1405/08/11
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی پاسخ فخر رازی به اشکال عدم امکان معقولیت واجب و نقد حاجی سبزواری بر آن/طرف دوم در احوال عاقل /مرحله دهم در عقل و معقول
موضوع: مرحله دهم در عقل و معقول/طرف دوم در احوال عاقل /بررسی پاسخ فخر رازی به اشکال عدم امکان معقولیت واجب و نقد حاجی سبزواری بر آن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی پاسخ فخر رازی به اشکال عدم امکان معقولیت واجب و نقد حاجی سبزواری بر آن
ایشان در بیان صغری، صغرای قیاس اولی که در طریقه چهارم برای اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[1] ذکر شد، در بیان صغرای آن قیاس اول ایشان فرمودند که «ما من موجود» که ممکن است، «یمکن ان یکون معقولا»، حالا یا بالذات یا بالتجرید، با عمل تجرید.
خب اشکالی شد عرض میکنم به این بیان صغری، و آن اشکال این بود که ما یک موردی نشان میدهیم به شما و سراغ داریم که نه، امکان معقولیتش نیست، و آن وجود خداوند است، وجود حق تبارک و تعالی که امکان معقولیت و امکان تصور ندارد. خب ایشان جواب دادند، جواب دادند که بله، وجود حق تبارک و تعالی بالذات امکان معقولیت ندارد ولی بالوجه امکان معقولیت دارد، بالوجه و العنوان، که حالا آن هم سه راه داشت که دیروز عرض کردم.
حالا ایشان میفرمایند با همین جوابی که ما از این اشکال دادیم به بیان صغری، جواب پاسخی که فخر رازی از این اشکال داده، جواب آن پاسخ هم روشن میشود. آن وقت بعداً که پاسخ فخر رازی را نقل میکنند، اضافه بر این که با همان جوابی که ایشان دادند پاسخ فخر رازی هم پاسخ داده میشود و جواب داده میشود، اضافه بر آن جواب، ایشان تحت عنوان «أقول»[2] چهار تا اشکال عرض میکنم، چهار تا اشکال، چهار تا نقد به آن پاسخ فخر رازی دارند.
حالا پاسخ فخر رازی چیست؟ فخر رازی میگوید که آنهایی که وجود ماهیت حق تبارک و تعالی را وجود میدانند، که میگویند «و الحق ماهیته انیته»[3] ، نه مثل من فخر رازی که برای حق تبارک و تعالی «ماهیت مجهولة الکنه»[4] [5] قائلیم، آنها میتوانند اینگونه پاسخ بدهند. یک پاسخی دارد از طرف آنها میدهد به اشکالی که به بیان صغری شد. آن کسانی که وجود حق را عین ماهیتش میدانند، یعنی برای حق ماهیتی غیر از وجود قائل نیستند؛ والا خود فخر رازی قائل به «ماهیت مجهولة الکنه» است که در شرح اشارات در جلد سوم عرض میکنم که در آنجا خب مطرح شده، بیان شده قول فخر رازی در آنجا، و اینکه فخر رازی و متکلمین، حالا متکلمینی مثل فخر رازی، اینها برای حق تبارک و تعالی «ماهیت مجهولة الکنه» قائلاند.
خب حالا این پاسخی که میدهد چیست؟ پاسخ از طرف آنها این است که خب آنهایی که میگویند خداوند وجود است، خب خداوند چه وجودی است؟ از طرف آنها دارد میگوید. وجودی است «الوجود المسلوب عنه القیود». آنهایی که خدا را وجود میدانند، چیزی غیر از وجود نمیدانند، خب بالاخره یک وجود خاصی میدانند دیگر. بالاخره خداوند خلاصه یک وجود خاصی است دیگر. خب آن وجود خاص چیست؟ آن عبارت است از «الوجود المجرد من القيود»[6] ، «الوجود المسلوب عنه القیود». یعنی خداوند وجودی است که قیود وجودات امکانی، قیود امکانی از او سلب میشود. یعنی آن وجود خاص واجبی چه وجودی است، آنهایی که خدا را وجود میدانند؟ وجودی است که مجرد از جسمیت است، «نه مرکب بود و جسم، نه مرئی و محل بیشریک است و معانی تو غنی دان خالق»[7] که در کلام میگویند. وجودی است که مثلاً سنگ نیست، نمیدانم، وجودی است که انسان نیست، وجودی است که سماء نیست، وجودی است که ارض نیست، لیس بسماء، لیس بأرض، لیس بإنسان، لیس بملک، لیس بعرش، لیس بفرش، هیچکدام از این وجودات امکانی نیست، یعنی قیود امکانی از او سلب میشود. این وجود خاص خداوند است.
خب وقتی که خداوند شد وجودی که مجرد است از قیود امکانی، مجرد است از قیود وجودات امکانی، سلب میشود از او وجودِ وجودات مقیده امکانی که این وجود سنگ باشد، وجود آسمان و زمین و انسان باشد، خب ما حالا ببینیم این کدامش قابل تعقل نیست؟ همهاش قابل تعقل است. آیا وجودش قابل تعقل نیست؟ مفهوم وجود که «مفهومه من أعرف الأشیاء»[8] ، مفهوم وجود که ابده بدیهیات تصوریه است، امکان تعقل دارد. خب قیود امکانی که از او سلب میشود، از این وجود خداوند سلب میشود، آیا اینها قابل تعقل نیست؟ اینها هم که قابل تعقل است. ما وجود انسان را تعقل میکنیم، انسان را تعقل میکنیم، سماء را تعقل میکنیم، ارض را تعقل میکنیم و هکذا سایر ممکنات را، وجودات امکانی، اینها را هم که تعقل میکنیم. پس بنابراین خداوند امکان تعقل دارد.
بله، من فخر رازی که خدا را «ماهیت مجهولة الکنه»[9] [10] میدانم، که دیگر اسمش روی آن است دیگر، یعنی مجهول است، ماهیتی است که نمیشود به او معرفت پیدا کرد، من نمیتوانم این جواب را بدهم. اما آنهایی که خدا را وجود میدانند و ماهیتی غیر از وجود برای خداوند قائل نیستند، آنها میتوانند اینگونه جواب بدهند. بگویند نه، وجود خداوند امکان تعقل دارد، چرا؟ به خاطر اینکه او وجود خاصی است که عبارت باشد از وجود مجرد از قیود، خب هم وجودش قابل تعقل است، امکان تعقل دارد و هم قیودش. خب این جوابی است که ایشان داده.
قبل از آنی که «أقول»[11] را بگوییم، مرحوم حاجی در حاشیه میفرمایند اتفاقاً برعکس است! تو که میگویی خداوند ماهیت است، خب ماهیت قابل تعریف است و قابل تحدید است و قابل تعقل و تصور است. اصلاً تعریف برای ماهیت است، «التعریف للماهیة و بالماهیة»[12] ، تعریف هم برای ماهیت است هم با ماهیت صورت میگیرد. آنهایی که میگویند خداوند وجود است، وجود در ذهن نمیآید، «و کنهه فی غایة الخفاء»[13] . وجود نمیشود علم حصولی به او پیدا کرد، قابل تصور نیست، یعنی وجود خارجی در ذهن نمیآید.
تبیین اشکالات چهارگانه صدرالمتألهین بر پاسخ فخر رازی درباره حقیقت وجود واجب
در اول شرح منظومه حکمت، مرحوم حاجی دو تا برهان اقامه کرد؛ دو تا برهان اقامه فرمود که چطور وجود خارجی در ذهن نمیآید.[14] انقلاب خارج به ذهن ممکن نیست که حالا در آنجا ایشان توضیح دادند. این حالا فرمایش حاجی که اتفاقاً تو داری برعکس صحبت میکنی، برعکس.
بعد صدرالمتألهین تحت عنوان «أقول»[15] چهار تا اشکال به این پاسخ فخر رازی، به این سخن فخر رازی دارند، که این سخن فخر رازی از ناحیه خودش نیست، از قِبل حکما است که میگویند «و الحق ماهیته انیته»[16] ؛ این دارد از طرف آنها پاسخ میدهد دیگر، میگوید آنهایی که برای حق ماهیتی جز وجود قائل نیستند. لذا صدرالمتألهین میفرمایند چقدر این مرد سوءظن دارد به حکما و خیال میکند که حکما اینگونه مثلاً فکر میکنند،[17] اینگونه که این دارد از طرف آنها پاسخ میدهد. و مرحوم حاجی میفرمایند که چقدر جاهل است این مرد، این کسی که ملقب شده به لسان قوم به امام، به او امام فخر رازی میگویند، این چقدر جاهل است این، مرحوم حاجی میفرماید.[18]
خب، حالا معلوم میشود که چرا مرحوم صدرالمتألهین میفرمایند که سوءظن دارد این به حکما و مرحوم حاجی میفرمایند که چقدر این جاهل است؛ یعنی درست آن مغزی و مرام و مقصد حکما را این درنیافته و نفهمیده، حالا از این اشکالات فخر رازی، اشکالاتی که صدرالمتألهین به جواب فخر رازی میکنند معلوم میشود. اما حالا اینها را البته بنده به صورت جداجدا عرض میکنم، والا در کلام صدرالمتألهین اینها ملفقاً خلاصه ذکر شده، منتها برای اینکه تسهیل بشود در فهم، اینها را ما تفکیک میکنیم در چهار محور، چهار اشکال.
اشکال اول این است که فخر رازی خیال میکند که حکما که میگویند خداوند وجود است، یعنی مفهوم وجود! اینکه سوءظن دارد یعنی درست نفهمیده مراد آنها را. آخر حکما که میگویند خداوند ماهیتی جز وجود ندارد، یعنی ماهیتی جز مفهوم وجود ندارد؟ که تو میگویی کجایش امکان تعقل ندارد، وجودش که ما مفهوم وجود برایمان روشن است، قیودش هم که از او سلب میکنیم آنها را هم که میفهمیم. اشکال اول این است که مگر حکما خدا را عرض میکنم مفهوم وجود میدانند؟ نه! مفهوم وجود که مشترک است بین همه موجودات؛ یعنی هم بر وجود واجب مفهوم وجود صادق است هم بر وجود ممکنات، مشترک معنوی است دیگر. اگر حساب مفهوم باشد که وجود خداوند با وجود ممکنات مساوی است، مثل هم هستند؛ یعنی همهشان مفهوم وجود برایشان صادق است. حکما که میگویند خداوند وجود است، یعنی حقیقت وجود؛ آن هم مرتبهای از حقیقت وجود، چون حقیقت وجود مشکک است و ذومراتب است، مرتبهای از حقیقت وجود که «فوق ما لایتناهی بما لایتناهی شدةً»[19] . غیرمتناهی به توان غیرمتناهی است. از نظر شدت وجود، وجود خداوند غیرمحدود است، غیرمتناهی است، آن حقیقت وجود خارجی خداوند. و در آن حقیقت وجود خارجی خداوند، چون اصلاً حقیقت که میگویند ناظر به خارج است، ناظر به وجود خارجی است، نه، در مقابل مفهوم است، نه اینکه مراد مفهوم باشد؛ و در آن حقیقت وجود خارجی خداوند که مرتبه «فوق ما لایتناهی بما لایتناهی شدةً» حقیقت وجود است، چون حقیقت وجود ذومراتب و مشکک است، در آن حقیقت وجود واجبی در خارج، هیچ موجودی مساوی نیست با او، هیچ موجودی مثل او نیست، ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾[20] ، هیچ موجودی. بله، در مفهوم مساوی است، اما در آن حقیقت وجود واجبی که آن مرتبه غیرمتناهی به توان غیرمتناهی از حقیقت وجود مشکک و ذومراتب است، در او هیچکس شریک نیست، هیچکس مساوی نیست، هیچ موجودی. این اولاً.
خب، این اولاً، اشکال اول، ناظر به آن وجودی بود که حالا در تعریف وجود خاص واجبی، فخر رازی گفت؛ که گفت که در بیان وجود خاص واجبی گفت که آن «هو الوجود المجرد عن القیود»[21] [22] . خب این حساب وجودش، این تکلیف وجودش معلوم شد. اشکال اول مربوط به این وجود است. سه تا اشکال بعدی مربوط به آن «المسلوب عنه القیود» است.
اشکال دوم این است که فخر رازی میفهمد که چه دارد از قول حکما میگوید؟ یک چیزی، میگویند «تفسیر بما لایرضی صاحبه»؛ آخر تو داری از طرف حکما تبیین میکنی که آنها میگویند خداوند فقط وجود است و ماهیت ندارد یعنی چه، خب شما داری الآن تهمت میزنی به حکما که حکما یک سری کمالات وجودی برای ممکنات قائل هستند که خداوند آنها را ندارد! تو میگویی این قیود وجودات امکانی، این قیود وجودات امکانی، اینها از خداوند مسلوب است، خداوند مجرد از اینها است. یعنی مثلاً سنگ وجودِ سنگ را دارد که خودش یک کمال است، کمال وجود سنگ را دارد، اما خدا ندارد این را! سنگ یک چیزی دارد که خدا ندارد! انسان یک چیزی دارد که خدا ندارد، و همینطور سایر ممکنات. تو داری این تهمت را به حکما میزنی. اینکه ایشان میفرمایند چقدر این سوءظن دارد به حکما، این است؛ یا مرحوم حاجی میفرمایند چقدر جاهل و نادان است و نمیداند و نفهمیده. چه کسی گفته که قیود وجودی، یعنی وجودات مقیده، یعنی وجودات امکانی، چه کسی گفته اینها از خداوند سلب میشود؟ چه کسی گفته خداوند وجود سنگ را ندارد؟ پس وجود سنگ از خانه پدرش آمده؟ چه کسی پس وجود سنگ را اعطا کرده؟ اگر خداوند ندارد، چطور سنگ را آفریده؟ چطور به سنگ وجود داده؟ فاقد شیء که نمیتواند معطی شیء باشد. چه کسی گفته؟ تو داری الآن برای ممکنات یک کمالاتی اثبات میکنی که خداوند آن کمالات را ندارد. یعنی علاوه بر اینکه تو داری تهمت تساوی واجب و ممکن را به حکما میزنی که خداوند هم با ممکنات، ممکنات با خداوند مساوی هستند در مفهوم وجود، آن هم وجود بر او صادق است این هم وجود بر او صادق است، اضافه بر این داری تهمت میزنی که ممکنات یک کمالات وجودی دارند که خداوند فاقد آن کمالات وجودی است. این هم اشکال دوم.
اشکال سوم این است که این سلبی که تو در تعریف وجود واجب به کار بردی، خب میفهمی که چه داری میگویی؟ سلب، عدم است؛ عدم، شر است. و خداوند، حکما میگویند وجود است؛ وجود، خیر محض است. وجود، خیر محض است و اصلاً خداوند وجودی است که مبدأ خیرات است، چون وجودات دیگر هم که خیر هستند از او صادر میشوند؛ مبدأ خیرات است، خیر خیرات است.
بررسی اشکال چهارم (بازگشت صفات سلبیه به سلبِ سلب) و تطبیق متن کتاب در نقد صاحب المباحث
تو چطور آخر در تبیین وجود واجب، در تعریف وجود واجب داری صحبت از سلب میکنی که سلب عدم است و عدم شر است و در مقابل وجود که خیر است و آن هم وجودی مثل وجود واجب که مبدأ خیر است و رأس خیرات است؟ این هم اشکال سوم.
و اشکال چهارم این است که اگر شما شنیدی که خداوند یک صفات سلبیهای دارد، که مثلاً چون فخر رازی خب بالاخره متکلم است، کلام را میداند که در کلام صفات سلبیه مطرح میکنند؛ تو اگر صفات سلبیهای برای خداوند شنیدی که هست، که در عرفان هم میگویند، در حکمت هم میگویند، الهیات حکمت، در کلام هم میگویند، آن را درست نفهمیدی، تلقی نکردی. آن سلوبی که در مورد خداوند اطلاق میشود، آنها همه از باب سلبِ سلب است که برگشتش به اثبات است و نتیجهاش اثبات شدت وجود حق است و عدم تناهی وجود حق. چرا؟ به خاطر اینکه مثلاً خداوند لیس بجسم؛ لیس بجسم نه یعنی اینکه لیس بوجود جسم، نه اینکه وجود جسم را ندارد. وجود هر چیزی از او است، ﴿إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعونَ﴾[23] . اگر میگوییم خداوند لیس بجسم، یعنی حد جسم را ندارد، ماهیت جسم را ندارد، محدودیت جسم را ندارد، نداریِ جسم را ندارد؛ سلبِ سلب، نداریِ جسم، فقدان جسم را ندارد، محدودیتش را، ماهیتش را. چون اگر بنا باشد که خداوند وجود جسم را با محدودیتش داشته باشد، دیگر نمیتواند وجود چیز دیگری را داشته باشد، محدود میشود به همان جسم. و تمام صفات سلبیه، اینها همه برمیگردند به یک سلب و آن سلب احتیاج است، سلب احتیاج است. و احتیاج خودش نداری است، سلب است؛ و سلبِ سلب میشود اثبات، و نتیجه این سلبِ سلب میشود شدت و تأکد و عدم تناهی وجود واجب تبارک و تعالی. این هم اشکال سوم (چهارم).
و به این ترتیب بیان صغرای قیاس اول طریقه ثالثه بر اثبات قاعده کل مجرد عاقل تمام میشود. حالا اینها را تطبیق کنیم تا وارد بشویم در طریقه چهارم.
«و بما ذكرناه يندفع اعتراض صاحب المباحث»[24] ؛ یعنی به همین جوابی که ما دادیم که وجود واجب بالذات، بالکنه امکان تعقل ندارد نه بالوجه، با همین هم «يندفع اعتراض صاحب المباحث». به همین هم دفع میشود عرض میکنم اعتراض صاحب مباحث. ببینید چرا میگویند اعتراض؟ ما گفتیم پاسخش. این اعتراض است چون آخه خودش به «ماهیت مجهولة الکنه» قائل است، پس بنابراین خودش هم همراه است با اینکه امکان تعقل برای وجود واجب نیست. خب جواب همان است که نه، خداوند وجود است فقط، ماهیتی غیر از وجود ندارد، و وجودش هم بالوجه امکان تعقل دارد. خب، و نیازی هم به این پاسخی که تو دادی از طرف حکما نیست، چون این همهاش سوءظن و سوءفهم و روی خلاصه جهل و ناآگاهی به مرام و مقصد آنها است. و به آنچه که ما ذکر کردیم دفع میشود اعتراض صاحب مباحث که در آخر، قبل از «أقول»[25] میگوید «فلا يمكننا أن نقول ذلك»؛ یعنی باید بگوییم که بله، امکان تعقل ندارد واجب. خودش اینگونه است نظرش.
خب حالا اعتراضش چیست؟ چه گفته صاحب مباحث که آمده از طرف حکما که خدا را وجود میدانند پاسخ داده از این اشکال به بیان صغری؟ «إن من زعم أن ماهية الباري تعالى نفس إنيته أمكنه أن يبين ذلك بأن يقول»[26] ؛ گفته حکما که گمان کردند - خودش قبول ندارد، چون اصالت الماهوی است خودش - گمان کردند که ماهیت باری تعالی نفس انیت و وجودش است، یعنی ماهیتی غیر از وجود ندارد، نه اینکه ماهیت دارد و با وجودش یکی است، ماهیت ندارد؛ این حکما امکان هست برایشان که جواب بدهند از آن اشکال، اشکال عدم امکان معقولیت واجب، به اینگونه: «بأن يقول حقيقة الوجود متصورة و حقيقة الباري تعالى هو الوجود المجرد عن سائر القيود». آنها ممکن است که خلاصه اینگونه جواب بدهند، بگویند حقیقت وجود قابل تصور است. ببینید، حقیقت وجود را همان مفهوم میداند! حقیقت وجود قابل تصور است، ما تصورش میکنیم، و حقیقت باری، ذات باری هم وجود مجرد از سایر قیود است. این سایر که میگوید به لحاظ همان وجود مجرد است؛ سایر قیود یعنی سایر وجودات، که وجودات امکانی باشد، سایر قیود وجودی. خب، «و إذا كان الوجود متصورا و تلك القيود السلبية معقولة»؛ خب وقتی که وجود که میگوییم در تبیین واجب، این قابل تصور است، آن قیود و وجودات امکانی هم که از او سلب میشود، آن هم که قابل تصور است، آن هم معقول است، خب «وجب أن يكون حقيقة الباري معقولة بتمامها»[27] ؛ پس لازم میآید که حقیقت واجب «بتمامها» معقول باشد. «و أما على مذهبنا فلا يمكننا أن نقول ذلك»؛ اما بنابر عقیده ما که خدا را «ماهیت مجهولة الکنه» میدانیم، نه، قابل جواب نیست این اشکال. این است اعتراض صاحب مباحث، که جوابش همان جوابی است که صدرالمتألهین دادند.
حالا میخواهند سه تا اشکال، غیر از اینکه حالا این جواب اعتراضش این است، سه تا اشکال به این دفاع غیرموجهی که آمد از حکما خواست بکند، سه تا اشکال به این میکنند: «أقول إنك قد علمت أن مفهوم الوجود المشترك بين الأشياء ليس حقيقة شيء من الموجودات فكيف حقيقة الباري». شما این را میدانی، یعنی در خلاصه مباحث جلد اول بالاخره این مقدار که یک وجود یک مفهومی دارد، یک حقیقتی دارد، این برای شما هم معلوم شده که آن مفهوم عام و کلی وجود که مشترک بین همه موجودات است، چه واجب چه ممکن، آن خارجیت و حقیقت هیچکدام از موجودات نیست، حتی موجودات امکانی، تا چه برسد به اینکه او بخواهد حقیقت و خارجیت خدا باشد! یعنی تو حقیقت خدا را آن مفهوم وجود گرفتی؟ هیچ موجودی، حتی ممکنات، حقیقتشان آن مفهوم نیست. آن مفهوم، وجه و عنوان و حاکی از آن حقیقت خارجی است، نه خود آن حقیقت خارجی. خب، «و أن»، یعنی باز اینها معلوم شده در همان جلد اول که:
«و أن حقيقة الوجود أمر متفاوت بالشدة و الضعف و حقيقة الباري وجود غير متناهي الشدة فكيف يساوي وجودات الممكنات و إن كان الجميع مشتركا في مفهوم واحد كلي عام». باز در همان جلد اول شما معلوم شده برایتان که حقیقت وجود مشکک است، ذومراتب است و از نظر شدت و ضعف متفاوت است، و آن وجود خارجی خداوند بالاترین مرتبهاش است، وجودی است که از نظر شدت غیرمتناهی است به توان غیرمتناهی. پس چطور شما به حکما تهمت میزنی و از طرف حکما میگویی که وجود واجب مساوی با وجود ممکنات است؟ چرا؟ چون مفهوم وجود بر او هم صادق است، بر ممکنات هم صادق است. «و إن كان الجميع مشتركا في مفهوم واحد كلي عام»؛ هرچند همه موجودات در مفهوم وجود شریک هستند، بله، مفهوم وجود مشترک معنوی است، اما این باعث نمیشود که در حقیقت وجود مساوی باشند. بله، در مفهوم وجود همه موجودات مساوی هستند.
بعد ایشان میفرمایند که: «و ما أسوء ظن هذا الرجل بالحكماء العارفين بالحق»؛ چقدر این مرد سوءظن دارد به حکمایی که معرفت به حقیقت و واقعیت و حق پیدا کردند. چرا؟ «حيث زعم أنهم رأوا أن الامتياز بين الباري و الممكنات بعد اشتراك الكل في الحقيقة الواحدة إنما هو بسبب أمور زائدة هي موجودة لها و مسلوبة عنه تعالى حتى يكون الممكنات أكثر كمالا و وجودا من الباري». این اشکال دوم است. از این عرض میکنم «و ما أسوء»، که البته حالا این سوءظن نسبت به کل این، یعنی با کل این اشکالات بالاخره این سوءظن معلوم میشود، در کل سخنش است. «حيث زعم»، «حیثُ»، حیث تعلیلی است، بیان علت؛ به علت اینکه گمان کرده این فخر رازی که حکما عقیده و رأیشان این است که فرق بین واجب و ممکنات، بعد از آنی که همهشان در یک حقیقت شریک هستند - که حقیقت را مفهوم وجود میداند که در اشکال قبلی گفتیم - فرقشان به سبب یک وجوداتی است، به سبب یک اموری است که زائد و مغایر با آن حقیقت است، که مثلاً انسانیت، نمیدانم حجریت، این وجودات عرض میکنم مقیده امکانی که اینها غیر از آن حقیقت واحده که اصل حالا وجود باشد که او مفهوم وجود میداند ولی حکما حقیقت وجود؛ به سبب امور زائدهای که یعنی وجودات امکانی باشد که مغایر با آن اصل حقیقت وجود هستند، غیر از او هستند. چرا؟ چون آن حقیقت واحده که دیگر تکثر ندارد، این وجودات متکثر هستند، وجودات امکانی؛ به سبب امور زائدهای، چون آن واحد است اینها متکثر، که «هي موجودة لها»، که آن امور زائده و وجودات زائده برای ممکنات موجود است، اما «و مسلوبة عنه تعالى»، اما از خداوند این وجودات سلب میشود؛ که نتیجهاش این میشود که ممکنها کمالشان بیشتر است و وجودشان، کمال وجودیشان از باری بیشتر است! آنها یک چیزی دارند که خدا ندارد. چرا؟ چون آنها حقیقت وجود هستند با یک وجود مقید، خدا فقط حقیقت وجود است؛ یک چیز اضافه دارند آنها! خب، «مع أن كل وجود و كل كمال وجود فهو رشح من رشحات وجوده»؛ با اینکه هر وجودی و هر کمال وجودی یک ترشحی است، یک پرتویی است از پرتوها و شعاعهای وجود خداوند. خب، این اشکال چندم بود؟ دوم. خب پس چهار تا اشکال بود دیگر، درست است؟ چهار تا گفتیم، سه تا نیست، چهار تا.
اشکال سوم از اینجا است: «و الوجود خير محض و خير الخيرات هو ذات الباري و كل خير بعده فائض من عنده و الأعدام و السلوب بما هي أعدام و سلوب شرور محضة». این هم اشکال سوم است. خب خداوند که وجود است، وجود خیر محض است. نه تنها خیر است خداوند، خیر خیرات وجود خداوند است. چرا؟ چون هر خیری که، خیر وجودی که سایر وجودات دارند، فائض از حق تبارک و تعالی است. و حال آنکه تو که صحبت از سلب میکنی در خداوند، عدم و سلب از آن نظر که عدم و سلب است، شر محض است، شر خالص است، شر است! تو چطور، آخر خداوند که «و الخیر بیدیک و الشر لیس إلیک»[28] [29] در دعا اینگونه است، چطور تو صحبت از سلب و شر در وجود خداوند میکنی؟ اشکال چهارم...
دانش پژوه: استاد، اینکه در روایات جایی ندیدیم که به خدا خیر گفته باشند؛ «خَيْر الرَّازِقِينَ»[30] داریم، ولی اینکه خود خدا خیر باشد، یک چیزی بالاتر از...
استاد: میدانم، ما نگفتیم؛ خداوند وجود که هست، موجود که آمده اطلاق شده در اسماء بر خداوند. خب وجود هم خیر محض است، وجود هم خیر، «لأنه منبع کل شرف»[31] مرحوم حاجی فرمود. اصلاً قضیه «الوجود خیر»[32] یک مسئله بدیهی است میان حکما. ما که نمیخواهیم، بعد هم از قضا مگر توقیفی است این؟ مگر شما اسماء را توقیفی میدانید؟ بعد هم ما به عنوان اسم که نمیخواهیم اطلاق بکنیم الآن به خداوند که دنبال سند و مدرکش بگردیم که کجا مثلاً اطلاق شده؛ داریم بحث میکنیم، محتوا منظور است در اینجا. این هم اشکال سوم.
این «و كل سلب» اشکال چهارم است، که پس بنابراین این معنای صفات سلبیه خداوند چیست؟ اینها سلب نیست، اینها سلب نیست. آنوقت حالا ببینید چقدر تفاوت دید است! چقدر سطح دیدها متفاوت است! این حرفها، اینها را بگذار کنار آن که مثلاً در کلام بعضیها صفات ثبوتیه را به سلبیه برمیگردانند! یعنی ایشان میخواهد ساحت ربوبی را از خلاصه آلودگی سلب و عدم مبری کند، بعضیها سلب را کارش ندارند در کلام، رفتند سراغ آن ثبوتی و وجود، آن را میخواهند یک کاری بکنند که، یعنی یک کمالی را میخواهند بردارند اصلاً! که میگویند ما وقتی میگوییم خداوند عالم است یعنی لیس بجاهل، قادر است یعنی لیس بعاجز! چقدر تفاوت سطح دیدها است.
خب، «و كل سلب صادق في حقه تعالى فمرجعه إلى سلب سلب»؛ هر سلبی که صدق میکند در مورد خداوند، این صفات سلبیه، بازگشتش به سلبِ سلب است، که سلبِ سلب میشود اثبات. «و مرجع ذلك إلى الوجود البحت الشديد»؛ بازگشت سلبِ سلب هم به شدت و تأکد وجود است، یعنی آن عدم تناهی وجود خداوند را مدام تأکید میکند. مثلاً یکی از صفات سلبیه لیس بجسم است: «فإن سلب الجسمية عنه تعالى»، مثلاً سلب جسمیت از خداوند، «ليس لأن الجسم موجود»[33] ، یعنی سلب وجود جسم نیست؛ کسی نمیخواهد وجود جسم را سلب کند از خداوند. نقصش را، محدودیتش را، نداریاش را، تغیرش را، زوالش را، آفتپذیریاش را، نمیدانم فرسودگیاش را، بدبختی و بیچارگیاش را، اینها را میخواهد از خداوند سلب کند. «بل لأنه ناقص الوجود»، بلکه نقص وجود جسمیت را میخواهد از خداوند بردارد که همان ماهیتش است؛ که «مصحوب بالشرور و الأعدام»، آن نقص وجودی که همراه است با شر، با عدم، با تغیر، استحالات، تغیرات، اینها را میخواهد بردارد، اینها، اینها را که اینها عرض میکنم عوارض جسمیت است اینها را میخواهد بردارد.
بیان کبرای قیاس اول در اثبات قاعده کل مجرد عاقل لذاته و بررسی امکان مقارنت معقول با غیر
«و كذا سائر الصفات السلبية»، بقیه صفات سلبیه هم همینطور است. «و الواجب تعالى وجود بلا عدم و كمال بلا نقص و فتور و خير محض بلا تغير و زوال»؛ خداوند وجودی است بلا عدم، کمال است بلا نقص، بلا نقص و فتور، سستی در وجود او راه ندارد، و خیر محض است، وجود صرف است بدون تغیر و زوال.
این «و إذا ثبت» از اینجا تا وسطهای سطر چهارم صفحه بعد، یعنی آنجایی که «و كل ما يمكن و يصح»[34] ، تا آنجا، این بیان کبرای قیاس اول است. آن «و كل ما يمكن» که بعداً میآید، بیان کبرای قیاس دوم است، تا اینکه این دو تا قیاس روی هم طریقه چهارم را تشکیل بدهند و اثبات بکنند قاعده «كل مجرد عاقل لذاته». خب حالا چه بود کبرای قیاس اول؟ صغری این بود که «کل مجرد أمکن أن یکون معقولا». خب، کبری چه بود؟ «و کل ما أمکن أن یکون معقولا أمکن أن یکون عاقلا لذاته». برویم که این را مطرح بکنیم، حالا یک قسمتش را عرض میکنم از بیان این کبری.
بیان این کبری این است که همانطور که موجود مجرد امکان معقولیت به تنهایی را دارد، امکان معقولیت با مقارنت با غیر را هم دارد. ببینید، الآن مثلاً ما ملک را مثلاً، حالا حکما میگویند عقل، فرشته، خب تعقل میکنیم و تعریفش هم میکنیم. همانطور که میتوانیم این مجرد را به تنهایی تعقل کنیم، با چیزهای دیگر هم میتوانیم تعقل کنیم، یعنی با معقولات دیگر. چند تا معقول را با هم تعقل کنیم؛ یعنی همان موجود مجرد، همان فرشته را با انسان مثلاً، با حجر، با نمیدانم شجر، با یک معقول دیگری. امکان معقولیت در حالی که مقارن با یک معقول دیگری است را هم دارد.
خب، این امکان مقارنت با غیر، که میشود مجرد را با غیرش تعقل کرد، این امکان تعقل مقارن با غیر، این آیا از لوازم ماهیت آن مجرد است یا اینکه نه، مشروط است به حصولش در عاقل؟ آیا این از لوازم خودش است؟ ببینید، الآن من میتوانم ملک را با انسان تعقل کنم. حالا سؤال: آیا این امکان تعقل با غیر، این مربوط به خود آن ملک است یا مربوط به ذهن من است؟ مربوط به حصول در ذهن من است، مشروط و متوقف بر حصول در ذهن من است؟ کدامش است؟ باید اولی باشد. چرا؟ به خاطر اینکه اگر دومی باشد، دور لازم میآید. یعنی اگر این امکان مقارنت در تعقل، اگر مشروط باشد به حصول این مقارنت در عاقل، در ذهن من، این حصول در ذهن من یعنی همان تعقل؛ یعنی تعقل مقارنت موقوف بر تعقل مقارنت! چون حصول در عاقل یعنی همان تعقل عاقل دیگر. متوقف بر خودش میشود، دور میشود. البته نگویم دور، دقیقتر بگویم: توقف الشیء علی نفسه میشود، که ملاک بطلان دور است؛ چون دور توقف الشیء علی ما یتوقف علیه است، ولی برمیگردد به همان توقف الشیء علی نفسه. بالاخره حالا دور هم گفتیم طوری نیست، اما ایشان تعبیر دور ندارند؛ توقف شیء بر خودش لازم میآید. پس بنابراین، این امکان مقارنت باید از لوازم خودش باشد، مربوط به خودش باشد؛ خودش امکان مقارنت در تعقل را دارد. تا حالا ادامهاش.
ببینید: «و إذا ثبت أن كل ذات مجردة فإنها يصح أن تكون معقولة وجب عليها صحة كونها عاقلة». اینجا ایشان دارند به قیاس دوم هم اشاره میکنند؛ یعنی قیاس دوم هم در همینجا مطوی است. درست؟ اما از این «لأنها» تا آنجایی که عرض کردم سطر چهار صفحه بعد، بیان کبرای قیاس اول است. از آنجا بیان کبرای قیاس دوم است تا اینکه دیگر این دو تا قیاس مجموعشان تمام بشود. «فإنها يصح أن تكون معقولة»، اگر میخواستند تفکیک کنند دو تا قیاس را، اینجا باید میگفتند که «أمکن أن یکون عاقلا لذاته»، «وجب» نمیگفتند. توجه؟ این «وجب» که گفتند قیاس دوم را آوردند، با نظر به قیاس دوم است؛ «والا أمکن علیها صحة کونها عاقلة»، یعنی عاقلة لذاته، عاقل ذاتش، چون قاعده آن است دیگر. اگر امکان معقولیت دارد، باید امکان تعقل خودش را هم داشته باشد، که حالا میگوییم چرا. داریم فعلاً یک قسمت از بیان کبری را گفتیم.