عجیب است از شیخ الشریعه که نقل آن‌ها را ترجیح می‌دهد بر نقل ما که آن‌ها مستقل نقل کردند.

کلام مرحوم خویی و بررسی آن

چیز دیگری که باقی مانده در مقام فرمایش مرحوم آقای خویی که ظاهراً در کلمات نائینی هم هست، ولی حالا ایشان هم دیگر در نوشته ننوشتیم قبلاً. مرحوم آقای خویی هم تبعیت کرده گفته این لاضرر و لاضرار نمی‌تواند تتمه باشد. یک بیان آخری که تو ذهنم این است که تو کلمات نائینی هم هست، ولی ایشان این را منقّح کرده.

آن بیان آخر این است که این لاضرر و لاضرار که جاری می‌شود، این نمی‌تواند که حق شفعه را درست کند. صدر حدیث اثبات حق شفعه است؛ قضی رسول‌الله بالشفعه. بعد دارد «و قال لا ضرر و لا ضرار». می‌گوید این لاضرر و لاضرار نمی‌تواند حق شفعه را درست کند. یک بیان علمی. چرا نمی‌تواند؟ به‌خاطر این‌که ما در اینجا یک بیعی داریم که صحت دارد و لزوم دارد. این لاضرر و لاضرار از دو حال خارج نیست: یا باید بگوید این بیع باطل است چون ضرری است، یا لااقل بگوید لزوم ندارد چون ضرری است. مجرای لاضرر در اینجا یا اصل بیع صحتش را برمی‌دارد یا لزوم بیع را. احد الأمرین دیگر. هر کدام از این‌ها باشد، ربطی به اخذ به شفعه ندارد. اخذ به شفعه فرموده که نتیجه لاضرر نیست. لاضرر اگر جاری بشود، احد الأمرین است. یا صحت بیع را برمی‌دارد یا لزوم بیع را برمی‌دارد. لاضرر ارتباطی ندارد با جعل حق شفعه. غایة الأمر حق شفعه اگر باشد، با حق شفعه تدارک ضرر می‌شود. آن‌که ضرر می‌آورد یا صحت بیع است یا لزوم بیع است. غایت آن‌چه هست این است که اگر حق شفعه را قرار بدهد، به حق شفعه این آقای شریک می‌تواند تدارک کند ضرر را. لاضرر ربطی به تدارک ضرر ندارد. لاضرر فقط می‌آید حکم ضرری را برمی‌دارد؛ حالا یا صحت و یا لزوم. اما لاضرر بیاید اثبات کند تدارک ضرر را، گفته این از عهده لاضرر خارج است.

اخذ به شفعه، حق الشفعه از شکم لاضرر درنمی‌آید. پس نمی‌تواند لاضرر و لاضرار علت کلام قبل باشد که رسول‌الله حق شفعه قرار داده. ارتباط لاضرر را به اخذ شفعه قطع کرده. گفته این‌ها با هم ارتباط ندارند. علت و معلول باید ارتباط داشته باشند. این بیانی است که مرحوم آقای خویی در مصباح الأصول آورده. از قدیم در ذهنم هست. نائینی هم فی‌الجمله این بیان را دارد.

ولکن این فرمایش هم ناتمام است. ما می‌توانیم ادعا بکنیم که لاضرر و لاضرار می‌آید لزوم بیع را برمی‌دارد؛ منتها لزوم بیع را در حق شفیع شریک. ما آیه و روایتی نداریم که لاضرر هر کجا خواست خیار را ثابت بکند، باید برای احد المتبایعین ثابت کند. نه. عمده دلیل مشهور و معروف در خیارات غیر از خیارات منصوصه، «البیعان بالخیار» و «صاحب الحیوان له الخیار إلى ثلاثة أیام»، عمده دلیل‌شان لاضرر است. می‌گویند این لزوم بیع ضرری است. لاضرر برمی‌دارد در حق مثلاً مشتری یا در حق بایع. غالباً این‌جوری است. ولی ما دلیلی نداریم که لاضرر لزوم را بردارد یا صحت را بردارد. اینجا ما می‌گوییم لزوم، لزوم ضرری است، صحت ضرری نیست. ما می‌گوییم لزوم این بیع ضرری است برای شفیع، برای این شریک. خب حضرت تمسک کرده به لاضرر. ظاهر روایت تمسک به لاضرر است. توجیهش هم این است که لزوم این بیع در حق این شریک است. لازم نیست حتماً لاضرر بیاید لزوم را در حق احد المتبایعین بردارد. کی گفته این را؟ ما اولاً می‌گوییم که لاضرر لزوم را برمی‌دارد در حق این شریک. این شریک می‌گوید این بیعی را که این دو تا کرده، در حق تو لزوم ندارد. لازم نیست ترتیب اثر بدهی. می‌توانی به هم بزنی. اولاً.

و اگر گفتید نه، این‌ها کسی نگفته مثلاً که لاضرر بیاید لزوم را در حق غیر متبایعین بردارد. موردی هم نداریم در شریعت که لزوم را بردارد در حق غیر متبایعین. می‌گوییم عیب ندارد. سلّمنا مثلاً بعید است. می‌گوییم خب لاضرر آمده اینجا، نه صحت بیع ضرری و نه لزوم بیع ضرری. این‌ها را تنزّلی می‌گوییم این‌ها ضرری نیست. شارع مقدس آمده که حق شفعه را قرار داده برای تدارک ضرر. معروف و مشهور همین‌طور می‌گویند. می‌گویند لاضرر ضرر را برمی‌دارد، اثبات نمی‌کند ما یتدارک به الضرر. می‌گوییم درست است لاضرر تدارک ضرر را اثبات نمی‌کند. این درست است. ولی اگر خود شارع آمد تطبیق کرد. لاضرر اشکال عقلی ندارد که بیاید تدارک ضرر را درست بکند. اشکال لفظی است و سیاقی است. لاضرر رافع است. می‌گوید ضرری که بر تو وارد شده، این آب ضرر دارد، لاضرر وجوب وضو نداری مثلاً. راست است. ظاهرش این است. ولی اگر خود شارع آمد لاضرر را تطبیق کرد بر تدارک ضرر، آمد گفت این بیعی که شده است، من برای تو حق شفعه قرار می‌دهم نه خیار ها!، اخذ به شفعه قرار می‌دهم برای اینکه تدارک بکنی ضرری را که بر تو وارد شده، چه اشکالی دارد. لاضرر را تطبیق کرده به غرض تدارک ضرر.

سوال؟؟؟

جواب: ما نمی‌توانیم تطبیق کنیم، ولی خودش آمد. نه دیگر خود شارع مقدس اگر تطبیق کرد، تطبیق کرده و علت هم قرار داده. ما نمی‌فهمیدیم. می‌گفتیم بابا لاضرر، این ظهور نداشت برای ما. لاضرر می‌آید اصل ضرر را برمی‌دارد، تدارک را شامل نمی‌شود. ولی اگر خودش آمد تطبیق کرد بر تدارک، کشف می‌کنیم که لاضرر این تدارک را می‌گیرد.

سوال:؟؟؟

جواب: نه، ما اصلاً جای دیگر، مراد لاضرر را نمی‌دانیم چیست. ظاهرش تدارک ضرر نیست، این درست است. ولی اگر یک جایی تطبیق کرد تدارک ضرر را، می‌فهمیم که اطلاقش نسبت به این‌جا درست است.

حاصل الکلام این‌که ظاهر این روایت این است که این لاضرر و لاضرار علت اخذ به شفعه هست. خصوصاً باز جمله ذیلش هم دارد که «لا شفعة» شفعه نیست. معلوم می‌شود این مربوط به شفعه هست. در این ظهور ما هیچ تردیدی نداریم. لاضرر و لاضرار ظاهرش این است که تتمه اخذ به شفعه است. حالا «قال لا ضرر و لا ضرار». حالا قال امام صادق علیه‌السلام، پیغمبر اکرم شفعه را قرار داده و قال امام صادق دلیلش را بیان کرده و قال لا ضرر و لا ضرار. در این‌که این لاضرر و لاضرار مربوط می‌شود به کلامی که از پیغمبر است، نه جمله مستقله است، در این ما شک نداریم. حالا بتوانیم ارتباطش را درست بکنیم به یکی از وجوه یا نتوانیم درست بکنیم، واضح البطلان که نیست که واضح البطلان باشد. می‌گوییم نه بابا پس جمله مستقله. همین که جا دارد اینجا تشبث و تمسک به لاضرر، هر ظاهری که احتمال صدقش را بدهیم آن حجت است.

سوال:؟؟؟

جواب: نه دیگر چرا به دست حالا به درد ما می‌خورد یا نه. فعلاً آن مانده. نه، لاضرر و لاضرار ظاهرش این است که دارد همان مجعول همان حکم پیغمبر را. حالا یا خود پیغمبر و قال، یا قال از صادق. قال از صادق بگوییم با آن روایت عباده هم حل می‌شود. آن روایت عباده قال رسول‌الله است. بله قال رسول‌الله اصلاً قبول کردیم. قال الرسول متفرقاً این‌جور فرموده. ولی قال الصادق، امام صادق آمده همان که مستقل فرموده در روایت عباده، تعلیل آورده برای این.

سوال:؟؟؟

جواب: حالا علت به همین معنا، علت حقیقی که نه، حکمت. حالا صحبت می‌کنیم. علت که در مقام در فقه صحبت می‌شود علل الشرائع یعنی حِکم، علت کجا پیدا می‌شود!

حاصل الکلام ما به این باور رسیده‌ایم که این روایت عقبه که حکم کرده است. ببین یک بار دیگر عبارت را می‌خوانم عرضم به خدمت شما. شما خالی‌الذهن ببینید چه تبادر می‌کند؟ می‌گوید که قال قال رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله بالشفع بین الشرکاء فی الأرضین و المساکین و قال. حالا و قال ابی‌عبدالله یا نه دنبال و قال رسول‌الله و قال لا ضرر و لا ضرار و قال إذا رُفت الأُرَف و حُدّت الحدود فلا شفعة.

وجدان ما این است که لاضرر و لاضرار کاملاً ارتباط دارد با قضی رسول‌الله بالشفعه. این ما وجدان می‌کنیم. پیغمبر اکرم حکم به شفعه کرده. گفته لا ضرر و مظنه ضرر است بابا شریک جدید مظنه ضرر است. این‌که انداختنش در یک مسائل دقی و نکته‌های دقیق، بهتر است که بگوییم آن‌ها را نمی‌فهمیم. این واضح است. قضی رسول‌الله بالشفعه و قال. اصلاً ارتکاز ما این است که شفعه مظنه ضرر است؛ یعنی شریک، شریک جدید مظنه ضرر است اصلاً، آدم بفهمد شریک عوض شده، یک نگرانی پیدا می‌کند. این کیه دیگر؟ بابا مدتی با او کار کردیم، او را همراه خودمان کردیم. حالا این آدم جدیدی پیدا بشود تا بیاییم همسان بشویم و همگون بشویم خیلی سخت است. وجدان ما این را می‌گوید که فروش، عوض شدن شریک مظنه ضرر است.

این‌که حضرت می‌فرماید پیغمبر اخذ به شفعه کرده و قال لا ضرر و لا ضرار، وجدان ما همین را حس می‌کند که این ارتباط تنگاتنگی با قضی رسول‌الله بالشفعه دارد. اصلاً وجه این‌که اصلاً به عوام هم بگویید الان همین‌جور است. این‌که شریک آمد حصه خودش را فروخت، برای ما، شریعت برای ما شفعه قرار داده. حسش این است که برای خلاصی از یک ضرری که جدید است. اصلاً حس ما این است که شفعه برای تخلّص از یک ضرر محتمل است.

در ذهن من پرواضح است که لاضرر و لاضرار ارتباط دارد با اخذ به شفعه. مضافاً که در ذیلش هم دوباره باز گفت شفعه را دوباره آورد. این‌ها آن‌که در روایت اهل تسنن ارتباطی ندارد، می‌گوییم آن هم درست است اصلاً آن هم درست است. پیغمبر اکرم غیر مرتبط هم بحث کرده آورده. پیغمبر اکرم آن‌ها را هم جمع کرده. یک دفعه امام صادق این‌ها را به هم ربط هم داده. اصلاً ربط این دو تا با آن بی‌ارتباطی اصلاً با هم تنافی ندارند. پیغمبر اکرم فرموده لاضرر و لاضرار را درست است ولی امام صادق آمده لاضرر و لاضرار را تتمه اخذ به شفعه قرار داده. با هم تنافی ندارند اصلاً. که شیخ الشریعه آمده آن را ترجیح می‌دهد. نه آن هم درست است این هم درست است.

سوال:؟؟؟

جواب: نه دیگر. می‌گویم آن پیغمبر این‌جور فرموده. امام صادق آمده آن لاضرری که مستقل در آنجا بیان شده آمده گفته این لاضرر می‌تواند علت اخذ به شفعه باشد.

سوال:؟؟

جواب: نه این اتفاقاً گفتیم. گفتیم این ما ترجیح دادیم که قالش امام اولیش گفت قال قضی رسول‌الله و قال یعنی امام صادق. قال بیشتر به ذهن می‌آید.

در هر حال ما ارتباط لاضرر را، حس ما و وجدان ما این را احساس می‌کند که لاضرر و لاضرار ارتباط تنگاتنگی به قول امروزی‌ها با اخذ به شفعه که جمله اولی است دارد. این دقت‌های عقلی که رخ داده سبب شده که بیایند این ارتباط را قطع بکنند و بگویند این کلام مستقله است. خب دیگر این تمام شد.

روایت فضل الماء و بررسی دلالت آن

بعدش می‌رسیم به حدیث بعدی. این‌ها گفتیم مهم است. ما این‌ها را دانه دانه بحث می‌کنیم. بحث‌های علمی خوبی دارد. در نهایت هم نتیجه می‌گیریم که می‌شود وثوق به صدور این جمله پیدا کرد.

روایت بعدی باز روایت عقبة بن خالد از ابی‌عبدالله قال: قضی رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بین أهل المدینة فی مشارب النخل أنه لا یمنع نفع الشیء. کارش نداریم. و قضی بین أهل البادیة أنه لا یمنع فضل ماءٍ. بابا منع نکنید مردم را از آب اضافی. بدهید به گوسفندهایشان بخورند. لا یمنع فضل ماءٍ لیمنع فضل کلاءٍ. از این روایت معلوم می‌شود که آن‌هایی که نمی‌خواستند آب بدهند، ریشه‌اش این بود که نمی‌خواستند آن علف‌ها را به آن‌ها واگذار بکنند. چون علف‌ها را به آن‌ها واگذار کردند، گوسفند که علف می‌خورد نیاز به آب دارد. اگر آب نباشد نمی‌برند گوسفندهایشان را. این‌ها با هم ملازمه دارند. آن‌ها گفتند ما آب را نمی‌دهیم تا این‌که این‌ها گوسفندها را جای دیگر ببرند و همه علف‌ها مال خود ما بشود. حضرت فرمود که لا یمنع فضل ماءٍ لیمنع فضل کلاءٍ و قال لا ضرر و لا ضرار. خیلی واضح است که و قال لا ضرر و لا ضرار می‌خواهد تعلیل بکند همان قضای رسول‌الله را. بیشتر در ذهن ما این است که قال امام صادق. قضی رسول‌الله و قال علت را آورد امام صادق: لاضرر و لاضرار.

خب سند این هم سند سابق است کارش نداریم. اما دلالتش دلالتش هم عرض می‌کنم به خدمت شما همین است. الان گفتیم دلالتش هم عیبی ندارد. آن‌ها منع آب می‌کردند تا این‌که علف‌ها برای خودشان بماند. خب یک نوع ضرر بود بر آن‌هایی که گوسفند داشتند. حالا باید ببرند گوسفندهایشان را به جاهای دیگر. سخت بود دیگر. منع از کلاء برایشان مشکل ایجاد می‌کرده و ضرر داشته. حضرت فرموده که نه، منع نکنند. نکته‌اش هم لاضرر و لاضرار است. ظاهرش تعلیل است.

خصوصاً که ما نوشتیم که در بعضی از نسخ فاء دارد: و قال فلا ضرر و لا ضرار. که مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی ادعا می‌کند که این فا نادرست است. نسخه فا نادرست است. نسخه مصحّحه بدون فاء است. ما چه می‌دانیم؟ ما طریق به نسخ مصحّحه نداریم. بلکه مثل آقای خویی می‌گوید طریق ما به نسخ همین طرق صاحب وسائل است. صاحب وسائل هم با فاء نقل کرده. ما نمی‌دانیم از کجا شیخ الشریعه آمده می‌گوید طرق صحیحه بدون فاء است. البته فرقی نمی‌کند ها!. قال و لا ضرر و لا ضرار آخرش تعلیل همان حکم است. ولی فلا ضرر و لا ضرار واضح‌تر است. شیخ الشریعه آمده گفته که نسخ صحیحه با واو و بدون فا. نمی‌دانم. ما نسخ صحیحه را برای ما بیان نکرده. ما آن‌چه که هست صاحب وسائل است. صاحب وسائل هم طریق شبه به نسخ کتب اربعه بیان کرده. ما همان را می‌گوییم اعتباری ندارد ها!. اخباری بوده صاحب وسائل خیلی دقت نداشته در نسخه‌ها. اصلاً گاه‌گاهی روایت را نقل می‌کند می‌گوید و رواه مثل او. می‌بینیم بابا یک فرق دارد با هم. اخباری مسلک این‌قدر دقت ندارد. واو و فا نمی‌دانم ال داشته نداشته باشد. این دقت‌ها را نداشته. صاحب وسائل.

آقای خویی همین‌طور. آقای خویی قبول دارد می‌گوید ما طریقمان طریق صاحب وسائل است. من هر چه نسخه‌ای را که صاحب وسائل نقل می‌کند همان‌جور ما طریق داریم. حالا ما می‌گوییم نه آن طریق برای ما باور نیاورده. ولی شیخ الشریعه که می‌گوید به طرق صحیح من دارم که واو بوده فا نبوده، ما آن طرق صحیح را هم باور نکردیم. علی أیّ حال، و قال لا ضرر و لا ضرار، واو باشد یا فا باشد چه بهتر. دلالت دارد که می‌خواهد تمسک بکند به قاعده لاضرر بر این‌که نمی‌توانند از آب منع بکنند. منع از آب ضرر است بر آن‌ها. این تقریب استدلال است.

خب همان مشکلاتی که در آن روایت بود، اصلاً نائینی و شیخ الشریعه که در آن روایت صحبت می‌کردند می‌گفتند این روایت و روایت فضل الماء. آن مشکلات گذشت. مشکلات عامه دو تا روایت گذشت با جواب‌هایشان. در این روایت دو تا مشکل آخر اختصاصی دو تا روایت دو تا مشکل دیگر است.

بررسی اشکال اول در دلالت روایت مذکور

مشکل اولی این است که این روایت بادیه را شیخ صدوق نقل کرده بدون لاضرر و لاضرار. می‌گوید این و بعضی عامه هم همین‌جور. بعضی از عامه هم این روایت کلاء را آورده بدون لاضرر و لاضرار. پس معلوم می‌شود مثلاً این لاضرر و لاضرار یک جمله مستقله است. دیدند نیازی نیست اینجا بیاورند، نیاوردند. اگر مرتبط بود می‌آوردند دیگر. هم شیخ صدوق نیاورده. شیخ صدوق را روایتش را عرضم به خدمت شما. فراموش کردم باز هم آدرس بنویسم. جدیداً هم نگاهش کردم. در وسائل این‌جور دارد که و قضی علیه‌الصلاةوالسلام فی أهل البوادی أن لا یمنعوا فضل ماءٍ و لا یبیعوا فضل کلاءٍ. گفتیم در کثیری از کتب عامه این روایت آمده و این ذیل ندارد.

ولیکن هر دو تا شاهد ناتمام است. اما شیخ صدوق ناتمام است، شیخ صدوق این روایت مرسل آورده. مرسله آورده که البته شبهه این دارد که دارد نسبت می‌دهد. آن هم گیر دارد به نحو قطعی. مرسلات صدوق دو قسم است. بعضش رُوی عنه و بعضش قال الصادق است قال رسول‌الله است. آنی که اینجا آورده خیلی روشن نیست ها! ولی بعید نیست که به نحو قطعی نسبت داده. در روایاتی که به نحو قطعی نسبت داده بعضی‌ها می‌گویند این حجت است. این دیگر خیلی واضح بوده که امام فرموده. این هم به نحو قطعی فرموده. ولیکن ما در ذهنمان این است که نه. شیخ صدوق قال هم بگوید مثل رُوی است. اصلاً بعضی اوقات یک روایت را یک جا نقل کرده گفته قال و یک جا گفته رُوی است. این تفنّن در عبارت است نه این‌که جاهایی که گفته قال یک اعتبار خاصی داشته از مشهورات بوده از معروفات بوده. نه ما نتوانستیم باور کنیم.

روایت صدوق مرسله است. خب یک مرسله صدوق نقل کرده بدون لاضرر و لاضرار و از یک طرف دیگر باز آن مرسله یک اضافه‌ای دارد که در این روایت ما نیست. شاید اصلاً دو تا روایت‌اند. دو تا روایت‌اند. یک وقت آن‌جور نقل شده یک وقت با ذیل بدون آن جمله یک وقت بدون ذیل با آن جمله. شاید دو تا روایت اصلاً. روایتی که الان ما خواندیم این‌جور بود: و قضی بین أهل البادیة أنه لا یمنع فضل ماءٍ لیمنع فضل کلاءٍ. اما شیخ صدوق دارد که قضی علیه‌السلام فی أهل البادیة أن لا یمنع فضل ماءٍ و لا یبیع فضل کلاءٍ. لا یبیع یک جمله مستقله‌ای، نفروشند. نه از آب منع بکنند و نه زیادی علف‌ها را بفروشند. چیز دیگر داستان دیگر میگوید. شاید دو تا روایت بودند. اختلاف متن دارند. در یک روایت حضرت لاضرر و لاضرار را نیاورده و در یک روایت آورده. پس روایت صدوق مشکل‌ساز نیست. اولاً مقطوعه است مرسله است. ثانیاً ممکن است دو تا روایت باشد. جملاتش با هم فرق دارند.

و اما اهل سنت این را نیاورده‌اند. قبلاً گذشت. بابا اهل سنت صد سال روایت نمی‌نوشتند. بعداً آمدند روایت‌نویس شدند. خب یک چیزهایی از ذهنشان رفته. ولی مثل امام صادق علیه‌السلام آمدند همان‌ها را اضافه کردند. آن‌هایی که آن‌ها انداختتند، طبیعیش که همین است، صد سال نمی‌نویسند بعد چند تا نسل عوض می‌شود می‌آیند بخوانند حالا جمع کنند روایات پیغمبر را. به طور طبیعی سقط دارد دیگر. خب آن‌ها سقط داشتند. روایتی که امام صادق نقل می‌کند کامل نقل می‌کند. یا نه، اصلاً امام صادق علیه‌السلام خودش فرموده لا ضرر و لا ضرار. اصلاً هیچ منافاتی ندارد. روایتی که آن‌ها از رسول‌الله نقل کردند بدون لاضرر و لاضرار است، امام صادق علت قضای جدشان را بیان کرده قال لا ضرر و لا ضرار. نفهمیدیم این‌ها چه تلاشی است که چون اهل سنت بدون ذیل آورده‌اند. بابا اهل سنت پیغمبر نقل کردند خب ذیل نداشته درست است. امام صادق خودش مذیل کرده باشد. این را با هم تنافی ندارند که، این اشکال اول که ردّم این طریق عقل خاصه. مهم این اشکال دوم است.

اشکال دوم و بررسی آن

اشکال دوم می‌گوید بابا ارتباط ندارد و داستان عدم ارتباط. ارتباط ندارد این فقره به صدر حدیث. می‌گوید واضح هم هست. لاضرر و لاضرار یک حکم الزامی را می‌آورد در حالی که صدر حدیث حکم الزامی نیست که چاه خودشان هست. قضی بین اهل بادیه لا یمنع فضل ماءٍ لیمنع فضل کلاءٍ. یک حکم الزامی نیست که! چاه خودشان هست. حق دارند. این حکم اخلاقی است. پیغمبر اکرم فرموده بابا مردم را از آب منع نکنید دیگر گوسفندشان را برای چرا نمی‌آورند. یک حکم اخلاقی است.

سوال:؟؟؟

جواب: قضی مثل قضی دیگر. چرا تو روایت هم که قضی اعم است دیگر با این هم می‌سازد. مثل مرحوم آقای خویی که میگوید واضح است اصلاً که این الزام نیست.

لیکن در ذهن ما این است که نه. همین عنوان قضا و استشهاد بلاضرر. لاضرر الزامی است. حکم ضرری را برمی‌دارد. حکم الزامی را برمی‌دارد. ما می‌گوییم نه. اولاً شاید این مورد همان آبار علی بوده. روایت در مدینه است. آبار علی مولانا امیرالمؤمنین علیه‌السلام. چاه‌های زیادی حفر کردند وقف کردند. مال شخص خاصی نیست. همه حق دارند.

سوال:؟؟؟

جواب: ظاهراً یا عمومی یا به نظرم همین‌جور بود که زمان پیغمبر رفت حفر کردند. تو ذهنم همین‌جور است.

آبار عمومی. حالا آبار علی که مشهور است آبار علی در مدینه یا بگوییم نه، قدیماً همین‌طور هم بودند. چاه‌هایی را حفر می‌کردند خیرات می‌کردند سبیل می‌کردند برای مردم تا بتوانند مردم، مواشی بتوانند از او استفاده بکنند. ما اصلاً نه. ما چه می‌گوییم؟ ما می‌گوییم بابا ندارد که این آبار ملک شخصی بوده. شاید حضرت که فرموده لا یمنع فضل ماءٍ لیمنع فضل کلاءٍ. لا یمنع. آن وقت که می‌گوید قضی بین أهل البادیة، آن أهل البادیة که آنجا بودند چاه‌هایشان عمومی بوده برای همه بودند. قضی، حاکم کرده حکم قطعی. شاید این‌جور بوده. ما چرا از ظهور قضا بیاییم رفع ید بکنیم؟ چرا از ظهور لاضرر بیاییم رفع ید بکنیم؟ وقتی هر ظهوری احتمال صدقش باشد حجت است. این احتمال صدقش هست. شاید این‌ها قضا چی عمومی بوده. آبار عمومی بوده. پس قضا هم الزامی است لاضرر هم الزامی است.

سوال:؟؟؟

جواب: نه این‌ها. نه آقای خویی هم ادعا نمی‌کند که مشهور این طور فهمیدند. می‌گویند قاعده‌ای صحبت می‌کنند.

اولاً ما می‌توانیم قضا ظاهرش حکم الزامی است لاضرر هم حکم الزامی است. این اولاً. ثانیاً اصلاً ما آبار شخصیه. آبار شخصیه بوده ملک اشخاص بوده. باز می‌گوییم قضا به لزومش باقی است. این‌که چاه شخصیه است می‌تواند منع کند این اول کلام است. چاه شخصی باشد بتواند منع بکند پس قضا أن لا یمنع کراهتی باشد اول کلام است. مرحوم شیخ طوسی عبارتی دارد.

مرحوم شیخ طوسی فرموده «إذا ملک البئر بالإحیاء و خرج ماؤها فهو احق به ما یحتاج إلیه بقدر حاجته و حاجة ماشیته و ما یفضل عن ذلک یجب علیه بذله لغیره لحاجته» معلوم نیست که همین بادیه داریم صحبت می‌کنیم. معلوم نیست که کسی چاه را بکند مالک همه آب آنجا باشد. این معلوم نیست. نه به مقدار حاجتش. نظیرش در آن ماره. ماره درخت مال این آقا است. میوه تابع است. خب شما بگو همه میوه‌ها مالی است. حضرت فرمود بی‌خود همه میوه‌ها را فروخته. آن مقداری که مال ماره لیس لهو. اصلاً مال ماره است. بابا این میوه همه‌اش منشأش کاری آقا نیست. لطف الهی است. نمی‌دانم باران است آسمان است زمین است هوا است. نه اینجا هم همین‌جور است. درست است چاه را کنده ولی مالک همه آب باشد معلوم نیست.

سوال:؟؟؟؟

جواب: چراگاه هم نه. چراگاه‌های علف دارد ملک کسی. همان دیگر حق اختصاص. همین را ما می‌خواهیم بگوییم. اصلاً بگو ملکیت است اما همه آب را مالک کلش همه‌اش. این‌که سبقه نبود که آب نمی‌داد که آن‌ها گوسفندها را نیاورند بعداً بروند بچرانند. سبقه در کار نبود. حالا اتراق فایده ندارد. گوسفندها را ببر آنجا بچران و ما هم گوسفندها را بیاییم آن کنار بچرانیم. چراگاه‌ها عمومی است.

ما این‌طور ادعا کردیم. گفتیم روشن نیست چاه را کنده خودش آب هم آمده. حالا یک وقت مثلاً چاه تو باغش هست می‌گوید من اجازه نمی‌دهم کسی وارد باغم بشود. نه حالا چاه تو بیابانم کنده آمد آب مقدار نیازش را برد. الان آب دارد. یک کسی دیگر بخواهد آبش را بکشد ببرد عیب ندارد ولو منع کند.

سوال:؟؟؟

جواب: زمین را مالک است نه چراگاه را مالک نیست.

حالا ببینید یک روایت است که حضرت فرموده به أهل البادیة حق ندارند. ما این ظهور را بتوانیم درست بکنیم. قضا که حق منع ندارند می‌گوییم این کشف می‌کند. قضا ظهورش تمام است لاضرر هم ظهورش تمام است که الزامی است. این کشف می‌کند که کسی که آن چاه را می‌کند مالک همه آن آب نمی‌شود. آب باز هم یک چیز بعیدی نیست. شیخ طوسی هم گفت عیبی ندارد. حق المارّة روایت داریم که عیبی ندارد. مشابه دارد هم در روایات هم در اقوال علما که نه همه آب را مالک نشود این. لاضرر و لاضرار درست می‌شود و صدر را هم، خیلی بعید قضا حکم غیرالزامی باشد. نتوانستیم ما باورش بکنیم. کلام تتمه دارد. می‌خواستیم این روایت تمام بشود نشد دیگه إن‌شاءالله.