مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب معلّق/مقدّمات مفوّته

موضوع: مباحث الفاظ/اوأمر/مقدّمه واجب/واجب معلّق/مقدّمات مفوّته

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث درباره «واجب معلّق» (مانند حجّ) بود گفتیم که «قدرة» (توانایی) در واجبات بر دو گونه است: ۱. قدرت عقلی (اکتسابی، مثل توانایی بر نماز با فراهم کردن مقدّمات) و قدرت شرعی (غیراکتسابی و صرفاً معیار وجوب، مثل استطاعت مالی برای حجّ). ۲. وجوب مقدّمات مفوّته (مقدّمات ضروری برای انجام واجب) مشروط به نوع قدرت است: الف) در قدرت عقلی، تحصیل مقدّمات مفوّته واجب است. ب) در قدرت شرعی، تحصیل مقدّمات مفوّته برای ایجاد آن شرط واجب نیست.

تعبیر «فی الْجُمْلَةِ» در کلام اصولیین ناظر به همین تفصیل و عدم اطلاق وجوب مقدّمات مفوّته است.

بحث ما در علم اصول، درباره مقدّمات مفوّته و ارتباط آن با اقسام قدرت (شرعی و عقلی) بود. به نظر ما در هر دو صورت - چه قدرت شرعی باشد مانند استطاعت در حجّ که تحصیل آن لازم نیست، و چه قدرت عقلی باشد - انجام مقدّمات مفوّته به نظر می‌رسد که لازم است.

وجوب مقدّمات مفوّته حتی پیش از وجوب ذی‌المقدّمه

در اینجا نکته‌ای مهم مطرح می‌شود: حتی اگر هنوز ذی‌المقدّمه (عمل اصلی) واجب نشده باشد، باز هم مقدّمات مفوّته آن واجب است. مثال: هنوز حجّ واجب نشده است (ماه ذی‌الحجّه نرسیده) و حتی استطاعت هم نیامده، ولی من می‌دانم که می‌آید؛ می‌دانم برای من یک ماه دیگر پول مفصلی می‌رسد و استطاعت حاصل خواهد شد. در این حالت، الان باید ثبت‌نام کنم و مقدّماتش را فراهم کنم. بنابراین، قبل از اینکه ذی‌المقدّمه واجب شود، مقدّمات مفوّته واجب است. پس نمی‌توان گفت که اوّل باید وجوب بیاید تا مقدّمات واجب شوند؛ نه، حتی وجوب هم نیامده و استطاعت هم نیامده، ولی چون می‌دانم می‌آید، باید مقدّماتش را فراهم کنم.

لذا به نظر می‌رسد که مقدّمات مفوّته وجوب و لزوم عقلی دارد و ما نیاز نداریم که لزوم شرعی برای آن جستجو کنیم. بالاخره وقتی لزوم دارد، باید این کار انجام شود. حفظ غرض مولا لازم است. غرض مولا این است که آن واجب انجام شود، پس من باید مقدّمات مفوّته را انجام بدهم در حالی که هنوز استطاعت برای من فعلیّت نیافته است (من دو ماه دیگر پول می‌رسد، الان نرسیده)، ولی مقدّمات از الان باید آماده شود تا وقتی پول رسید، إن‌شاءالله عمل انجام پذیرد.

إشکال في كلام المحّقق النائیني

مرحوم آیت‌الله سعید حکیم (رحمة الله علیه) در این زمینه فرمایش خوبی دارند. ایشان بیان فرموده‌اند که مقدّمات مفوّته برای حفظ غرض مولا است و عقلاً لازم است و نیازی به جعل شرعی استقلالی ندارد.[1]

به نظر ما حرف ایشان درست است. قبل از وجوب واجب نیز، اگر بدانیم که واجبی بر ما واجب خواهد شد، باید پیش از آن مقدّماتش را فراهم کنیم، هرچند هنوز وجوب هم نیامده باشد. بنابراین، این بحث ترشّح الوجوب مِن ذِی الْمَقَدِّمَة به معنای علّت و معلول نیست. معنای درست آن این است که به خاطر ذی‌المقدّمه، ما باید این مقدّمات را انجام دهیم. این تعبیر درست است. اما اینکه بگوییم آن علّت است و این معلول، درست نیست؛ زیرا علّت هنوز نیامده و موجود نیست، ولی شما باید مقدّماتش را فراهم کنید. رابطه علّت و معلول نیست، بلکه به خاطر انجام آن واجب، شما این مقدّمات را باید انجام دهید، هرچند هنوز زمان واجب هم نرسیده باشد. ولی در عین حال، مقدّماتی دارد که اگر من این مقدّمات را انجام ندهم، آن واجب فوت می‌شود.

لذا مرحوم آیت‌الله سعید حکیم همین مطلب را به خوبی بیان کرده و می‌فرمایند: ما باید غرض مولا را عقلاً تأمین کنیم. وقتی عقل به ما می‌گوید این مقدمه اگر انجام نشود، در آینده نمی‌توانی واجب را انجام دهی، پس در اینجا باید آب را حفظ کنید تا بتوانید نماز را در وقتش بخوانید (اگر آب قطع می‌شود)، باید ساتر را فراهم کنید، زمین مباح را فراهم کنید، قبله را مشخص کنید و قرائت نماز را یاد بگیرید. اینها مقدّمات مفوّته هستند؛ یعنی اگر انجام ندهی، نمی‌توانی نماز را درست بخوانی. در حجّ و در تمام واجبات، مقدّمات مفوّته - حتی اگر هنوز واجب نیامده، وجوب نیامده و وقت نیامده - وجود دارد و باید انجام شود.

بحث اینجاست که «من می‌دانم می‌آید، ولی هنوز نیامده است.» می‌دانم بعداً پول می‌رسد و من مستطیع می‌شوم، ولی الان نیامده. آیا الان باید ثبت‌نام کنم و اقدام کنم؟ پاسخ این است: بله، زیرا این مقدّمات مفوّته است. حتی اگر یقین دارم که پول برای من می‌رسد (مثلاً دو ماه دیگر)، وقتی دو ماه دیگر پول می‌رسد، الان باید بروم ثبت‌نام کنم و مقدّماتش را فراهم کنم. پاسخ بله است. باید کنیم.

حال ممکن است کسی بگوید: هنوز نشده است. در جواب عرض می‌کنم: این بحث جدایی است. ما فعلاً فرض را بر یقین می‌گذاریم. یقین داریم که یک ماه دیگر پول برای ما می‌رسد. آیا الان باید بروم ثبت‌نام کنم یا نه؟ استطاعت نیامده، بعداً حاصل می‌شود، اما الان بالفعل نیامده است. ممکن است من سکته کنم و بمیرم؛ از فردای خودم خبر ندارم. ولی می‌دانم چنین پولی در یک ماه آینده می‌رسد. آیا الان واجب است بروم این مقدّمات را انجام دهم یا نه؟ این آقایان می‌گویند: واجب است. واجب است ولی شما مقدّمات را به حسب ظاهر إن‌شاءالله انجام می‌دهید و پول هم می‌رسد و شما هم مستطیع می‌شوید. برو مقدّماتش را انجام بده.

خلاصه بحث

۱. مقدّمات مفوّته (مقدّماتی که ترک آن‌ها موجب فوت واجب می‌شود) حتی پیش از تحقق وجوب عمل اصلی واجب هستند.

این وجوب، ناشی از لزوم عقلی حفظ غرض مولا است و نیازمند جعل شرعی استقلالی نیست.

رابطه میان مقدمه و ذی‌المقدّمه، رابطه علّت و معلول نیست، بلکه رابطه «داعی» (انگیزه) است؛ یعنی به خاطر انجام آن واجب در آینده، مقدّماتش از هم‌اکنون واجب می‌شود.

۴. این حکم حتی در فرض علم و یقین به تحقق شرط در آینده (مانند رسیدن پول برای استطاعت) جاری است و مکلف موظف است مقدّمات ضروری را از هم‌اکنون فراهم آورد.

۵. به نظر ما این دیدگاه - که با بیان مرحوم آیت‌الله سعید حکیم نیز همسو است - متین و مطابق با حکم عقل عملی در راستای حفظ اغراض تشریع است.