1405/08/25
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
موضوع: مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
خلاصه جلسه گذشته: در جلسه گذشته در بحث شکّ میان واجب نفسی و غیری گفتیم که در فرض زنی که پس از دخول وقت جنب شده و سپس حائض میشود، آیتالله مکارم با استصحاب وجوب، انجام غسل جنابت را لازم میدانند؛ چون شک به سقوط وجوبِ سابق بازمیگردد. اشکال آن است که استصحاب تنها اصل وجوب را اثبات میکند، نه نفسیّت و فوریت آن را؛ اگر وجوب غیری باشد، غسل برای نماز است و با عدم امکان نماز ساقط میشود. بنابراین اصل وجوب غسل مسلم است، ولی دلیلی بر وجوب نفسی و انجام فوری آن برای زن حائض وجود ندارد.
شک در نفسیت و غیریت: فروع سهگانهٔ آیتالله سبحانی و نقد قول به احتیاط، و بحث استحقاق یا تفضّل در ثواب و عقاب.
طرح بحث: فروع سهگانه در فرمایش آیتالله سبحانی
بحث در مبحث اصول، دربارهٔ شک در نفسیت و غیریت است: واجبی را میدانیم که واجب است، ولی شک داریم که نفسی است یا غیری. در اینجا فرمایشی از آیتالله سبحانی (سَلَّمَهُ اللهُ تَعَالَىٰ) بیان شده است و باید دید آیا این فرمایش پذیرفتنی است یا خیر؟
آیتالله سبحانی میفرمایند: «نُشِيرُ إِلَى الصُّوَرِ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ فِي «الْكِفَايَةِ» مَنْطُوقًا وَمَفْهُومًا:
١. الشَّكُّ فِي النَّفْسِيَّةِ وَالْغَيْرِيَّةِ مَعَ الْعِلْمِ بِوُجُوبِ الْغَيْرِ.
٢. الشَّكُّ فِي النَّفْسِيَّةِ وَالْغَيْرِيَّةِ مَعَ الشَّكِّ فِي وُجُوبِ الْغَيْرِ.
٣. الشَّكُّ فِي النَّفْسِيَّةِ وَالْغَيْرِيَّةِ مَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ وُجُوبِ الْغَيْرِ.»[1]
یعنی در اینجا سه فرع داریم:
تصویر فرع نخست: زنی که جنب است و حائض میشود
شک در نفسیت و غیریت، مانند زنی است که جنب شده و پیش از آنکه غسل جنابت کند و نماز بخواند، حائض میشود و دیگر نمیتواند نماز بخواند. این زن از مجتهد میپرسد: پیش از آنکه غسل جنابت کنم و نماز بخوانم حائض شدم و دیگر نمیتوانم نماز بخوانم؛ آیا غسل اکنون بر من واجب است، یا هرگاه از حیض پاک شدم و خواستم نماز بخوانم، در همان هنگام غسل جنابت را انجام دهم؟
اگر غسل جنابت واجب نفسی باشد، همین اکنون که زن حائض شده نیز باید غسل جنابت کند، تا آنگاه که حیض او پایان یابد و هنگام نماز، غسل حیض کند. اگر غسل واجب غیری باشد، معنایش آن است که غسل جنابت اکنون لازم نیست؛ وقتی از حیض پاک شد، غسل حیض و جنابت با هم تداخل میکنند و یک غسل برای جنابت و حیض انجام میدهد و سپس نماز میخواند. پس شک داریم که غسل برای این زن واجب نفسی است یا غیری.
در مسائل حج نظایر فراوانی از این مسئله وجود دارد؛ در جایی غسل میکند، در جایی دیگر کاری دیگر انجام میدهد، زنی حائض شده است و در حج نیز نمیداند غسل کند یا نکند و احکام آن چیست.
آیتالله سبحانی میفرمایند: در شک در نفسیت و غیریت، «مَعَ الْعِلْمِ بِوُجُوبِ الْغَيْرِ»، یعنی نماز واجب میشود و مکلف باید به خاطر نماز آن را انجام دهد. در اینجا آیتالله سبحانی میفرمایند جای «احتیاط» است و مکلف باید احتیاط کند. یعنی اکنون غسل خود را انجام دهد و پس از آن، هنگام غسل حیض، دوباره آن را تکرار کند؛ این تکرار اشکالی ندارد. اینک باید دید آیا قول آیتالله سبحانی پذیرفتنی است یا خیر؟
اشکال بر قول به احتیاط
اگر واجب غیری باشد، تکلیف برای این زن آسانتر است؛ زیرا لازم نیست اکنون غسل کند و میتواند بگوید پس از پایان حیض غسل میکنم. اما گفتن اینکه اکنون واجب نفسی است و باید غسل کند، تکلیفی زائد است. شک داریم که این تکلیف زائد را دارد یا ندارد. در شک در نفسیت و غیریت چرا باید احتیاط کند؟ چه دلیلی بر احتیاط داریم تا بگوییم اینجا جای احتیاط است؟ احتیاط باید دلیل داشته باشد؛ نمیتوان مردم را در مضیقه قرار داد و به آنان گفت احتیاط کنید.
به تعبیر یکی از بزرگان، دین اسلام دینی «سَهْل و سَمْحه» است و نباید سختگیری کرد. اگر دلیلی بر احتیاط نداشته باشیم تا به همهٔ مسلمانان جهان بگوییم در این مورد احتیاط کنید، این برای مردم دردسر و زحمت است. آیا دلیلی بر آن وجود دارد که گفته میشود احتیاط کند؟
ممکن است گفته شود ثمره دارد. ﴿وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا﴾[2] امر دارد. اکنون این امر، امر نفسی است یا غیری؟ اگر نفسی باشد، یعنی فوراً برو و خود را تطهیر کن؛ چون جنب شدهای، باید غسل کنی. اما اگر امر غیری باشد، یعنی برای نماز است؛ و این زن اکنون نمیتواند نماز بخواند؛ پس آیا همین اکنون تطهیر کند یا نکند؟ حالا شک در نفسیت و غیریت داریم.
آیتالله سبحانی میفرمایند احتیاط کند، ولی به نظر ما در اینجا احتیاط دلیلی ندارد. «الِاحْتِيَاطُ حَسَنٌ عَلَىٰ كُلِّ حَالٍ»، ولی دلیل ما بر احتیاط چیست؟ تکلیف زائدی در کار است و میخواهیم به مکلف بگوییم برو این تکلیف زائد را انجام بده؛ دلیل ما چیست؟ شک داریم و نمیدانیم واجب نفسی است یا غیری. اگر برای نماز باشد، واجب غیری میشود؛ و اگر نه، تکلیفی نفسی برای خود آن است، یعنی تطهیر و غسل کردن. در اینجا تکلیف زائدی داریم؛ برائت جاری میکنیم؛ پس چرا باید احتیاط کرد؟ به نظر ما احتیاطی که آیتالله سبحانی فرمودهاند وجهی ندارد.
نتیجه: برائت در هر سه فرع
به نظر ما احتیاطی که آیتالله سبحانی فرمودهاند وجهی ندارد و در اینجا میتوان برائت جاری کرد و گفت غسل بر مکلف واجب نیست؛ زیرا دلیلی بر واجب نفسی بودن آن نداریم.
آیتالله سبحانی سه فرع بیان کردهاند. دو فرع از آنها را ما نیز میپذیریم و اشکالی نداریم؛ ایشان نیز در آن دو فرع میفرمایند جای «برائت» است. تنها یک فرع، یعنی همین فرع نخست، را ایشان جای «احتیاط» میدانند. ما این یک فرع را نمیپذیریم و میگوییم آن نیز جای «برائت» است. به نظر ما هر سه فرع جای «برائت» است؛ ایشان دو فرع را جای «برائت» میدانند و یک فرع را جای «احتیاط».
الأمر الثاني: بحث استحقاق یا تفضّل در ثواب و عقاب
مطلب دیگر این است که آیا استحقاق ثواب و عقاب از باب تفضّل است یا از باب استحقاق؟ خداوند متعال به مکلفی که نماز میخواند ثواب میدهد و مکلفی که گناه میکند عقاب میکند. این ثواب و عقاب استحقاق است یا تفضّل؟ یعنی معنای آن این است که خداوند میتواند ثواب ندهد، ولی دوست دارد که بدهد؛ پس این تفضّل از خداوند است. بعضی گفتهاند عقاب استحقاقی است؛ هنگامی که گناه میکنیم، استحقاق عقاب داریم؛ ولی در ثواب، تفضّل است. میان ثواب و عقاب فرق گذاشتهاند.
در اینجا میان علما اختلاف است که آیا تفضّل است یا استحقاق. خود این تفضّل یا استحقاق، گاهی شرعاً است و گاهی عقلاً؛ یعنی عقل میگوید ما مستحقّ ثواب هستیم، چون کار خیری انجام دادهایم، و گاهی شرعاً. این دو نیز با یکدیگر متفاوت است.
مرحوم امام (أَعْلَى اللهُ مَقَامَهُ الشَّرِيفَ) میفرمایند: «وَإِنَّمَا الْإِشْكَالُ فِي أَنَّهُ إِذَا أَمَرَ الْمَوْلَى بِشَيْءٍ مِنْ دُونِ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ عِوَضًا، فَهَلْ يَسْتَحِقُّ الْعَبْدُ بِالْإِتْيَانِ بِالْمَأْمُورِ بِهِ مَثُوبَةً أَوْ لَا، بَلِ الْمَثُوبَةُ مِنْ بَابِ التفضّل؟
وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَحَلَّ النِّزَاعِ فِي الْمَقَامِ هُوَ هَذَا الْفَرْضُ، لَكِنَّ الْحَقَّ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِنَحْوِ الِاسْتِحْقَاقِ بِحَيْثُ يَقْبُحُ تَرْكُهَا عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمِيعَ الْقُوَى الْكَامِنَةِ فِي الْإِنْسَانِ، وَكَذَا جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي مَعَاشِهِ وَمَعَادِهِ، مِنْ مَوَاهِبِ اللَّهِ تَعَالَى بِدُونِ اسْتِحْقَاقِ الْعَبْدِ لَهَا، فَلَوْ أَمَرَهُ بِصَرْفِ بَعْضِ مَوَاهِبِهِ تَعَالَى فِي مَوْرِدٍ خَاصٍّ، فَلَا يَسْتَحِقُّ لِذَلِكَ عِوَضًا.»[3]
نظر مرحوم امام همان تفضّل است؛ یعنی ما در برابر مولا و خدای خود وظیفه داریم که این کارها را انجام دهیم و هیچ اجری را مستحقّ نیستیم، ولی خداوند از باب تفضّل به ما عنایت میفرماید.
به نظر ما نیز فرمایش درستی است: ثواب از باب تفضّل است. ولی خداوند وعده کرده است: ﴿إِنَّ اللهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ﴾[4] خداوند وعده کرده که این ثواب را به ما بدهد و خداوند خلف وعده نمیکند و این ثواب را میدهد؛ اما اینکه بگوییم ما از خدا طلبکاریم، نه، ما طلبکار نیستیم، ولی خداوند این لطف و عنایت را به ما میفرماید، چون وعده داده است. همچنین خداند متعال در آیه شریفه میفرماید: ﴿وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ﴾[5] آیا این استحقاق است یا تفضّل؟ تفضّل است؛ با تفضّل نیز جمع میشود. خداوند میفرماید کسی که عمل صالحی را انجام دهد، از مرد یا زن، در حالی که مؤمن باشد... خبر میدهد که آنان را به بهشت وارد میکنیم و جایگاه آنان در بهشت است، ﴿إِنَّ اللهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ﴾[6] ؛ چنین وعدهای داده است و تخلفی در آن نیست؛ ولی این از باب استحقاق نیست، از باب تفضّل است. اما برای عقاب میگوییم استحقاق است.
از این آیه شریفه ﴿مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ﴾[7] نیز استفاده میشود که خداوند وعده داده و این کار را انجام میدهد؛ اما اینکه بگوییم ما طلبکاریم و چون این عمل صالح را انجام دادهایم، این طلب را داریم، از آیه استفاده نمیشود. دربارهٔ نماز، که بهترین عمل است، گفته شده است که «شُكْرًا لِلّٰهِ»؛ نه اینکه ما طلبکار باشیم.
پس نسبت به ثواب میتوانیم بگوییم تفضّل است و خداوند وعده داده است و به خاطر وعدهای که داده، «لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»؛ با وعدهٔ خود مخالفت نمیکند و این کار را انجام میدهد.
اطاعت مولا و عمل بر وفق عبودیت به حکم عقل لازم است و امتثال عبد و امر مولا طبق وظیفه است؛ وظیفهٔ ما اطاعت است و ما اجیر نیستیم که مستحقّ اجرتی باشیم. اجیر اجرت میگیرد، ولی عبد اجرت نمیگیرد؛ ما در برابر خداوند عبدیم و اجیر نیستیم تا برای هر کاری که انجام میدهیم اجرت بگیریم؛ بلکه خداوند در حق ما لطف میکند. عبارات فراوانی در اینجا هست؛ از جمله اینکه اعمالی که ما انجام میدهیم، منافع آن به خود ما برمیگردد و به خداوند برنمیگردد؛ چنین نیست که خداوند از این اعمال ما بهرهای ببرد. هر عملی که انجام میدهیم، بهرهٔ آن برای خود ماست. از این رو ما استحقاق ثواب نداریم، ولی خداوند متعال تفضّلاً به ما عنایت میفرماید.
خلاصه بحث
فروع سهگانهٔ شک در نفسیّت و غیریّت و مسئلهٔ استحقاق ثواب
۱. تبیین فروع سهگانه
آیتالله سبحانی سه فرض را در مسئلهٔ شک در نفسیّت و غیریّت مطرح میکنند:
• فرع نخست: شک در نفسیّت و غیریّت همراه با علم به وجوب غیر.
• فرع دوم: شک در نفسیّت و غیریّت همراه با شک در وجوب غیر.
• فرع سوم: شک در نفسیّت و غیریّت همراه با علم به عدم وجوب غیر.
دیدگاه آیتالله سبحانی در فرع نخست
در فرع نخست، مانند زنی که پس از جنابت و پیش از غسل، حائض میشود و دیگر نمیتواند نماز بخواند، ایشان قائل به احتیاط شدهاند؛ یعنی غسل جنابت اکنون انجام شود و در صورت نیاز پس از پایان حیض تکرار گردد. در دو فرع دیگر، جای برائت است.
نقد دیدگاه احتیاط
اشکال آن است که در فرع نخست، وجوب نفسی، تکلیفی زائد و مشکوک است و دلیل معتبری بر الزام به احتیاط وجود ندارد؛ زیرا احتیاط نیازمند دلیل است و نمیتوان مکلف را بدون دلیل در مضیقه قرار داد. به نظر ما احتیاط در این فرع وجهی ندارد و اصل برائت جاری است.
۴. نتیجه در فروع سهگانه
به نظر ما هر سه فرع جای «برائت» است؛ برخلاف دیدگاه آیتالله سبحانی که دو فرع را جای «برائت» و فرع نخست را جای «احتیاط» میدانند.
۵. مسئلهٔ استحقاق یا تفضّل در ثواب و عقاب
در اینکه ثواب و عقاب از باب استحقاق است یا تفضّل، میان علما اختلاف است. مرحوم امام خمینی ثواب را از باب تفضّل میدانند؛ زیرا همهٔ قوای انسان و آنچه در معاش و معاد بدان نیاز دارد، از مواهب الهی و بدون استحقاق عبد است.
۶. نظر برگزیده
به نظر ما نیز ثواب از باب تفضّل است؛ ولی خداوند وعده داده و «إِنَّ اللهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»؛ پس وعدهٔ ثواب تخلفناپذیر است، هرچند عبد طلبکار نیست. اما عقاب از باب استحقاق است. رابطهٔ عبد و مولا رابطهٔ عبودیت و اطاعت است، نه رابطهٔ اجیر و مستأجر؛ بنابراین عبد در برابر اطاعت، مستحقّ اجرت نیست و ثواب، لطف و تفضّل الهی است.