آیه 238/سوره بقره /تفسیر قرآن کریم

موضوع: تفسیر قرآن کریم/سوره بقره /آیه 238

﴿حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الوُسطىٰ وَقوموا لِلَّهِ قانِتين﴾[1]

صحبت در تفسیر آیه دویست‌وسی‌وهشتم سوره بقره است.

خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: ﴿حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الوُسطىٰ وَقوموا لِلَّهِ قانِتين﴾؛ یعنی بر نمازها محافظت کنید و به‌ویژه نماز وسطى را، و برای خداوند با خضوع و خشوع بایستید.

معنای «محافظت» بر نماز:

خداوند در این آیه تنها به اصل نماز خواندن اکتفا نکرده، بلکه تعبیر «حافظوا» را به کار برده است. محافظت از نماز، بالاتر از صرف خواندن آن است. محافظت یعنی؛ نماز را با آداب انجام دادن، نماز را در وقت خودش خواندن، نماز را با معرفت و شناخت خواندن، نماز را با خضوع و خشوع و حضور قلب به‌جا آوردن.

محافظت، مرتبه‌ای بالاتر از صرف انجام دادن است. حفظ نماز یعنی تعهد داشتن نسبت به نماز، به‌گونه‌ای که نماز انسان را از فحشا و منکر بازدارد؛ همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: ﴿إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ﴾[2] .

کدام نماز انسان را از فحشا و منکر دور می‌کند؟

نمازی که بدون توجه، بدون معرفت، بدون نشاط و از سر عادت خوانده شود، ممکن است تکلیف را ساقط کند، اما آن نماز، امتثال واقعی و آن آثاری را که از نماز انتظار می‌رود؛ مانند معراج مؤمن بودن، به همراه نخواهد داشت.

این سؤال مطرح است که آیا همین نمازهایی که ما می‌خوانیم معراج مؤمن است؟ یا نماز امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) معراج است؟

هدف این است که نماز، رشد و تکامل روحی برای انسان ایجاد کند؛ نمازی با نشاط، با معرفت و با توجه.

ارتباط آیه با آیات طلاق و اختلافات خانوادگی:

اگر به سیاق آیات توجه کنیم، می‌بینیم که قبل از این آیه، سخن از طلاق و اختلافات خانوادگی است. این نکته بسیار معنا‌دار است.

انسان وقتی دچار مشکلات خانوادگی می‌شود، گاهی حال نماز ندارد، نسبت به نماز بی‌توجه می‌شود، نماز را سرسری و با بی‌حالی می‌خواند، در حالی که دقیقاً در زمان مشکلات، انسان باید توجهش به نماز بیشتر شود، نه کمتر.

خداوند در میان آیات مربوط به اختلافات خانوادگی، ناگهان می‌فرماید: ﴿حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ﴾؛ یعنی در دل مشکلات، حواستان به نماز باشد. کسی که اهل نماز و اهل ارتباط با خدا باشد، مشکلاتش به لطف الهی حل می‌شود.

نماز وسطى؛ کدام نماز است؟

درباره «الصلاة الوسطى» روایات مختلفی وجود دارد: برخی از اهل سنت گفته‌اند منظور نماز صبح است، در روایات شیعه، بیشتر بر نماز ظهر تأکید شده است. علت تأکید بر نماز ظهر این بوده که در هوای گرم آن زمان، مردم کمتر در نماز جماعت ظهر شرکت می‌کردند، در حالی که نماز مغرب و عشاء شلوغ‌تر بود. برخی نیز نماز عصر را گفته‌اند.

در هر صورت، نتیجه این است که نمازهای مهم، به‌ویژه نماز اول وقت و نمازهای سخت‌تر، باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند.

﴿وَقوموا لِلَّهِ قانِتين﴾ خضوع و جماعت:

تعبیر «قوموا» به صورت جمع آمده است. برخی از مفسرین از این تعبیر، نماز جماعت را استفاده کرده‌اند؛ یعنی همه با هم برای خدا قیام کنید. همچنین «قانتین» به معنای خضوع، خشوع و اطاعت قلبی است؛ یعنی نماز تنها قیام بدنی نیست، بلکه قیامی همراه با ادب، خشوع و توجه است.

روایتی درباره حفظ نماز و حفظ انسان:

در کافی شریف، روایتی نقل شده که بسیار قابل تأمل است. در این روایت آمده است که نماز به انسان می‌گوید: «مرا حفظ کردی، خدا تو را حفظ کند» «مرا ضایع کردی، خدا تو را ضایع کند»[3] یعنی میان حفظ نماز و حفظ انسان رابطه‌ای مستقیم وجود دارد. اگر دیدی، جانت حفظ شده، مالت حفظ شده، آبرویت حفظ شده و خانواده‌ات محفوظ مانده‌اند، بدان که این‌ها از لطف خداوند است و اگر جایی انسان دچار لغزش، بی‌آبرویی یا ناامنی می‌شود، باید ببیند آیا در نماز خود کاهل‌ بوده یا نه.

نماز، عامل حفظ آبرو و امنیت انسان:

خداوند ستّارالعیوب است. اگر پرده‌ها کنار برود، بسیاری از ما چیزی برایمان باقی نمی‌ماند. اگر می‌خواهید آبرویتان حفظ شود، جان و مالتان محفوظ بماند و خانواده‌تان دچار آسیب نشود، باید نماز را حفظ کنید.

اقامه نماز؛ فراتر از خواندن نماز:

اقامه نماز تنها به معنای قرائت نماز نیست. اقامه نماز یعنی ساختن مسجد، ترویج نماز در جامعه، آموزش احکام نماز و تشویق مردم به نماز، همه این‌ها مصداق اقامه نماز است.

سیره علما در اهمیت به نماز:

از بزرگان نقل شده است: مرحوم امام خمینی (رحمة‌الله‌علیه) پیش از مطالعه و درس، دو رکعت نماز می‌خواندند و می‌فرمودند: «بعد از نماز، فهمم بهتر می‌شود».

آیت‌الله العظمی گلپایگانی (رحمة‌الله‌علیه) پیش از درس و منبر، دو رکعت نماز می‌خواندند. این سیره‌ها برای تعلیم و تربیت دیگران بسیار آموزنده است.

تجربه عملی در آثار نماز:

تجربه عمر نشان می‌دهد که نماز با توجه، نماز اول وقت، نماز شب و مستحباتی مانند نماز وتیره و سوره واقعه نقش اساسی در حل مشکلات زندگی دارند. هرچه ارتباط انسان با خدا قوی‌تر باشد، حفظ الهی بیشتر شامل حال او خواهد شد؛ چه در جان، چه در مال، چه در آبرو و چه در خانواده.