1405/08/16
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
موضوع: مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب نفسی و غیری/شکّ در نفسیّت و غیریّت
خلاصه جلسه گذشته: در جلسه گذشته در بحث شکّ میان واجب نفسی و غیری گفتیم که اجتماع این دو به اعتبار تعدد جهات ممکن است و آثار فقهی دارد؛ اما برائت از قید غیریت به جهت مخالفت با امتنان جاری نیست و استصحاب عدم وجوب نیز از باب شکّ در مقتضی قابل تمسک نیست. آخوند و محقّق خویی در فرض فقدان اطلاق قائل به احتیاط شدهاند، ولی به نظر استاد این احتیاط ناتمام است؛ زیرا قبل الوقت برائت از وجوب نفسی جاری میشود و وجوب غیری ثابت میگردد، و بعد الوقت انجام عمل حتماً واجب است، چه نفسی باشد و چه غیری. بنابراین تکلیف در هر دو فرض روشن است و نیازی به احتیاط نیست.
شکّ در نفسی یا غیری بودن واجب: احتیاط و علم اجمالی دفعی و تدریجی، و جریان برائت.
سخن در مبحث اصول این بود که در شکّ در نفسیت و غیریت چه باید کرد؛ اگر شکّ شود که واجبی نفسی است یا غیری، حکم چیست؟
در مرحلهٔ نخست گفته شد که به اطلاق لفظی تمسک میشود. اگر بتوان به «إِطْلَاقِ الْمَادَّةِ» یا «إِطْلَاقِ الْهَيْئَةِ» یا «الْإِطْلَاقِ الْمَقَامِيِّ» تمسک کرد، به اطلاق تمسک میشود و حکم میشود که این واجب نفسی است. اگر اطلاق نباشد، به سراغ اصل عملی میرویم؛ اصل عملی یا برائت است یا استصحاب، و به اصل عملی رجوع میشود.
القول الثالث: قول به احتیاط و مبنای آن: علم اجمالی
«فَلَا بُدَّ مِنَ الْإِتْيَانِ بِهِ فِيمَا إِذَا كَانَ التَّكْلِيفُ بِمَا اُحْتُمِلَ كَوْنُهُ شَرْطًا لَهُ فِعْلِيًّا، لِلْعِلْمِ بِوُجُوبِهِ فِعْلًا، وَأَنْ لَمْ يُعْلَمْ جِهَةُ وُجُوبِهِ، وَإِلَّا فَلَا، لِصَيْرُورَةِ الشَّكِّ فِيهِ بَدْوِيًّا، كَمَا لَا يَخْفَى.»[1]
بعضی به احتیاط قائل شدهاند. گفتهاند علم اجمالی داریم که این واجب یا نفسی است یا غیری، زیرا یقیناً واجب است و حال یا واجب نفسی است یا واجب غیری؛ در اینجا احتیاط میکنیم. معنای احتیاط بعداً توضیح داده میشود. اکنون باید دید آیا این سخن درست است یا نه؟
علم اجمالی گاهی «دَفْعِي» است و گاهی «تَدْرِيجِي». علم اجمالی که منجّز تکلیف است، علم اجمالی دفعی است؛ و اگر تدریجی باشد، دیگر علم اجمالی منجّز تکلیف نیست.
۱- علم اجمالی دفعی
مثلاً اگر دو کاسه در برابر مکلف باشد و بداند که یکی از این دو نجس است، علم اجمالی دفعی است و جای احتیاط است؛ از هر دو کاسه باید اجتناب کند. این را علم اجمالی دفعیِ منجّز تکلیف مینامیم: از هر دو کاسه باید اجتناب کرد.
علم اجمالی تدریجی
گاهی علم اجمالی تدریجی است، نه دفعی. یعنی یک کاسه اکنون هست و کاسهٔ دیگر فردا موجود میشود. فرض کنید امروز، شنبه، یک کاسه آش آوردهاند و فردا، یکشنبه، نیز کاسهای آش میآورند؛ آن کاسه هنوز نیامده است. مکلف یقین دارد که یا این کاسه نجس است یا کاسهای که فردا میآورند، و میتواند سوگند یاد کند که یا این کاسهای که امروز آوردهاند نجس است یا کاسهٔ فردا. او علم اجمالی دارد، ولی علم اجمالی تدریجی است؛ یعنی یکی از دو کاسه امروز است و دیگری فردا.
در اینجا گفته میشود علم اجمالی منجّز تکلیف نیست. مکلف میتواند این کاسهٔ امروز را مصرف کند و بگوید این کاسه شکّ بدوی است؛ نمیدانم نجس است یا نه، امید است پاک باشد. اما فردا که آن کاسه را آوردند، آن را میل نمیکند. این احتیاط به معنای اجتناب از هر دو کاسه نیست؛ زیرا مکلف از هر دو اجتناب نمیکند. او کاسهٔ فردا را مصرف نمیکند، چون اگر کاسهٔ فردا را مصرف کند، یقین دارد که آش نجس خورده است؛ ولی کاسهٔ امروز اشکالی ندارد. این را علم اجمالی تدریجی مینامیم.
تطبیق بر نفسی و غیری
علم اجمالی منجّز تکلیف، علم اجمالی دفعی است، نه علم اجمالی تدریجی. اکنون این مطلب را در واجب نفسی و واجب غیری پیاده میکنیم.
پیش از اذان صبح، غسل جنابت برای کسی که میخواهد روزه بگیرد واجب است. فرض کنید این مکلف بیمار است و نمیتواند روزه بگیرد. آیا غسل جنابت پیش از اذان واجب است؟ پس از اذان هم میتواند غسل جنابت کند. اگر واجب نفسی باشد، پس از اذان نیز میتواند غسل کند. اما پیش از اذان، این واجب نفسی بود یا غیری؟ اگر برای روزه یا برای نماز واجب باشد، تا مادامی که نماز واجب نشده است، این غسل واجب نمیشود، در صورتی که غیری باشد؛ اما اگر نفسی باشد، غسل جنابت واجب است.
مثال دیگر: غسل مس میت؛ کسی میت را مس کرده و غسل مس میت بر او واجب است؛ حال این غسل برای نماز واجب است. غسل مس میت واجب نفسی است یا غیری؟ اگر گفته شود برای نماز واجب است، واجب غیری میشود؛ و اگر گفته شود فینفسه واجب است و به نماز ربطی ندارد، غسل مس میت واجبی است که به نماز کاری ندارد و واجب نفسی میشود.
اگر شکّ داشته باشیم که چیزی واجب نفسی است یا غیری؛ اگر پیش از آنکه وقت نماز برسد، علم اجمالی هست که این واجب یا نفسی است یا غیری؛ اما غیری بودن آن چه زمانی است؟ پس از وقت. پس از وقت واجب غیری است، چون تا ذیالمقدّمه واجب نشود، مقدمه واجب نمیشود؛ پس وجوب غیری پس از وقت است. ولی واجب نفسی پیش از وقت نیز واجب است، و واجب غیری پس از وقت واجب است، چون ذیالمقدّمه، ذیالمقدّمه است. این علم اجمالی تدریجی است؛ یعنی در یک لحظه علم اجمالی نیست. پیش از وقت میتوان گفت واجب نفسی است؛ اما اگر بخواهیم بگوییم واجب غیری است، این وجوب چه زمانی پدید میآید؟ پس از وقت: وقتی نماز واجب شد، غسل واجب میشود، وضو واجب میشود و تیمم واجب میشود. ولی مادامی که نماز واجب نشده است، واجب غیری واجب نمیشود. پس وجوب غیری تدریجی است؛ یعنی بعداً میآید. در لحظهٔ نخست آن علم اجمالی منعقد نشد؛ چون علم اجمالی منعقد نشد، پیش از وقت چه جاری میشود؟ برائت: شکّ میشود که تکلیف به غسل وجود دارد یا ندارد؛ برائت جاری میشود و علم اجمالی به علم تفصیلی بدوی منحل میشود. میدانیم که یک وجوب داریم، ولی نمیدانیم وجوب غیری است یا نفسی؛ اگر وجوب نفسی باشد، اکنون واجب است؛ برائت جاری میکنیم.
جمعبندی: عدم جریان احتیاط و جریان برائت
در هر صورت یا واجب نفسی است یا غیری. اگر نفسی باشد، ذمهٔ مکلف مشغول است؛ ولی این مشکلی ندارد و به گونهای حل میشود. اما پرسش آن است که آیا مکلف باید این کار را پیش از اذان بکند یا واجب نیست؟ آیا غسل مس میت پیش از نماز واجب است یا نه؟ اگر نفسی باشد، هر زمان انجام شود، کافی است؛ و اگر غیری باشد، برای نماز باید حتماً این غسل مس میت انجام شود. در اینجا وجوب غیری و نفسی تدریجی است. باید به این نکته دقت شود.
گاهی دچار اشتباه میشود. گاهی گفته میشود علم اجمالی داریم و باید احتیاط کرد. پاسخ آن است که این علم اجمالی، علم اجمالی تدریجی است. پیش از وقت و پس از وقت آن فرق میکند. اگر غیری باشد، وجوب آن چه زمانی است؟ پس از وقت. اگر واجب نفسی باشد، همین اکنون واجب است. پس وجوب نفسی و وجوب غیری آن تدریجی است، و علم اجمالی تدریجی منجّز تکلیف نیست.
پس یکی از سخنهایی که در اینجا گفته شده است، مسئلهٔ احتیاط است. احتیاط نیز مبتنی بر علم اجمالی است. پاسخ آن است که علم اجمالی دفعی منجّز تکلیف است و موجب احتیاط میشود، ولی علم اجمالی تدریجی منجّز تکلیف نیست و احتیاط لازم نیست و برائت جاری میشود.
خلاصه بحث
۱. در شکّ در نفسیت و غیریت، نخست به اطلاق لفظی (اطلاق مادّه، هیئت یا مقام) تمسک میشود؛ اگر اطلاق نباشد، به اصل عملی، یعنی برائت یا استصحاب، رجوع میشود. بعضی نیز به احتیاط قائل شدهاند.
مبنای قول به احتیاط علم اجمالی است: علم اجمالی به اینکه واجب یا نفسی است یا غیری.
علم اجمالی دو گونه است: دفعی (مانند دو کاسهای که یکی نجس است) که منجّز تکلیف است و احتیاط میآورد؛ و تدریجی (مانند کاسهٔ امروز و کاسهٔ فردا) که منجّز تکلیف نیست.
۴. علم اجمالی به نفسی یا غیری بودن واجب، علم اجمالی تدریجی است؛ زیرا وجوب نفسی پیش از وقت نماز هم هست، ولی وجوب غیری تنها پس از وقت، یعنی پس از وجوب ذیالمقدّمه، پدید میآید.
۵. بنابراین علم اجمالی در لحظهٔ نخست منعقد نمیشود و به شکّ بدوی منحل میشود؛ احتیاط لازم نیست و برائت جاری میشود (مثال: غسل جنابت برای مکلف بیمار و غسل مس میت پیش از وقت نماز).