زهد/صفات مؤمن /جنود عقل و جهل

موضوع: جنود عقل و جهل /صفات مؤمن /زهد

زهد؛ دریچه فضایل اخلاقی:

در مباحث اخلاقی، بحث ما درباره‌ی زهد بود. گفتیم که دریچه‌ی فضایل اخلاقی زهد است و بالاترین صفت برای انسان، زاهد بودن است.

اما نکته‌ی مهم این است که معنای زهد، خصوصیات زهد و علائم زهد را بشناسیم. هر کسی نباید به خودش بگوید: «من زاهدم». زهد خصوصیات و نشانه‌هایی دارد.

حبّ دنیا؛ ریشه‌ی همه خطاها:

«حُبُّ الدُّنیا رأسُ کلِّ خطیئه»[1] علاقه‌ی شدید به دنیا، ریشه‌ی همه‌ی خطاهاست؛ خطاهای غضبی، شهوی، مادی و… همه از حبّ دنیا ناشی می‌شود. علاقه‌ی زیاد به دنیا انسان را در خطرات فراوانی قرار می‌دهد.

زاهد باید شاکر و پرهیزکار باشد، یکی از خصوصیات زاهد این است که شاکر باشد. شاکر یعنی چه؟ یعنی همیشه نعمت‌های پروردگار را شکرگزاری کند. خدا این مقدار به من داده، شاکرم. این مقدار به من لطف کرده، شاکرم. از طرف دیگر، پرهیز از گناه از علائم زهد است.

زاهد هیچ‌وقت گناه نمی‌کند؛ چون حبّ دنیا ندارد و اسیر دنیا نمی‌شود.

استفاده از دنیا یا اسارت دنیا؟

فرق است بین این‌که انسان از دنیا استفاده کند یا اسیر دنیا شود. استفاده از دنیا خوب است. ﴿خَلَقَ لَکُم ما فِی الأرضِ جَمیعاً﴾[2] همه‌ی زمین برای شماست؛ آب‌ها، گیاهان، طبیعت، زن، فرزند و… از اینها استفاده کنید، ولی اسیر نشوید.

اگر انسان اسیر زن و فرزند و مال و خانه و دنیا شد، آن‌وقت ذوق بندگی او از بین می‌رود. می‌گوید: به‌خاطر این بچه دینم را از دست می‌دهم، به‌خاطر این زن دینم را کنار گذاشتم، به‌خاطر این خانه دنبال رشوه و حرام افتادم، این زهد نیست؛ این اسارت دنیاست.

نگاه اسلام به نعمت‌های دنیا:

زندگی حلال، مال حلال، خانه‌ی وسیع، مرکب خوب، همه نعمت‌اند. در روایت آمده: از سعادت مرد، خانه‌ی وسیع و مرکب خوب است.[3] اشکالی ندارد؛ اما اسیر آن‌ها نشو. اگر به‌خاطر خانه، ماشین، زن یا مال گناه کردی، این ضد زهد است. انبیاء و اولیای خدا زن داشتند، خانه داشتند، زندگی داشتند. زهد اسلامی با زهد مسیحی فرق دارد.

تفاوت زهد اسلامی و زهد مسیحی:

در مسیحیت، زهد را این‌گونه معنا می‌کنند که زن را مطلقاً ترک کنند، مال دنیا نداشته باشند، خانه، حساب بانکی، زندگی شخصی نداشته باشند. کشیش‌هایی را دیدیم که با کمربندهای خاص و گره‌های متفاوت، درجات زهدشان مشخص می‌شد:

گره اول: ترک زن

گره دوم: ترک مال دنیا

گره‌های بعدی: امور دیگر

اما اسلام این را قبول ندارد. اسلام می‌گوید: از زن استفاده کن، ولی کار حرام نکن؛ از مال دنیا استفاده کن، ولی به حرام نیفت؛ زندگی داشته باش، ولی وابسته نباش.

روایت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره زهد:

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرمایند: «الزهد لیس بتحریم الحلال ولکن أن تکون بما فی یدی الله أوثق منک بما فی یدیه.»[4] زهد یعنی: حلال خدا را بر خودت حرام نکنی، مال را ضایع نکنی اما اعتمادت به آنچه نزد خداست، بیشتر از آنچه در دست خودت است باشد.

اگر پول جمع می‌کنی تا آرامش بگیری، این اشتباه است. آرامش واقعی در توکل به خداست.

اعتماد به خدا، نه به دنیا:

زن، فرزند، مال، خانه، همه خوب‌اند؛ اما یک لحظه خدا می‌تواند آن‌ها را بگیرد. اعتماد اصلی باید به خدا باشد، نه به پول و زن و فرزند و مال و موقعیت. اول خدا، بعد دستور خدا؛ بعد از آن زن، بچه، زندگی، مال و ماشین.

محاسبه نفس:

حالا سؤال این است که آیا ما واقعاً زاهد هستیم یا فقط اسمش را می‌گوییم؟ برای فهم این مسئله، پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «یا علی، إنّ الله تعالی زیّنک بزینةٍ لم یُزَیِّن العباد بزینةٍ أحبَّ إلیه منها»[5] این زینت چیست؟ زهد

نشانه‌های زهد در کلام پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله):

۱. دنیا در نظر تو مبغوض باشد، نه این‌که عاشق دنیا باشی.

2. دوست داشتن فقرا «وَحُبِّبَ إلیکَ الفقراء»

اگر دیدی: با ثروتمندان گرم می‌گیری، به آن‌ها احترام ویژه می‌گذاری، ولی به فقرا اعتنایی نمی‌کنی بدان که زاهد نیستی؛ این‌ها لقلقه‌ی زبان است.

معیار واقعی: رابطه تو با فقرا

نگاه کن با چه کسانی بیشتر می‌نشینی؟ با ثروتمندان یا فقرا؟ به همه احترام بگذار، بی‌ادبی نکن؛ اما عشقت باید به فقرا باشد. فقرا باید عاشق تو باشند و تو عاشق آن‌ها.

اگر روحانی هستی، فقط خانه‌ی اغنیا نرو، کنار فقرا باش، با آن‌ها بجوش، با آن‌ها زندگی کن، این علامت زهد است.

نتیجه نهایی:

اگر عشق به دنیا و اغنیا در دل انسان باشد، زهد از دل می‌رود، فضایل دنیا و آخرت هم کنار می‌رود اما اگر عشق به فقرا، علاقه به مستضعفین و انس با افراد معمولی در دل باشد، این نشانه‌ی باز بودن دریچه‌ی رحمت الهی است. زهد، دریچه‌ی همه فضایل است.