1405/08/12
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی اختلاف حکما و متکلمین در مناط احتیاج ممکن به واجب/طرف دوم در احوال عاقل /مرحله دهم در عقل و معقول
موضوع: مرحله دهم در عقل و معقول/طرف دوم در احوال عاقل /بررسی اختلاف حکما و متکلمین در مناط احتیاج ممکن به واجب
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی اختلاف حکما و متکلمین در مناط احتیاج ممکن به واجب و طرح چالش صدرالمتألهین
قبل از آن که ادامه آن توضیح دیروز را برای بیان کبرای قیاس اولی که در طریقه چهارم برای اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[1] به کار رفته، آن توضیح را و بیان را بخواهیم دوباره بدهیم و ادامه بدهیم و کامل بکنیم، قبل از آن یک مطلبی را که البته خب شاید تازگی هم نداشته باشد، قبلاً هم عرض شده، آن را یادآوری بکنیم و تذکر بدهیم به خاطر اینکه یک کلمهای در عبارت هست که آن کلمه نیاز دارد به این یادآوری؛ و آن این است که یک اختلافی میان متکلمان و حکما هست در اینکه مناط حاجت ممکن به واجب چیست؟ آیا مناط احتیاج ممکن به واجب حدوثش است یا امکانش است؟ که متکلمین میگویند حدوث است، حکما میگویند امکان است.
حالا متکلمین البته سه قول دارند: یکی اینکه حدوث به تنهایی مناط حاجت است، یکی اینکه حدوث به شرط الامکان، یکی هم اینکه حدوث به شطر الامکان؛ که مناط مرکب از دو جزء است. حالا بعضی امکان را شطر میدانند، بعضی نه، شرط میدانند، بعضی نه، اصلاً امکان را نه شرط میدانند و نه شطر، میگویند فقط حدوث. خب، حکما در مقابل متکلمین قائل هستند به اینکه مناط احتیاج ممکن به واجب امکانش است؛ یعنی امکان ذاتی که همان دو تا لاضرورت باشد، که عقل به صورت اثباتی از او تعبیر میکند، یعنی به صورت تساوی نسبت وجود و عدم به ممکن. این را حکما مناط احتیاج میدانند.
آن وقت دلیلی که حکما در مقابل متکلمین دارند این است که میگویند حدوث کیفیت وجود است؛ چون آخر حدوث عبارت است از مسبوقیت وجود ممکن به عدم، یعنی میشود کیفیت و حالت وجود ممکن. حدوث کیفیت وجود ممکن است و متأخر از وجود ممکن است و نمیتواند علت احتیاج باشد. علت احتیاج را باید در قبل از وجود ممکن باید جستوجو کرد، نه بعد از وجود ممکن. خب هنوز ممکن وجود پیدا نکرده، میخواهیم ببینیم چرا احتیاج دارد به علت، به واجب. خب حدوث که بعد از وجود پیدا کردنش پیدا میشود، چون کیفیت وجود ممکن است، حالت وجود ممکن است. باید یک چیزی باید علت حاجت و مناط حاجت ممکن به واجب باشد که مقدم باشد بر وجود ممکن، و آن امکان ذاتی است. چرا؟ به خاطر اینکه ترتیب عقلی اینطور است که «الشیء قرر»[2] ؛ شیء مثل همین ممکن، اول تقرر ماهوی در ذهن پیدا میکند، یعنی ماهیتش تصور میشود؛ «قرر»، تقرر ماهوی، ماهیتش در ذهن، الآن این ممکن، الآن انسان، این اول ماهیتش در ذهن پیدا میشود، «الشیء قرر». بعد که ماهیتش تصور شد، «فأمکن»؛ امکان ذاتی به عنوان لازم ماهیت در ذهن پیدا میشود. بعد که امکان پیدا شد، «فاحتاج»؛ امکان مناط احتیاج است، احتیاج به علت پیدا میشود. بعد «فأوجب»؛ از ناحیه علت ایجاب میشود، یعنی علت باید وجودش را ایجاب کند، موجب بشود. بعد «فوجب»؛ بعد که از ناحیه علت ایجاب پیدا کرد، وجوب غیری پیدا میکند از ناحیه علت. بعد که وجوب غیری پیدا کرد، «فأوجد»؛ باید ایجاد بشود از طرف علت. بعد که ایجاد شد، «فوجد»؛ وجود پیدا میکند. بعد که وجود پیدا کرد، «فحدث»؛ کیفیت وجود که حدوث باشد آخر پیدا میشود. پس بنابراین امکان ذاتی باید علت احتیاج ممکن به واجب باشد. خب این حرف حکما است در مقابل متکلمین.
صدرالمتألهین قدس سره خب متوجه یک چالشی شدند در اینجا. خب قول متکلمین که خب باطل، به همین دلیلی که حدوث بعد از وجود ممکن است. اما قول حکما؛ صدرالمتألهین متوجه یک چالشی در قول حکما شد و یک اشکالی که خلاصه اگر آن اشکال حل نمیشد توسط ایشان، اگر حل نمیشد، اگر گره این اشکال باز نمیشد به بیانی که حالا ایشان و روشی که ایشان و ابداعی که ایشان دارند، خب این یک چالش مهم معرفتی بود در یکی از مسائل عمده؛ یعنی اصلاً دیگر علتی برای احتیاج ممکن به واجب دیگر در کار نبود، نه اینکه در واقع در کار نباشد، یعنی در دسترس ما نبود، ما دیگر نمیتوانستیم بگوییم چه علت احتیاج ممکن به واجب است. و از اینجا خدمت بزرگ، این یکی از خدمتهای این مرد بزرگ و شخصیت الهی است که چه خلاصه خدمتی به پیشبرد معارف و به حل معارف کرده و چه حقی بر گردن بشریت دارد، از این نمونهها معلوم میشود.
ایشان چالشی که در اینجا متوجه شد و اشکالی که در قول حکما متوجه شد، این است که آخر شما میگویی که «الشیء قرر»، که ترتیب عقلی این است که اول ماهیت ممکن تصور میشود؛ خب باید یک چیزی باشد که ما ماهیتش را تصور کنیم! آیا یک چیزی باید وجود داشته باشد تا ما ماهیتش را تصور کنیم؟ آخر همینطور روی هوا، همینطور چشمبسته، خب ماهیت چه را ما میخواهیم تصور کنیم؟ باید یک چیزی باشد؛ «ما لا وجود له لا ماهیة له»[3] . خب چیزی که هنوز اصلاً نیست و وجود ندارد، ما چه ماهیتی را میخواهیم تصور کنیم؟ ماهیت چه چیزی را میخواهیم تصور کنیم؟ پس باید اول ممکن وجود پیدا بکند از ناحیه علت، بعد که وجود پیدا کرد خب ما اینجا بله، «الشیء»[4] ، شیئی باید باشد! «الشیء»، شیئی باید باشد، وجودی باید باشد، بعد «قرر»، بله. الآن انسان، زید الآن در خارج وجود پیدا کرده، ما ماهیتش را تصور میکنیم که حد وجودش است، انسان. بعد هم امکان ذاتی لازمه بله، انسان است؛ چون ما صفحه ماهیت را که تشریح میکنیم و مورد مطالعه قرار میدهیم، نه وجود در او میبینیم نه عدم، خالی از نور وجود و ظلمت عدم هر دو است.
تبیین امکان فقری به عنوان مناط احتیاج ممکن و شروع بیان کبرای قیاس اول در طریقه چهارم
دانش پژوه: فرض وجود در ذهن نمیشود؟
استاد: چه؟ یعنی چه فرض وجود؟ چه فرض وجودی؟
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: میدانم اگر، میدانم آخر باید شمایی باشید که فرض وجود بکنید؟ این اول در خود، چه کسی فرض وجود کند؟ چه کسی؟ خب همین خود انسان دیگر، همهکاره انسان است، محور انسان است دیگر؛ باید یک انسانی باشد تا هم برای خودش یک ماهیتی تصور کند هم برای بقیه. نمیشود؛ «الشیء»، شیء خب شیئیت مساوق با وجود است. درست است حالا شیئیت ماهوی هم میگویند، اما آن شیئیت ماهوی را باید در کوزه گذاشت آبش را خورد بدون وجود! اصالت با وجود است، خارجیت با وجود است، واقعیت با وجود است، وجود همهکاره است. خب «الشیء قرر»، بعد بله، ماهیت که تقرر پیدا کرد در ذهن و تصور شد، بعد این صفحه ماهیت که مورد مطالعه قرار میگیرد و میبینیم خالی از وجود و عدم هر دو است، امکان ذاتی پیدا میشود. همانی که حکما میگویند این درست است، بله، ترتیب عقلی همین است؛ ولی صحبت در این است که آن امکان ذاتی را ما نمیتوانیم به عنوان مناط احتیاج ممکن به واجب معرفی بکنیم. چرا؟ به خاطر اینکه امکان ذاتی به دو مرتبه از وجود ممکن متأخر است. یعنی همانطور که حدوث کیفیت متأخره از وجود بود، این اتفاقاً به دو مرتبه متأخر است. البته حدوث به مراتبی متأخر است، چون آخرش نوبت میرسد به حدوث: «الشیء قرر، فأمکن، فاحتاج»، عرض میکنم که «فأوجب، فوجب، فأوجد، فوجد، فحدث». خب این به دو مرتبه، امکان متأخر از وجود ممکن است؛ یعنی اول باید ممکن وجود پیدا بکند، این یک مرتبه. در مرتبه بعدی باید ماهیتش تصور بشود و تقرر در ذهن پیدا بکند، این هم دو مرتبه، تا بعداً امکان پیدا بشود، امکان ذاتی. خب به همان دلیلی که حکما حدوث را میگویند نمیشود، این هم نمیشود. و این چالش بزرگی است؛ و اینجا است که خود این مرد بزرگ و شخصیت بزرگ به میدان آمده و امکان وجودی را و امکان فقری را به عنوان مناط احتیاج ممکن به واجب مطرح کرده. امکان فقری، یعنی امکان وجودی که در همان مرتبه وجود ممکن است، همان همراه وجود ممکن است. وجود ممکن وجود ربطی است، وجود رابط است در مقابل وجود علت، وجود واجب که وجود مستقل است.
خب حالا این را خواستم فقط یک اشارهای بکنم به خاطر اینکه در عبارت ایشان یک «قد»ی[5] آمده؛ یعنی اشاره به قول حکما میکنند، همان قول حکما که امکان مناط احتیاج ممکن به واجب است که حکما میگویند مقدم بر وجود است در مقابل متکلمین، این قول حکما را که میخواهند به او اشاره کنند یک «قد» میآورند. این «قد» برای تردید است، این «قد» برای تردید است. این میخواهند اشاره به همان چالش داشته باشند، و این مطلبی را که الآن تذکر دادیم برای روشن شدن آن وجه «قد» است که در اشاره به قول حکما در مقابل متکلمین در باب مناط احتیاج ممکن به واجب در عبارت، ایشان آوردهاند.
خب حالا برویم سراغ بیان کبرای قیاس اول در طریقه چهارم که دیروز ناتمام ماند. کبری این بود؛ صغری عبارت بود از اینکه «کل مجرد أمکن أن یکون معقولا»، و کبری این است که «کل ما أمکن معقولا»، یعنی «کل مجرد أمکن» عرض میکنم که «یصح، أمکن أن یکون معقولا، أمکن» یا «یصح أن یکون عاقلا لذاته»؛ که کبری این است که اگر موجود مجرد امکان دارد که معقول واقع بشود، پس امکان اینکه خودش را تعقل بکند دارد. این کبری است که ما میخواهیم بیانش کنیم.
بیان کبری که یک قسمتش را دیروز عرض کردیم این است که همانطور که موجود مجرد امکان دارد که معقول واقع بشود به تنهایی، همچنین امکان دارد که معقول واقع بشود با مقارنت غیر، یعنی به همراه یک معقول دیگری. عرض کردم، الآن ما انسان که کلی است و مجرد است، چون معقول است، توسط عاقله ادراک میشود، همانطور که میتوانیم انسان را به تنهایی تعقل بکنیم، میتوانیم به همراه یک سری کلیات دیگری تعقل بکنیم، همراه مثلاً شجر و حجر و امثال اینها. پس همانطور که موجود مجرد امکان دارد که معقول واقع بشود به تنهایی که در صغرای قیاس اول گذشت، همچنین امکان دارد که معقول واقع بشود به مقارنت غیر، یعنی به همراه یک معقول دیگری.
خب، حالا سؤال این است که این امکان دوم، یعنی اینکه موجود مجرد امکان دارد که به مقارنت غیر معقول واقع بشود، این امکان دوم، این آیا لازمه خود آن موجود مجرد است که در صغری گفتیم «أمکن أن یکون معقولا» به تنهایی؟ آیا لازمه خود آن، مربوط به خود آن موجود مجرد است؟ یا نه، این لازمه حصول آن مجرد در عاقلی است که مثلاً ذهن انسان باشد، نفس انسان باشد؟ یعنی چون در ذهن انسان تعقل میشود به تنهایی، خب میتواند با غیر عرض میکنم خودش، به مقارنت غیر خودش هم میتواند معقول واقع بشود، که این لازمه حصول آن مجرد است در عاقل، در نفس عاقل، در ذهن عاقلی که انسان باشد. کدامش است؟
اگر بگوییم دومی است، حالا دیروز ما عرض کردیم دور لازم میآید، آن یک بیانی بود که در عبارت این نیست، ولی آن را هم میشود گفت. آنچه که در عبارت است همین اشاره به آن دیدگاه حکما در مقابل متکلمین در آن بحث مناط حاجت ممکن به واجب است که عرض کردم با «قد»[6] اشاره میکنند به قول حکما که برای تردید و تشکیک است، که میخواهند بگویند ما قبول نداریم خودمان. اگر بگوییم این امکان معقول واقع شدن موجود مجرد به مقارنت غیر، این لازمه حصول آن مجرد است در عاقل، اگر این را بگوییم، لازم میآید وجود شیء بر امکانش مقدم باشد.
اثبات ملازمه تعقل غیر با تعقل ذات و بیان کبرای قیاس دوم بر اساس نفی حالت منتظره در مجردات
وجود شیء بر امکانش مقدم باشد؛ و حال آنکه امکان شیء بر وجود شیء مقدم است که حکما میگویند در همان «الشیء قرر»[7] . ببینید، ما میگوییم که چرا تعقل موجود مجرد به مقارنت غیر ممکن است؟ چون در ذهن عاقل وجود پیدا میکند، چون در ذهن عاقل حاصل میشود؛ چون گفتیم لازمه این امکان، لازمه حصول در ذهن عاقل است، در نفس عاقل است. چون این تعقل مجرد به مقارنت غیر در ذهن وجود پیدا میکند، ممکن است! یعنی وجود میشود مقدم بر امکان، و حال آنکه امکان مقدم بر وجود است، چنانکه حکما در آن بحث با متکلمین گفتند. پس بنابراین باید این امکان تعقل موجود مجرد به مقارنت غیر، این باید مربوط به خود آن موجود مجرد باشد، نه مربوط به وجودش در ذهن که در ذهن مقارن با غیر تعقل میشود.
خب، اگر مربوط به وجود خودش شد، خب حالا چنانچه یک موجود مجردی داشته باشیم که قائم به ذات باشد نه قائم به ماده، مثل خداوند، مثل عقول، مثل نفس ناطقه؛ اینها هیچکدام مادی نیستند دیگر، قائم به ماده نیستند دیگر. اگر یک موجود مجردی داشته باشیم - که داریم، چون آخر ما الآن سر بیصاحب که نمیتراشیم در اینجا، الآن داریم قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[8] را داریم بحث میکنیم، فرض این است که یک مجردی داریم، یعنی وجودش به ادله خودش ثابت شده - خب حالا این مجردی که داریم، اگر بنا شد امکان معقولیتش با غیر لازمه خودش باشد و مربوط به خودش باشد، پس این موجود مجرد که قائم به خودش است نه به ماده، این میتواند مقارن با یک ماهیت دیگری و معقول دیگری بشود، مقارن با معقول دیگری بشود. یعنی چه مقارن با معقول دیگری بشود؟ یعنی یک معقول دیگری برایش حاصل بشود. ببینید الآن من و شما که قرین هم قرار گرفتیم، مقارن هم، یعنی تا شما نبودید، شما برای من حاصل نبودید؛ وقتی مقارن هم شدیم یعنی شما برای من حاصل شدید، یعنی من شما را پیدا کردم، شما من را پیدا کردید، برای هم حاصل شدیم. مقارنت همان حصول است دیگر؛ یعنی اگر ممکن است آن مجرد مثل خداوند، مثل عقل، مثل نفس ناطقه، مقارن با یک ماهیت و موجود و معقول دیگری بشود، یعنی آن برایش حاصل بشود. حصول معنای تعقل است. اینکه یک ماهیت دیگری برایش حاصل بشود، یک موجود دیگری، یعنی آن را تعقل بکند. پس بنابراین باید آن موجود مجرد بتواند آن ماهیت دیگر را، موجود دیگر را تعقل بکند، یعنی غیر خودش را. پس تا اینجا تعقل موجود مجرد غیر خودش را ثابت شد.
تعقل غیر، مستلزم تعقل ذات است. اگر موجود مجرد بخواهد غیر خودش را تعقل بکند، اول باید خودش را تعقل بکند. چرا؟ به خاطر اینکه داریم میگوییم موجود مجرد تعقل میکند غیر خودش را؛ این ضمیرها، این ضمیرها اشاره به کیست؟ خب او اگر توجه به خودش نداشته باشد، مثلاً الآن من میگویم من تعقل میکنم فلان چیز را؛ چه کسی دارد تعقل میکند؟ من. پس اول به خودم آگاهی دارم که دارم میگویم من تعقل میکنم غیر خودم را، فلان چیز را تعقل میکنم. تعقل غیر مستلزم تعقل ذات است؛ پس بنابراین موجود مجرد باید ذات خودش را تعقل کند. و این تمام بیان کبری است. کبری این بود که «کل مجرد أمکن أن یکون معقولا، أمکن أن یکون عاقلا لذاته»؛ باید بتواند خودش را تعقل بکند.
خب، تا اینجا صحبت امکان بود: «أمکن»، «یصح»[9] ، «صح»؛ صحبت جواز و امکان و صحت و اینها بود. منتها ما میخواهیم بگوییم که حتماً چنین است؛ یعنی ضرورتاً، یعنی به نحو وجوب، «کل مجرد عاقل لذاته»[10] . مجرد خودش را تعقل میکند، نه اینکه امکان دارد تعقل بکند؛ که این از اینجا بیان کبرای آن قیاس دوم است. که کبرای قیاس دوم که حالا که تعقل ذات امکان دارد برای موجود مجرد باید واجب باشد، این بیانش چیست و توضیحش چیست و دلیلش چیست؟ دلیلش این است: دلیلش حالت منتظره نداشتن موجود مجرد است. حالت انتظاریه در موجود مجرد معنا ندارد؛ چون اگر حالت انتظاریه بخواهد در موجود مجرد باشد، باید قوه در او باشد. اگر قوه بخواهد در او باشد، باید ماده در او باشد، چون ماده است که حامل قوه است و محل قوه؛ و اگر بخواهد ماده داشته باشد این خلف است، خلاف فرض است، موجود مجرد عاری از ماده است، مجرد از ماده است. لذا چون حالت انتظاریه در موجود مجرد امکان ندارد، هر چیزی که برای موجود مجرد به امکان عام ممکن باشد - امکان عام یعنی سلبش ضروری نباشد؛ ببینید الآن یک چیزهایی است که سلبش از خداوند ضروری است، مثل جسمیت که دیروز بحثش گذشت، آن هم نه وجود جسمیت، ماهیتش، حدش - هر چیزی که برای موجود مجرد به امکان عام ممکن باشد، یعنی سلبش از موجود مجرد ضروری نباشد، آن برای موجود مجرد واجب خواهد بود. اگر تعقل ذات برای موجود مجرد ممکن شد، باید واجب باشد.
این است که در حکمت گفتند که واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جمیع الجهات است؛ یعنی خداوند اگر وجود برایش واجب است، علم هم برایش واجب است. یعنی هر چیزی که سلبش از خداوند ضرورت نداشته باشد برایش واجب است، هر چیزی که به امکان عام برایش ممکن باشد برایش واجب است. و به این ترتیب کبرای قیاس دوم هم تمام میشود و طریقه چهارم به طور کلی تمام میشود.
تطبیق متن کتاب در بیان کبرای قیاس اول و بررسی حاشیه استاد درباره تأخر امکان از وجود
خب، عبارت تا اینجا خوانده شد که: «و إذا ثبت أن كل ذات مجردة فإنها يصح أن تكون معقولة وجب عليها صحة كونها عاقلة»[11] . اگر ثابت شد که موجود مجرد ممکن است که معقول واقع بشود در صغری، به کمک قیاس دوم، با کبرای قیاس اول که به این صغری ضمیمه میشود و بعد نتیجه، صغرای قیاس دیگری قرار میگیرد و آن هم یک کبرایی دارد، با توجه به آن، به کمک آن قیاس دوم، «وجب عليها صحة كونها عاقلة»؛ اینکه عاقل خودش باشد، عاقل ذات خودش باشد، این برایش واجب میشود. خب حالا فعلاً بیان کبرای قیاس اول: «لأنها إذا صح كون ذلك المجرد معقولا لنا صح كونه معقولا لنا مع شيء آخر»؛ به خاطر اینکه آن ذات مجرده، موجود مجرد، هنگامی که امکان دارد که معقول ما واقع بشود به تنهایی، همچنین امکان خواهد داشت که معقول ما واقع بشود با یک چیز دیگری. خب، «و قد عرفت أن كون شيء معقولا هو حصول صورة مساوية لذلك المعقول للعاقل». خب قبلاً در تعریف تعقل و علم، در فصول قبلی شما شناختی، فهمیدی که بودن یک چیزی معقول به معنای حصول صورت مساوی با آن شیء است، یعنی ماهیتش، مساوی با آن معقول و شیء للعاقل، برای عاقل؛ یعنی اینکه بالاخره ماهیتش در ذهن عاقل پیدا بشود، برای عاقل پیدا بشود. خب، «فإذا عقلنا ذاتا مجردة و عقلنا معها شيئا آخر فقد قارنت صورتاهما»؛ هنگامی که ما یک موجود مجردی را تعقل کردیم و با او هم یک چیز دیگری را تعقل کردیم، نتیجه این میشود که صورتهای آن موجود مجرد و آن چیز دیگر با هم مقارن میشوند، یعنی مقارن با غیر معقول واقع میشود.
خب، «فصحة تلك المقارنة»، امکان این مقارنت که تعقل موجود مجرد به مقارنت غیر، این مربوط به چیست؟ «إما أن تكون من لوازم ماهيتهما»، یا این مربوط به خود ماهیت آن مجرد و آن چیز دیگری است که تعقلشان میکنیم با هم، یا نه، «أو يتوقف على حصولهما في الجوهر العاقل»؛ یا اینکه توقف دارد این امکان مقارنت بر حصول آن دو تا ماهیت، آن دو تا صورت، آن موجود مجرد با آن شیء دیگر در جوهر عاقل که مثلاً نفس ناطقه باشد.
«لكن القسم الثاني باطل»؛ قسم دوم باطل است. چرا؟ «و ذلك»، علتش این است: «لأنه لو توقفت تلك الصحة على حصولهما في الجوهر العاقل» - واو، واو حالیه - «و حصولهما في الجوهر العاقل نفس مقارنتهما فيلزم أن يتوقف صحة مقارنتهما على حصول مقارنتهما فيكون صحة الشيء متوقفة على وجوده». چرا؟ به خاطر اینکه اگر توقف داشته باشد امکان آن تعقل به مقارنت غیر بر حصول آن دو تا صورت و ماهیت - که آن موجود مجرد باشد با غیر خودش - در نفس مثلاً ناطقه، نفس انسان، نفس عاقل، و حال آنکه حصول آنها در نفس عاقل عین همان مقارنتشان است - یعنی مقارنتشان با وجودشان یکی است دیگر، دو تا که نیستند - آن وقت لازم میآید که امکان مقارنت بر وجود مقارنت متوقف باشد! چرا؟ چون آن مقارنت همان حصول است. «فيكون صحة الشيء متوقفة على وجوده»؛ پس امکان شیء که مقارنت باشد متوقف بر وجود مقارنت است. خب، امکان مقارنت، امکان تعقل به مقارنت غیر بر وجودش متوقف میشود؛ «و ذلك محال»، و این محال است.
اینجا ما از قول استاد رضوان الله علیه حاشیه زدیم: «علی غیر طریقة المصنف؛ فإنه قدس سره یقول» - حاشیهای که خود ما سر درس نوشتیم - «فإنه قدس سره یقول بأن الماهیة متأخرة عن الوجود لأنها منتزعة عنه، و الإمکان متأخر عن الماهیة لأنه ینتزع عنها، فالإمکان متأخر عن الوجود بمرتبتین. و لعله قدس سره أشار إلی ما ذکرناه بقوله«قد يجوز» در سطر بعد، بقوله «قد يجوز» إلی آخر، بعد هم نوشتیم که و هذا مما أفاده الأستاذ مد ظله». آن موقعی که میخواندیم همان سر درس این حاشیه را نوشتیم.
«و ذلك محال» بر غیر روش مصنف که همان طریق مشهور حکما باشد. چرا؟ «لأن إمكان وجود الشيء الممكن قد يجوز» - این «قد» برای تردید است - «قد يجوز أن يكون سابقا على وجوده»؛ این عرض میکنم که ممکن است که مقدم بر وجود باشد، که خودشان قبول ندارند. «و أما العكس فهو ممتنع»؛ اما اینکه وجود بر امکان مقدم باشد مثل اینجا، این محال است، «فهو ممتنع البتة». خب تا اینجا، «فقد ظهر أن إمكان تلك المقارنة بين الصورتين المعقولتين من لوازم ماهيتهما»؛ پس معلوم شد که امکان مقارنت بین یک مجرد با یک چیز دیگری، این مربوط به ماهیت و ذات خود آن مجرد و خود آن چیز دیگر است، از لوازم خودشان است.
خب، حالا «فلو فرضنا صورة معقولة موجودة في الأعيان قائمة بذاتها»؛ حالا اگر فرض کنیم یک مجردی، صورت معقوله، یک ماهیت معقول که همان مجرد باشد، یک مفهوم معقول که همان مجرد باشد - مفهوم میگوییم که شامل واجب هم بشود، چون اگر ماهیت بگوییم، مگر اینکه ماهیت بالمعنی الأعم مراد باشد، چون میخواهیم واجب هم باید شاملش بشود - «فلو فرضنا صورة معقولة» که موجود باشد در خارج در حالی که «قائمة بذاتها»، یعنی لا بالمادة، قائم به ماده نباشد، یعنی مجرد باشد، و روی پای خودش باشد؛ «قائمة بذاتها» یعنی قائم به ذهن نباشد، قائم به جوهر عاقل نباشد؛ چون مجرد که میگوییم آن خودش معنایش این است که قائم به ماده نیست، اما قائم به ذهن هم نباشد، یک مجرد روی پای خودش، مثل عقول، مثل واجب؛ واجب که نیاز ندارد که ما تعقلش بکنیم، چه بکنیم چه نکنیم او در خارج هست، یا عقول، یا نفس ناطقه. خب اینطور مجردی، «فيجب أن يصح عليها مقارنة سائر الماهيات»؛ این لازم میآید که ممکن باشد برایش که با بقیه ماهیات مقارن بشود. چرا؟ چون امکان مقارنت لازمه ماهیت مجرد شد، لازمه ذات مجرد شد. خب، «و ذلك إنما يكون بانطباع صورها»؛ مقارنت آن موجود مجرد به این است که آن صور سایر ماهیات در او پیدا بشود، در او چاپ بشود، در او انطباع پیدا بکند.
حالا در واجب، خب این تعبیر به انطباع بنابر حکمت مشاء درست است، چون آنها قائل به علم حصولی هستند برای واجب؛ یعنی صور اشیاء را میگویند منطبع در ذات واجب میشود به حساب آنها. خب، «و ذلك إنما»، ایشان هم الآن دارند به لسان قوم صحبت میکنند، مثل همان «قد يجوز» دیگر، به لسان مشهور دارند صحبت میکنند؛ این به انطباع صور آن ماهیات در آن مجرد است. خب، این انطباع صور یعنی همان تعقل، این مقارنت یعنی همان تعقل، یعنی حصول؛ علم هم همان حصول معلوم است برای عالم. «فثبت أن كل ذات مجردة يصح أن تكون عاقلة لتلك الماهيات»؛ پس بنابراین موجود مجرد امکان اینکه تعقل بکند غیر خودش را دارد. خب، لذا خداوند هم علم به غیر دارد. چرا؟ «لأن»[12] ، صحبت در مقارنت بود، بله،
تطبیق متن کتاب در اثبات علم واجب و مجردات به ذات و غیر از طریق قاعده امکان عام
«لأن التعقل عبارة عن حصول صور الماهيات للذات المجردة»؛ تعقل هم عبارت است از وجود صور موجودات برای یک موجود مجرد؛ صورش منطبع بشود در او، وجود پیدا بکند، مقارن بشود با او، اینها همه یعنی تعقل. چون تعقل همان مقارنت معلوم است به عالم، همان حصول معلوم است برای عالم، همان انطباع صورت معلوم است در عالم.
دانش پژوه: پس اگر ما دو تا موجود مجرد را تعقل کنیم، در حقیقت نباید بگوییم دو تا مثلاً عقل مفارق را مشاهده یا تعقل کردیم؛ یک عقل را و با علم آن عقل، طبق این...
استاد: آن هم میشود، نه، با آن منافات ندارد، با آن منافات ندارد. عیب ندارد، نه، چون ببینید مثل همان چیزی که، نه، مثل همانی که در کیفیت پیدایش عقول عرضی از عقول طولیه میگویند این را؛ ببینید اصلاً عالم تجرد عالم انوار است، یعنی نور در نور است، منافاتی ندارد. توجه میکنید؟ یعنی نفس مشاهده بکند ارباب انوار را، نه یک رب النوع را؛ اما هر رب النوع را هم که میبیند باز از طریق آن هم باز بقیه را مشاهده کند.
دانش پژوه: صورتی که درست شد این بود که اگر من دو تا موجود مجرد را تعقل میکنم، یا باید در من حاصل باشد یا آنها با هم...
استاد: نه، نه، این را نگفتیم ما. شکی نیست که ما تعقل میکنیم، منتها میخواهیم ببینیم این امکان این مقارنت این دو تا به خاطر این است که در ذهن ما پیدا شدند، یعنی فقط در ذهن ما مقارن میشوند؟ بیرون خودشان نمیتوانند مقارن بشوند؟ این بود، که اشکال کردیم که اگر اینگونه باشد لازم میآید امکان شیء متأخر از وجود شیء بشود. بله، این است بحث.
«فإذا صح كونها عاقلة لها صح كونها عاقلة لذاتها». خب، ببینید: «فإذا صح»، وقتی ممکن شد که ذات مجرده عاقل غیر خودش، یعنی سایر ماهیات باشد، «صح كونها عاقلة لذاتها»؛ باید ممکن هم باشد که خودش را تعقل کند. چرا؟ «لأن كل من عقل شيئا فيتضمن عقله لذلك الشيء عقله لذاته العاقلة»؛ به خاطر اینکه هر عاقلی، هر کسی که تعقل میکند چیزی را، در ضمن تعقلش آن چیز را باید تعقلش نسبت به خودش باشد. یعنی قبلش اول باید خودش را تعقل بکند؛ چون کیست دارد تعقل میکند غیر را؟ خب، «فثبت أن كل مجرد يصح أن يكون عاقلا لذاته و لغيره»؛ پس ثابت شد که هر مجردی عاقل است. «عاقلا لذاته»، ما دنبال آن بودیم، یک چیز اضافه هم ثابت شد: «عاقلا لغيره»! هم عقلش نسبت به خودش با این طریقه چهارم ثابت شد هم نسبت به غیرش.
از این «و كل ما يمكن»، بیان کبرای قیاس دوم. تا اینجا صحبت امکان بود: «و كل ما يمكن و يصح في عالم الإبداع بالإمكان العام فهو حاصل بالفعل على سبيل الوجوب». هر چیزی که ممکن باشد در عالم تجرد به امکان عام، یعنی سلبش ضروری نباشد از موجود مجرد، «فهو حاصل بالفعل على سبيل الوجوب»؛ آن وجودش و حصولش برای موجود مجرد واجب خواهد بود. چرا؟ «إذ لا يمكن هناك تجدد الحال و الانتقال من قوة إلى فعل»؛ چون ممکن نیست در عالم ابداع و تجرد، یعنی در عالم عقل، تجدد حال، یعنی حرکت، و انتقال از قوه به فعل. چرا؟ «لعدم المادة و الحركة هناك»؛ چون ماده و قوه و حرکت در عالم ابداع و عقل نیست. «فليس في المفارقات كمال منتظر»؛ پس در مجردات کمالی که انتظارش را بکشند، نه، کمالاتشان با وجودشان همراه است.
«و بهذه الطريقة يثبت علم واجب الوجود بذاته و بالأشياء»؛ با این طریقه چهارم ثابت میشود علم واجب هم به خودش هم به اشیاء. نه علم واجب هم به خودش هم به اشیاء، علم عقول هم همینطور، نفوس ناطقه هم همینطور، مجردات یعنی. چرا؟ «لأنك قد عرفت أن واجب الوجود بالذات واجب الوجود من كل الجهات»؛ چون در جلد ششم بحثش مطرح شده، شما هم در جاهای دیگر حالا در فلسفه، که واجب الوجود، بالذات واجب الوجود من کل الجهات است. این علتش همین است که «و كل» - «عرفت أن» این، «و» «کلُّ» یا «کلَّ» - «ما يمكن له بالإمكان العامی فهو واجب الوجود له بالذات»؛ هر چیزی که ممکن باشد برای واجب یا برای موجود مجرد به امکان عام، آن واجب خواهد بود عرض میکنم برایش.
پس با این طریقه هم علم موجود مجرد به ذاتش، موجود مجرد مثل خداوند، مثل عقول، مثل نفوس ناطقه - نفوس ناطقهای که میگوییم نه یعنی این نفوس ناطقهای که الآن در دنیا هستند، چون همه که به تجرد عقلی هنوز نرسیدند؛ آن نفوس ناطقهای که خلاصه ارتقاء به عالم عقل پیدا میکنند - اینها خلاصه هم علم به خودشان دارند و هم علم به غیر خودشان دارند.