بررسی شواهد و قرائن مطرح شده توسط مرحوم شیخ الشریعة اصفهانی و مرحوم نائینی در مورد استقلال فقره لاضرر در حدیث شفعه/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /بررسی شواهد و قرائن مطرح شده توسط مرحوم شیخ الشریعة اصفهانی و مرحوم نائینی در مورد استقلال فقره لاضرر در حدیث شفعه

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمن الرحیم.

بررسی ارتباط لاضرر و لاضرار به حدیث شفعه

بحث در روایاتی بود که مشتمل بر این دو جمله هست: «لا ضرر و لا ضرار». روایت اولی مال سَمُره بود و تمام شد. بحث رسید به حدیث شفعه. در حدیث شفعه داشت که: «و قال قضى بالشفعة بین الشرکاء فی الأرضین والمساکن» و قال: «لا ضرر و لا ضرار» و قال: «إذا رُفِتِ الأَرْفُ وحُدّتِ الحُدودُ فلا شُفْعَةَ».

عرض کردیم که ظاهر پرواضح عبارت این روایت این است که «لا ضرر و لا ضرار» دنبال همان حدیث شفعه است و می‌خواهد استدلال کند به ثبوت شفعه به اینکه «لا ضرر و لا ضرار». شاهدش هم این است که خودِ بعد از آن آوردنِ آن خودش ظاهرش این است؛ خصوصاً که در ادامه هم فرمود: «إذا رُفِتِ الأَرْفُ فو حُدَّتِ الحُدودُ فلا شُفْعَةَ» و باز دوباره از شفعه صحبت کرد. خیلی بعید است که صدر شفعه باشد، ذیل شفعه باشد و این وسطش بی‌ربط باشد و یک کلام مستقلی باشد. خیلی بعید است.

نظر مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی و مرحوم نائینی و بررسی آن

مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی و مرحوم نائینی، هر دو بزرگوار ، ظاهراً شیخ الشریعه چند سالی از مرحوم نائینی بزرگ‌تر بود، ولی خب آن فضل مرحوم نائینی را نداشته؛ عالم بزرگواری بوده، ولی خب با نائینی فاصله داشته ولی هر دوتاشان متفق‌اند که این «لا ضرر و لا ضرار» تتمه شفعه نیست و علت حکم شفعه نیست؛ ولو ظاهر کلام این باشد. ولی گفتند که ما قرینه داریم که این «لا ضرر و لا ضرار» مربوط به اخذ به شفعه نیست و یک کلام مستقلی است.

مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی در قاعده لا ضررش بیاناتی آورده و مرحوم نائینی هم بیاناتی آورده. کلام منتهی شد به بیانات این دو بزرگوار. هر دو ادعا دارند که ظاهرش این است که «لا ضرر و لا ضرار» تتمه است دیگر، یا علت و حکمت است برای حکم قبلی که اخذ به شفعه باشد، ظاهر اولیه این است؛ ولی این‌ها ادعا دارند که ما قرینه داریم برخلاف این ظاهر. اگر قرینه باشد، خب ما رفع ید می‌کنیم.

قرائنی که ما ذکر کردیم سه تا قرینه است. قرینه اول، آن قرینه‌ای است که مرحوم شیخ الشریعه ادعا کرد و آن روز فی‌الجمله خواندیم. مرحوم شیخ الشریعه ادعا دارد که ما این اصل «لا ضرر و لا ضرار» جایگاهش را کجا هست میگوید ما پیدا کردیم. می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» تتمه شفعه نبوده؛ این بر اثر تقطیعی است که رخ داده، جایگاه «لا ضرر و لا ضرار» بعد از این جمله «قضی بالشفعه» نبوده. جایگاهش کجا بوده؟ می‌گوید ما تتبع کردیم روایات را و این را پیدا کردیم. اصل روایت مال عبادة بن صامت در مسند احمد بن حنبل است، آنجا مفصل‌تر همه قضایا و قضای رسول‌الله را جمع کرده و قضایای نبی را تا بیست تا قضیه نقل کرده که در آن بیست تا قضیه، قضای به شفعه ششمی است و قضای به «لا ضرر و لا ضرار» پانزدهمی است. پس معلوم است اون تتمه این حدیث مثلاً نبوده.

ادعاش این است که مثلاً این اصل، این قضیه، قضیه مستقله است و در کتاب این آقا پیدا شده و پانزدهمی‌اش «لا ضرر و لا ضرار» است. خب پس این‌هایی که آمده‌اند از طرق شیعه این روایت را نقل می‌کنند، روایت کلینی که نقل می‌کند، از باب جمع در روایت است و «و قال لا ضرر و لا ضرار» تتمه قضی بالشفعه نیست؛ یک قاعده مستقله تامه است. حالا مربوط باشد یا نباشد چه اثری دارد، خواهیم گفت. فعلاً بحث در این است که «لا ضرر و لا ضرار» به منزله تعلیل برای قضا به شفعه است یا نه؛ این یک قضیه مستقله است.

ایشان و مرحوم نائینی هر دو بزرگوار ادعا می‌کنند که این قضیه مستقله است و شواهدی آورده‌اند. یک شاهدش این است که ما در آن مثلاً عبادة بن صامت آنجا مثلا مفصل‌تر آورده و اصل را آورده و این تقطیعات سبب شده که ما به اشتباه بیفتیم.

لکن این شاهد اول مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی را ما نتوانستیم تصدیق بکنیم. این شاهد اولش را. این شاهد اول را که از کتاب مسند احمد بن حنبل یا غیرش که فی‌الجمله دیگران هم دارد نقل می‌کند، اولاً سندش گیر دارد و سند اعتباری ندارد؛ چون راوی از عبادة در این سند اسحاق بن یحیی است عن موسی بن عقبه است. نه موسی بن عقبه توثیق دارد نه از عامه نه از خاصه. سندش ناتمام است.

مضافاً به اینکه سندش ناتمام است، مسند احمد یک داستانی دارد. خود احمد بن حنبل موفق نشده که کتاب خودش را مبوّب بکند و منظم بکند مثل بعضی دیگر، تا اینکه اجل فرا می‌رسد. در نظر داشته ولی اجل مهلتش نداده. وقتی که اجلش فرا می‌رسد، نوبت می‌رسد به دیگران که یکی‌اش این پسرش هست پسرش آقای عبدالله بن احمد. بله، این‌جوری است که عبدالله بن احمد پسرش است و اون وقت پسرش می‌آید این‌ها را مرتب می‌کند که یک چیز طبیعی است دیگر. خود آدم کتابی را مرتب می‌کند و منظم می‌کند، چقدر خلل درش هست؛ حالا دیگری می‌خواهد بیاید. به‌طور طبیعی دیگری که می‌آید، آن ترتیبی که می‌دهد تنظیم می‌کند. تعجب از مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی است که ترتیبی که در کتاب احمد است آن‌هم توسط پسرش، آن‌هم بعد از مردنش، بیاید او را اساس قرار بدهد و شاهد قرار بدهد که آنی که در طریق شیعه نقل شده ناقص نقل شده. نه، ما نمی‌توانیم این شاهدی را که ایشان آورده باور کنیم.

خصوصاً که در کتب اهل سنت هم این «لا ضرر و لا ضرار» فقط در این کتاب است و در بعضی کتاب‌های نامعلوم است و در کتب معروفشان این «لا ضرر و لا ضرار» را این‌جور که در مسند احمد است نقل نکرده‌اند. این‌ها سبب می‌شود که ما نتوانیم باور بکنیم که اصلش همین‌طور بوده. نمی‌دانم چه بوده در ذهن مبارکش که می‌گوید اصلش آن است. آن وقت آنی که در کتب ما خاصه است این‌جور نقل شده، این اشتباه است.

به ذهن ما این است که بهتر این است که عکسش را بگوییم. بگوییم اینکه در کتب ما این‌جور نقل شده «لا ضرر و لا ضرار» بعد از اخذ به شفعه نقل شده و بعدش هم دوباره از شفعه صحبت شده که ظاهر قوی‌اش این است که «لا ضرر و لا ضرار» مربوط به شفعه است، ما این را اخذ بکنیم و آن را تصحیح بکنیم. بگوییم پس آن‌ها که به نحو متفرق در مسند احمد نقل کرده‌اند، آن‌ها درست نیست؛ نه اینکه ما بیاییم از آن‌ها بگیریم با سند نامعتبر و بگوییم این نادرست است. نه، مقتضای ولایت هم همین است که ما بگوییم که طبیعی است؛ یعنی اصلاً روش هم همین است ها! روایاتی را که اهل سنت نقل می‌کنند، چون آن‌ها از اهل بیت فاصله گرفته‌اند، نقل‌های آن‌ها معمولاً، حالا خیلی جاها نادرست است. اصلاً بعضی از آن روایاتی را که آن‌ها نقل می‌کنند به ائمه ما علیهم‌السلام عرضه شده، آن‌ها تصحیح کرده‌اند. کار صادقین علیهم‌السلام تصحیح آن‌ها بوده. أولی این بود که عکسش بکند ایشان بگوید چون در کتب شیعه این‌جور نقل شده، پس معنی‌اش اینست که آن نقل نادرست است. الان یعنی آن متناسب حکم موضوع، مطابق ذوق فقهی، مطابق انصاف، مطابق هر خوبی این است که ما این را اخذ بکنیم و آن‌ها را تصحیح بکنیم و بگوییم آن‌ها نادرست گفته‌اند؛ نه اینکه آن‌ها آن‌جور گفته‌اند پس این نادرست است. خیلی عجیب است این فرمایش. این است که ما نمی‌توانیم فرمایش شاهد ایشان را قبول بکنیم و بگوییم این‌ها از باب جمع در روایت‌ است. این فرمایش عمده فرمایش شیخ الشریعه است.

مرحوم نائینی یک بیان دیگری دارد. بله، او آن‌جور نقلی و تبعی بحث نکرده؛ فقهی و دقی بحث کرده. مرحوم نائینی ادعا کرده که اگر این «لا ضرر و لا ضرار» تتمه این اخذ به شفعه باشد، لازمه‌اش چیست؟ لازمه‌اش این است که این «لا ضرر و لا ضرار» از قضایای رسول‌الله نباشد دیگر، یک قضایایی دارد حضرت قضی قضی قضی که جمع کرده‌اند بعضی از علما. اگر بنا باشد «لا ضرر و لا ضرار» تعلیل باشد برای قضی بالشفعه و علت او باشد، این لازمه‌اش این است که پس از قضایای رسول‌الله نباشد؛ با اینکه از اشهر قضایای رسول‌الله است. می‌گویم یک بحث فقهی و فهمی و استنباطی را مطرح کرده؛ چون «لا ضرر و لا ضرار» مسلم است از قضایای مما قضى به رسول‌الله است. پس نمی‌تواند این تتمه و علت اخذ به شفعه باشد. پس باید از باب جمع در روایت باشد. این «لا ضرر و لا ضرار» یک قضی است و آن قضی بالشفعه یک قضای دیگری است.

خب این فرمایشی که مرحوم نائینی یک گیری داشتند در اینکه نتوانستند «لا ضرر» را بچسبانند به اخذ به شفعه، آمدند خیلی تلاش کردند که بگویند از باب جمع در روایت است و «لا ضرر» ربطی به اخذ به شفعه ندارد.

ولکن این فرمایش ایشان هم نتوانستیم بفهمیم. اینکه ایشان می‌فرماید که، عبارتش این است که اگر تتمه قضیه دیگر باشد، لازم می‌آید از قضایایش نباشد؛ با اینکه از اشهر قضایای رسول‌الله است. اگر بنا باشد تعلیل باشد برای اخذ به شفعه، ادعاش این است که اگر بنا باشد علت اخذ به شفعه باشد پس از قضایای رسول‌الله نمی‌تواند باشد.

ولکن ما در ذهنمان این است که نه، منافاتی با هم ندارند. «لا ضرر و لا ضرار» از قضایای رسول‌الله هست ولو حالا در مقام تعلیل باشد. حتماً باید قضا داشته باشد؟ قضی به انه لا ضرر و لا ضرار، قضی به اخذ به الشفعة لانه لا ضرر و لا ضرار. پس قضا به انه لا ضرر و لا ضرار، این هم مصداق قضاست دیگر. کلمه قضا ندارد، ولی وقتی شیئی را علت می‌آورند برای شیء دیگری، قضا به شفعه بین الشریکین لانه لا ضرر و لا ضرار یعنی فقضى بانه لا ضرر و لا ضرار. تعلیل منافاتی با قضایا، از قضایا بودنش ندارد. اینکه مرحوم نائینی فرموده اگر بنا باشد این علت باشد و مستقل نباشد، لازم می‌آید «لا ضرر و لا ضرار» از قضایا نباشد، چرا؟ از قضایا است، قضیه‌ای علت قضیه دیگر باشد، چه عیبی دارد؟ ما این‌جور گفتیم. بله، بلکه بالاتر، این از قضایایی که به منزله تعلیل عام هم هست؛ نه اینکه منافات دارد. علت آوردن برای حکم خصوصاً یک علت، یک حکم آخری هم بعداً بحث خواهیم کرد روایتش را. علت آوردن این نه اینکه منافات دارد با قضیه بودن، بلکه می‌گوید یک قضیه عامه هم هست که در مقام تعلیل است منشأ احکام آخر است.

سوال: ؟؟؟

جواب: خب این هم نه «لا ضرر»م قضا دیگر. عیب ندارد بابا یک حکمی علت حکم دیگر باشد. این اصلاً به حمل شایع قضاست. وقتی می‌گوید که قضى بالشفعة لانه لا ضرر و لا ضرار، این به حمل شایع قضاست. «لا ضرر و لا ضرار» حکمی است که شریعت حکم کرده. قضا یعنی قضای متنازعین که نیست این‌ها عنوان قضاست قضا، نه روایت متنازعین دارد. قضى بالشفعة بین المساکن و انه لا ضرر و لا ضرار و قضى بانه لا ضرر و لا ضرار. این‌جور چیزها نمی‌شود.

ببین این‌ها یک استحسانهایی است. حالا نشود قضا بگوییم علما انتزاع کرده‌اند و گفته‌اند از قضایای رسول‌الله. بابا علما بعد آمدند فهمیدند این یک حکمی است و نه مستقلی است گفته‌اند هذا من قضایای رسول‌الله. فوقش این است که بگوییم عنوان قضا را آن‌ها گفته‌اند؛ آن‌ها اشتباه کرده‌اند. آیه و روایت که ندارند که.

بله، ما گفتیم که اینکه تعلیل بیاورد این بهتر است؛ چون مناسبت تعلیل عموم است. این بهتر است برای قضی بانه لا ضرر و لا ضرار که از خارج بیاید و بگوید که رسول‌الله قضى بانه لا ضرر و لا ضرار. درست است. این مقام تعلیل برای عام بودن بهتر است تا اینکه فقط بگوید قضی بانه لا ضرر و لا ضرار. نه، این علاوه از اینکه قضی بانه لا ضرر و لا ضرار علت بعضی احکام هم هست.

در هر حال اینکه مرحوم نائینی آمده ادعا می‌کند که «لا ضرر و لا ضرار» نمی‌تواند جمله مستقله باشد چون که با قضایای رسول‌الله منافات دارد، اگر علت باشد نمی‌شود از قضایای رسول‌الله باشد، اولاً می‌گوییم علیت منافاتی ندارد که از قضایای رسول‌الله باشد. ثانیاً حالا عنوان قضایا هم بر آن صدق نکند مهم نیست. وقتی روایت ظاهرش این است که این علت برای اخذ به شفعه است، ما باید اخذ بکنیم. حالا قضا صدق بکند یا صدق نکند مهم نیست.

مهم این سومی است که، میگویم حس ما این است که دارد مرحوم نائینی نشسته فکر می‌کند. آن آقا تتبع کرد که این را مستقلش بکند؛ نائینی نشسته فکر می‌کند می‌گوید این «لا ضرر و لا ضرار» نمی‌تواند تتمه باشد؛ این باید یک قضیه مستقله باشد.

این سومیش دقت بیشتری کرده. فرموده که این «لا ضرر و لا ضرار» باید مستقل باشد ولو خلاف ظاهر است؛ ولی ما قرینه داریم که این نمی‌تواند تتمه باشد، نمی‌تواند علت باشد. چرا؟ فرموده «لا ضرر و لا ضرار» نسبت به اخذ به شفعه، قبلش قضی بالشفعه است دیگر، این «لا ضرر و لا ضرار» اگر خواسته باشد مستقل نباشد، یا باید علت آن حکم باشد یا حکمت آن حکم باشد. از دو حال خارج نیست. اگر مستقل نباشد، اما علة للحکم أو حکمة للحکم. فرموده که «لا ضرر و لا ضرار» نه صلاحیت علیت دارد نه صلاحیت حِکمیت. بعد پس نتیجه گرفته که «لا ضرر و لا ضرار» جمله مستقله ای است و ربطی به اخذ به شفعه ندارد. می‌بینید فکر کرده ها! دقت کرده؛ فرق می‌کند با شیخ الشریعه اصفهانی.

خب چرا علت نمی‌تواند باشد، چرا نمی‌تواند حکمت باشد؟ فرموده نمی‌تواند علت باشد؛ چون علت آنی است که حکم یدور مدارش. معنای علت این است دیگر. فرق علت و حکمت همین‌جور بیان می‌کنند: علت می‌گویند یدور الحکم مدارش وجوداً و عدماً؛ حکمت نه، غالبی هم باشد برای جعل حکم کافی است. حکم لا یدور مدار الحکمة. ممکن است یک جا حکمت منتفی باشد مثل همان عده که حکمتش عدم اختلاط میاه است، ولی خب بعضی اوقات حکمت هم منتفی است، غیر مدخول بها مثلاً درش نیست.

فرموده که این نمی‌تواند علت باشد. چرا؟ به خاطر اینکه حکمی که در روایات شفعه بود دیگر، حق شفعه، آن دایر مدار ضرر نیست. نسبت بین حق شفعه و ضرر اصلاً تساوی نیست؛ نسبت عموم و خصوص من وجه است. چه بسا هیچ ضرری ندارم و حق شفعه نداشته باشم: پسر من رفته خریده از شریکم؛ اصلا هیچ ضرری نیست. اصلاً گاه‌گاهی منفعت است. ضرری در کار نیست بر شریک آخر هیچ ضرری نیست. چه بسا شریکی کسی دیگر را هُل می‌دهد می‌گوید بیا این را از شریک من بخر تا از شرش راحت بشوم. چه بسا که هیچ ضرری در کار نیست تا حق شفعه ثابت بشود. از این طرف شراکت هست، ضرر نیست. نه، از آن طرف هم عرضم به خدمت شما ضرر باشد و عکس شراکت باشد، آن هم موجود است. گاهی هم هر دو تاش هست دیگر که عرضم به خدمت شما نسبتشان عموم و خصوص من وجه است.

نوشتیم: بل بیع احد شریکین فیه کثیر لشریک الآخر. اگر شریک جدید آدم خوبی باشد، اما ربما یکون ضرر. اگر آن شرکت کما اذاکان شرکت بین اثنین بین دو نفر به اکثر من اثنین باشد، بله از این طرف دیگر ضرر هست ولی شفعه نیست؛ چون شفعه مختص به شریک اثنین است. بیش از دو شریک شفعه نیست با اینکه ضرر هست و شفعه نیست، گاهی هم با هم تلاقی می‌کنند. پس فرموده علیت ندارد. این درست است: «لا ضرر و لا ضرار» علت اخذ به شفعه نیست؛ چون چه بسا ضرر هست و شفعه نیست. علیت ندارد دیگر. ضرر هست و شفعه نیست. حتی در آن دو تاش هم همین‌جور است؛ سه تاش هم همین‌طور است که ضرر هست و شفعه نیست. پس معلوم می‌شود علیت ندارد. اما تمامش می‌کنم و آن‌ها غالباً می‌شوند حکمت.

اما اینکه حکمت نیست: اما عدم صلاحیته لحکمة التشریع. گفته حکمت تشریع باید غالبی باشد مثل همان اختلاط میاه. عده برای جلوگیری از اختلاط میاه است. خب غالبی است دیگر. حالا عده وفاتش که غیر مدخول بها محقق نیست و الا در غالب موارد این عده نگه می‌دارند برای تحفظ بر انساب. غالبش که همین‌جور است. حکمت یک شیء فرقش با علت همین است: علت دائمی است یدور مدار الحکم؛ حکمت غالبی است گاهی خطا دارد. در حالی که در اینجا ضرر غالبی نیست. شریک انسان عوض بشود گاهی این دومی آدم ناپاکی است و ضرر پیدا می‌شود؛ این احیانی است. غالباً این همه شرکا مالشان را می‌فروشند هیچ ضرری وارد نمی‌شود؛ بلکه خیلی جاها به نفع این شریک باقی‌مانده است. فرموده پس ضرر هم نمی‌تواند اینجا حکمت باشد. نمی‌تواند علت باشد، نمی‌تواند حکمت باشد. پس رابطه‌ای بین اخذ به شفعه و لا ضرر نیست. رابطه‌شان احد الأمرین است.

خب حالا این فرمایشی است که ایشان فرموده، ولیکن در ذهن ما این است که نه، این فرمایش هم ناتمام است. اینکه «لا ضرر و لا ضرار» علت باشد که بعید است؛ حتی اگر «لانه» هم باشد. این دیگر استقصاء. حتی اگر به صورت «لانه» هم در روایت بیاید یا مثل «لانه» بیاید، ما می‌گوییم ولو ظاهر اولیه‌اش علیت است، ولی می‌گوییم نه، می‌خواهد بیان حکمت بکند. حکمت هم با لام جور درمی‌آید: «لانه» یعنی منشأ این است. ما علیت را نمی‌دانم. حالا شاید احیانی، بعضی روایات ظهورشان در علیت باشد، ولی غالبش علل الشرائع، حِکم الشرائع است، آن علت در آنجا هم به معنی حکمت است. حکم لا یدور مدار آن. عرضم به خدمت شما خمر لانه مسکر اگر بفرماید هم باز می‌گوییم حکمتش است. نه اگر یک چیزی تو خمر انداختند اسکارش از بین رفت و اسکار نداشت، یا آدم یک آدمی است که اصلاً قابلیت اسکار ندارد مثلاً، باز هم می‌گوییم حرام است.

شریعت تعلیلاتش از قبیل حِکم است لا یدور. امر عقلایی‌ است ها! یک امر عقلایی است. حکم عقلایی گذشتن از چراغ خطر همیشه ضرر ندارد که غالباً موجب ضرر است. این موجب می‌شود که بگویند آقا از چراغ خطر نباید بگذری ولو الان هیچ‌کس هم نیست. قانون عام است. همین‌جور است. مناشئ احکام عقلائیه و مناشئ احکام شرعیه حِکم هستند لا علل. خیلی سخت است یک جایی ما علیت را استظهار بکنیم. حکم هستند لا یدور الحکم مدار آن حکم، هم در موالی عقلایی و هم در عبد مولای حقیقی، تعلیلاتشان بیان حکم است و علل الشرائع، حِکم هستند لا یدور الحکم مدار انها حدوثاً و بقاءً. اون درست است. علیت در کار نیست. «لا ضرر و لا ضرار» علت اخذ به شفعه نیست، ولی حکمتش می‌گوییم چه عیبی دارد آقا، حکمتش «لا ضرر و لا ضرار».

مرحوم نائینی ادعا کرد که این برای حکمت بودن هم صلاحیت ندارد. حکمت هم باید غالبی باشد. اینکه ما حُکمی را جعل کنیم ولی علتش یک چیزی که احیانی است، مثلاً کسی بگوید عقلائیت ندارد. متعارف که همین است. حکم غالبیت دارند. کسی بگوید که حکمت باید غالبی باشد حرف بدی نگفته؛ ولو هنوز آن هم جای تأمل دارد، خواهیم گفت ها!. ولی حالا ابتداً حکمت باید غالب باشد. می‌گوییم عیب ندارد. حکمت باید غالب باشد قبول داریم.

اینکه شما گفتی که در اخذ به شفعه غالبیت ندارد ضرر و ضرر غالباً نیست، احیانی است، می‌گوییم نه اتفاقاً غالبی است. این عوض شدن شریک معمولاً یکی را شریک می‌آورد، نه که شریک اگر دو تا طبقه آپارتمان است شما مدتی با یکی نشستید، الان صاحب‌خانه به یکی دیگر اجاره می‌دهد نگران می‌شوید می‌گویید این مستأجر جدید کی خواهد بود، چه خواهد بود، چیکار با ما خواهد کرد؟ شریک است، شریک عوض شدنش نمی‌دانم چطور مرحوم نائینی مرد عرفی است چه‌جور شده ادعا کرده که ضررآور نیست غالبا، ضررآور است نادرا. نه، تعویض شریک غالباً سبب نگرانی می‌شود. چه‌جور است این؟ چه بسا ما با شریک اول چقدر حرف زدیم، چقدر مشکلاتمان را با هم حل کردیم؛ این شریک دوم می‌آید. همین نگرانی خودش ضرر است دیگر. «لا ضرر و لا ضرار».

حاصل الکلام اینکه شریک جدید موجب می‌شود یک نوع نگرانی را، یک نوع تضرر را غالباً ما درش شک نداریم. همین‌طور. اون احیانی است که برای پسرش می‌خرد یا برای عیالش می‌خرد. شریک جدید معمولاً ناآشناست و حالش را نمی‌دانیم موجب نگرانی است. این است که حضرت وقتی شریک جدید آمد، اینها أمر عقلایی هم هست ها!. شریک جدید تا ما کنار باهاش بیاییم و خطش را بشناسیم و کی هست و چه هست و چه‌جوری باهاش مراوده داشته باشیم، یک نگرانی‌هایی هست دیگر. «لا ضرر و لا ضرار» اصلاً حکمت اخذ به شفعه هم همین است. اصلاً اگر «لا ضرر و لا ضرار» هم نبود اینکه شارع مقدس، سه نفر شدند خب بابا حالا یکی آمده خیلی اثری ندارد دیگر. یکی دیگر هم هست، دو نفر هستیم؛ آن عوض می‌شود جای نگرانی دارد.

اخذ به شفعه یک تلطّفی است، یک ترحّمی است به آن شریک اول که می‌گوید شریک جدید را خواسته باشی بپذیری مؤونه دارد؛ من برایت اخذ به شفعه می‌دهم، می‌توانی یک کاری بکنی که شریکت نشود. ما از آهنگ روایاتی که اجازه می‌دهد اخذ به شفعه را، همین را می‌فهمیم. چه‌جور شد مرحوم نائینی با اینکه مرد عرف است و عرفی صحبت می‌کند، من در ذهنم این است که از ناچاری. گاه‌گاهی شده مرحوم نائینی از ناچاری خیلی حرف‌های نادرستی زده. ناچار بوده نمی‌توانسته «لا ضرر» را ببینند که تعلیل برای اخذ به شفعه است. این‌ها ادله پیش خودش ادله بعد الوقوع است. میگوید واضح است ما باید یک چیزی درست می‌کنیم. نه این فرمایش مرحوم نائینی که عرضم به خدمت شما. یک شواهدی هم آوردیم. اصلاً بعضی عامه که گفتند حق شفعه ثابت است، اصلاً دلیلشان همین است. گفتند دفعاً للضرر. اصلاً «لا ضرر» را هم کار نداشتند، ولی دفعاً للضرر گفتند که حق شفعه...

مضاف بر این‌ها اینکه مرحوم نائینی ادعا می‌کند که از دو حال خارج نیست یا «لا ضرر و لا ضرار» علت است یا حکمت است. این را تأمل بکنید. ما یک ادعایی داریم می‌گوییم که «لا ضرر و لا ضرار» لازم نیست که علت باشد یا حکمت باشد. ما ادعایمان این است که هست در روایات هم هست، الان در ذهنم نیست؛ حالا شما پیدا بکنید. چه بسا در روایات ما تشبث شده، استدلال شده، تمسک شده به یک شیئی که او نه علت است نه حکمت است، بلکه نظیر است برای تقریب به ذهن، برای تقریب. این را تأمل بکنید. اینکه مرحوم نائینی ادعا کرده از یکی از این دو حال خارج نیست یا باید علت باشد یا حکمت باشد، هیچ‌کدام مجال ندارد پس مستقل است، می‌گوییم نه. اصلا ممکن هم است نه علت باشد نه حکمت باشد، مرتبط هم باشد. کی گفته باید حتماً اونی را که در ارتباط با حکمی می‌آورد باید علت او باشد یا حکمت او باشد؟ چه بسا در روایات ما این را دیگر ما فرصت نکردیم، در روایات ما بعضاً بیانی را می‌آورد مرتبط است اما نه علت است نه حکمت است؛ شبیه نظیر برای تقریب به ذهن تنظیر می‌کند.

ممکن است ما بگوییم «لا ضرر و لا ضرار» چه‌جور «لا ضرر و لا ضرار» نه علت نه حکمت. چطور شارع مقدس گفته «لا ضرر و لا ضرار» این هم گفته که می‌توانید شما اخذ به شفعه بکنید.

عرضم به خدمت شما یک چیز دیگر هم آخرش گفتیم که این را هم انکار کردیم. گفتیم که شیء یا باید علت باشد یا حکمت، عیب ندارد. سلمنا حکمت باید غالبی باشد، این هم گفتیم جای تأمل دارد. این را تأملش بکنید. حکمت باید غالبی باشد. ما این را هم انکار کردیم که ممکن است یک چیزی حکمت باشد، غالبیت هم نداشته باشد. حکمت شیء است غالبیت هم نداشته باشد، اهمیت داشته باشد. اهمیت شیء هم گاهی برای تعلیل کفایت می‌کند. ملاحظه بفرمایید. می‌خواستیم تمام بشود نشد دیگر. فردا این تتمه را بیان خواهیم کرد.