آیه 239/سوره بقره /تفسیر قرآن کریم

موضوع: تفسیر قرآن کریم/سوره بقره /آیه 239

﴿فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالاً أَوْ رُكْبَاناً فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ﴾[1]

صحبت در تفسیر آیه دویست‌وسی‌ونهم سوره بقره است. این آیه در ذیل آیه قبل ﴿حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الوُسطىٰ وَقوموا لِلَّهِ قانِتين﴾[2] قرار دارد و به عنوان قیدی برای آن محسوب می‌شود.

اهمیت نماز و عدم سقوط آن در هیچ حالتی:

نماز حتی در حال خوف و شرایط سخت نیز ساقط نمی‌شود. انسان باید همواره به نماز اهمیت دهد و آن را ترک نکند. دستور ﴿حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الوُسطىٰ﴾ بر محافظت کامل بر نمازها، به‌ویژه نماز وسطی، تأکید دارد.

نماز در حالت عادی (عدم خوف):

این دستور کلی در شرایط عادی و هنگام خوف جاری است. در حالت عادی، نماز باید با تمام شرایط و اجزای خود به طور کامل ادا شود.

نماز در حالت خوف (صلوة الخوف):

اگر فرد در شرایط خوف باشد(مانند جنگ، حریق، خطر غرق شدن یا هر وضعیت خطرناک دیگر)، باید نماز خوف خوانده شود. ویژگی‌های نماز خوف عبارتند از:

    • تخفیف و کاهش:

نماز به قدر و اندازه‌ای که امکان دارد و با توجه به میزان خوف و خطر، خوانده می‌شود. گاهی حتی با اشاره یا حرکات بسیار مختصر (مانند اشاره برای رکوع و سجود) انجام می‌گیرد.

    • پرهیز از عسر و حرج:

نباید خود را به زحمت و مشقت انداخت. اصل، اقامه نماز به هر شکل ممکن است، حتی اگر ناقص باشد.

    • واگذاری به تشخیص فرد:

چگونگی ادای نماز خوف به خود فرد واگذار شده است. هر کس با توجه به میزان ترس و توان خود، نماز را به گونه‌ای که می‌تواند ادا می‌کند. ممکن است یک نفر تنها با اشاره نماز بخواند و دیگری بتواند بخش بیشتری از نماز را به جا آورد.

    • الگوهای تاریخی:

پیامبر اکرم (ص) در جنگ احزاب و امیرالمؤمنین علی (ع) در برخی نبردها، نماز خوف خوانده یا دستور به خواندن آن داده‌اند.

    • نداشتن قضا و اعاده:

به نظر بسیاری از فقها، نماز خوف پس از ادا شدن، قضا یا اعاده ندارد و همان نماز ناقص مورد قبول است.

معنای «رِجَالاً أو رُکباناً»:

«رِجَالاً»: می‌تواند جمع «راجل» (به معنای پیاده) یا جمع «رَجُل» (به معنای مرد) باشد. با توجه به قرینه «رُکبان» (سواران) در آیه، معنای مناسب‌تر در اینجا «پیاده‌ها» است. بنابراین آیه شرایط نماز را برای کسانی که پیاده یا سواره (بر مرکب، خودرو، تانک و...) هستند، بیان می‌کند.

بازگشت به نماز کامل پس از رفع خوف:

به محض برطرف شدن حالت خوف و برقراری امنیت(«فإذا أمنتم»)، باید نماز را به صورت کامل و با رعایت تمام شرایط و اجزا («فاذکروا الله») به جا آورد. عبارت «اذکروا الله» در اینجا کنایه از اقامه نماز است، همان‌گونه که در آیات دیگر (مانند آیه ۹ سوره جمعه) نیز «ذکر الله» به معنای نماز به کار رفته است.

توقیفی بودن احکام نماز:

عبارت ﴿كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ﴾ بر این نکته تأکید دارد که احکام و کیفیت نماز، توقیفی است؛ یعنی باید دقیقاً همان‌گونه که خداوند از طریق وحی تعلیم داده است، انجام شود و نمی‌توان از پیش خود چیزی بر آن افزود یا از آن کاست. این قاعده در حالت امن و آرامش به طور کامل جاری است. در حالت خوف نیز با وجود تخفیف، اصل اقامه نماز یک دستور توقیفی است.

نکات کلیدی آیه:

۱. عدم سقوط نماز در هیچ حالتی: نماز حتی در سخت‌ترین شرایط (برخلاف روزه در صورت ضرر) ترک نمی‌شود.

۲. سقوط بسیاری از شرایط نماز در حالت خوف: شرایطی مانند طمأنینه، استقرار، رو به قبله بودن و... در نماز خوف الزامی نیست و به اندازه امکان عمل می‌شود.

۳. واگذاری چگونگی ادای نماز خوف به تشخیص شخص: کیفیت نماز خوف دستور ثابت و مفصلی ندارد و به توان و وضعیت فرد بستگی دارد.

۴. لزوم بازگشت به نماز کامل پس از رفع خوف: به محض احساس امنیت، باید نماز را به شکل کامل ادا کرد.

۵. تأکید بر توقیفی بودن عبادات: احکام نماز از جانب خداوند تعیین شده و تابع وحی است.

جمع‌بندی:

آیه شریفه با بیان حکم نماز در حالت‌های عادی و خوف، هم بر اهمیت و وجوب همیشگی نماز تأکید می‌کند و هم با در نظر گرفتن قاعده «عسر و حرج»، راه را برای ادای این فریضه در شرایط دشوار باز می‌گذارد. این نشان‌دهنده جامعیت و واقع‌گرایی احکام اسلامی است.