1405/08/10
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه طریقه سوم و طریقه چهارم از فصل اول در اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»/طرف دوم در احوال عاقل /مرحله دهم در عقل و معقول
موضوع: مرحله دهم در عقل و معقول/طرف دوم در احوال عاقل /ادامه طریقه سوم و طریقه چهارم از فصل اول در اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی اقوال سهگانه در ادراک کلیات و جزئیات و تبیین برهان تجرد نفس
همانطور که عرض شد، در قسمت دوم بحثِ این طریقه ثالثه، شیخالاشراق سه مطلب فرمودند:
یکی راجع به تعریف علم و تعقل بود، که دو تعریف هم ارائه کردند، که دومی را کاملتر دانستند، که عبارتش تطبیق شد.
مطلب دومی که ایشان فرمودند، این بود که نفس، کلیات را خودش ادراک میکند، ولی جزئیات به واسطه قوا ادراک میشود؛ قوایی که حاضر نزد نفس هستند. جزئیات را قوا ادراک میکنند، اما خود قوا حاضر عند النفس هستند. بنابراین، علم به غیر، یعنی علم نفس به غیر خودش—حالا اعم از کلیات و جزئیات—که علم حصولی است و به واسطه صورت است، صورت کلیات در خود نفس منطبع میشود، ولی صورت جزئیات در قوای نفس، قوایی که حاضرند پیش نفس. این هم قسمت دوم فرمایش شیخ الاشراق بود.
حالا همینجا مرحوم حاجی یک تعلیقهای دارند که آن تعلیقهشان را عرض بکنم. آن تعلیقهای که مرحوم حاجی دارند، این هست که راجع به ادراک کلیات و جزئیات، که الان شیخ الاشراق فرمودند که ادراک کلیات به واسطه خود نفس است و ادراک جزئیات به واسطه قوای نفس، در این باب سه قول است[1] :
یک قول، که قول بعضی از مشائین است، بعضی از حکما، این هست که کلیات را نفس خودش ادراک میکند، جزئیات را قوای نفس ادراک میکنند، و هیچ ارتباطی با نفس ندارند؛ و اسناد ادراک جزئیات به نفس، این اسناد مجازی است، این مجاز عقلی است، این از قبیل وصف به حال متعلق شیء است، نه وصف به حال خود شیء. یعنی مثلاً اگر ما میگوییم که جزئیات را ادراک میکنیم، نه، ما که اشاره به نفس است، جزئیات را ادراک نمیکنیم؛ قوای ماست که ادراک میکند، هیچ ارتباطی هم به نفس ندارد. که مرحوم حاجی میفرمایند این قول، قول سخیفی است، و این قول باطلی است، و بطلانش هم روشن است؛ به خاطر اینکه چطور مثلاً ما جزئیات را ادراک نمیکنیم؟ یعنی ادراک جزئیات هیچ ارتباطی به نفس نداشته باشد، به ما نداشته باشد، فقط مربوط به قوای ما باشد؟ مجازاً میگوییم که ما مثلاً میبینیم، ما میشنویم، ما میبوییم، ما لمس میکنیم، ما میچشیم؛ اینها همه مجاز است؟ این یک قول است.
قول دوم، که قول شیخالرئیس ابنسیناست، این است؛ همین که شیخالاشراق فرمود: که کلیات را خود نفس ادراک میکند، جزئیات را قوای نفس ادراک میکنند، اما قوا خودشان پیش نفس حاضرند. قوا پیش نفس حاضرند، یعنی ادراک نفس نسبت به آن قوا و مدرکاتشان که همان جزئیات باشد، ادراک حضوری است. خب این قول شیخالرئیس است.[2] شیخالاشراق هم در اینجا موافق با همین قول شیخالرئیس هستند؛ یعنی شیخین در اینجا قولشان میشود همین قول دوم.[3]
قول سوم هم که قول حکمت متعالیه است و قول عرفاست، که همان «النفس فی وحدته کل القوی»[4] باشد؛ که قوا همان ظهورات نفسند در مراتب پایینتر از مرتبه ذات نفس، و فعل قوا، فعل نفس است: «النفس فی وحدته کل القوی و فعلها فی فعله قد انطوی». فعل قوا فعل نفس است؛ چرا؟ چون قوا همان درجات نفسند، همان ظهورات نفسند در مراتبی پایینتر از مرتبه ذات نفس؛ که این هم قول صدرالمتألهین بود.
خب این هم مطلب دومی که شیخالاشراق فرمود، که حالا همین مورد نقد صدرالمتألهین قرار خواهد گرفت در قسمت سوم.
و فرمایش سومی هم که شیخالاشراق داشتند، راجع به همان تفاوت معلوم بالذات و معلوم بالعرض بود؛ که آن صوَر مدرکات در علم حصولی، که علم نفس به غیر خودش هست، آنها معلوم بالذاتند، مدرک بالذاتند، خودشان ادراک میشوند؛ و معلوم خارجی، معلوم بالعرض است، یعنی به واسطه اینکه آن صورت مطابق با آن معلوم خارجی است، معلوم خارجی هم ثانیاً و بالعرض معلوم نفس واقع میشود، معلوم ما قرار میگیرد.[5] این هم مطلب سوم.
و اما قسمت سوم بحث هم فرمایشات مصنف بود؛ و آن این هست که مصنف، ایشان هم دو مطلب را متذکر میشوند در این قسمت سوم:
یکی، حاصل آن طریقه سوم، یعنی آن برهانی که در طریقه سوم مورد استفاده قرار گرفت در همین مکاشفهای که شیخالاشراق با روح ارسطو نقل کرد؛ خلاصه این برهان را که در طریقه سوم بیان شد، این را بر اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[6] بیان میفرمایند.
و مطلب دومشان هم نقدی است که به همان مطلب دوم شیخالاشراق دارند، که از آن سه قول، قول دوم را اختیار کرد شیخالاشراق.
البته یک مطلب سومی هم دارند حالا، که آن هم حالا میشود به عنوان تتمه فرمایشاتشان، یا نه، مستقلاً اصلاً به عنوان مطلب سوم آن را هم مطرح کنیم، که در قسمت سوم بحث هم مرحوم آخوند سه مطلب را فرموده باشند.
اما مطلب اول که خلاصه برهان باشد، این هست که در این برهان، که همین مکاشفه شیخالاشراق با روح ارسطو باشد، ذکر شد که نفس خودش، خودش را ادراک میکند؛ دو تا خودش: خودش—یعنی در ناحیه مدرِک، نه با قوه دیگری غیر از خودش—خودش، خودش را ادراک میکند. خودش را ادراک میکند، یعنی اینگونه نیست که صورت خودش را ادراک بکند، حالا صورت نمیدانم مطابق باشد، غیرمطابق باشد، مطابق هم مطلق باشد، نمیدانم مقید باشد، آن شقوقی که در مکاشفه ذکر شد؛ نه. در این برهان ذکر میشود که نفس خودش، خودش را ادراک میکند.
اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته» و نقد دیدگاه شیخالاشراق در ادراک جزئیات
خب، حالا که نفس خودش، خودش را ادراک میکند—یعنی به ادراک حضوری خودش را ادراک میکند—دلیل و علت این ادراک حضوری نفس خودش را، چیست؟ چرا نفس خودش، خودش را ادراک میکند؟ چرا نفس ادراک حضوری به خودش دارد؟ این چرا، علتش چیست؟ لِمّیتش چیست؟ دلیلش چیست؟
علتش تجرد نفس است، که در جای خودش به ادله گوناگون تجرد نفس اثبات شده است؛ علتش تجرد نفس است. اگر نفس مجرد نبود، مادی بود، باید معلوم حصولی واقع میشد، یعنی معلوم به واسطه صورت، نه معلوم حضوری که ذاتش معلوم واقع بشود برای خودش. همانطور که ما چطور به این اشیاء خارج از وجود خودمان—یعنی اشیاء طبیعی و مادی—چطور علم حصولی داریم؟ یعنی علممان از راه صورت است و نه علم حضوری. اگر نفس مادی بود، مجرد نبود، باید اینگونه میبود علمش. پس این که علم نفس به خودش علم حضوری است، این به واسطه تجرد نفس است، به علت تجرد نفس است، به دلیل تجرد نفس است. وقتی که اینگونه شد، نتیجه این میشود که پس: «کل مجرد عاقل لذاته». وقتی که تجرد نفس، علت ادراک حضوری نفس است نسبت به خودش، پس باید هر مجردی علم به خودش داشته باشد، باید عاقل خودش باشد؛ و این همان قاعدهای است که در این طریقه دنبال اثبات آن قاعده بودیم. این مطلب اول مرحوم آخوند.
مطلب دومشان هم که اشکال به آن مطلب دوم شیخ الاشراق است. ایشان قبول ندارند قول اول را که گفتیم از آن سه قول سخیف است، آن که واضح البطلان است، که نفس هیچکاره باشد در باب ادراک جزئیات و اسناد ادراک جزئیات به نفس اسناد مجازی باشد؛ یعنی قوا همهکاره باشند و نفس هیچکاره. خب اینکه واضح است که باطل است.
قول دوم را هم ایشان—که قول شیخ الرئیس است که شیخ الاشراق هم در اینجا موافق با او شده است—آن را هم ایشان قبول ندارند؛ یعنی اینکه ادراک قوا ادراک نفس نباشد، قوا ادراک کنند، منتها خود قوا با آن ادراکاتشان و مدرکاتشان پیش نفس حاضر باشند و نفس، آنها را ادراک حضوری بکند؛ اما در ادراک جزئیات که قوا ادراک میکنند جزئیات را، نفس هیچ دخالتی نداشته باشد، هیچ نقشی نداشته باشد. این است دیگر؛ یعنی جزئیات توسط قوا ادراک میشوند، منتها این قوا با ادراکاتشان—که همان مدرکاتشان باشد—آنها نزد نفس حاضرند، در پیشگاه نفس حاضرند، اما نفس خودش دخالتی و نقشی در ادراک جزئیات ندارد. ایشان این را قبول ندارند، نه.
فرقی بین ادراک قوا و ادراک نفس نیست؛ چرا؟ چون فرقی بین قوای نفس و نفس نیست. فرقی نیست یعنی در اصل حقیقت فرقی نیست، در اصل حقیقت. یعنی حقیقت قوا هم همان نفس است منتها با یک تعین خاصی. قوا همان نفسند، تعینات نفسند، درجات نفسند، شئونات نفسند. بنابراین فاعلیت قوا، این درجات فاعلیت نفس است، مراتب فاعلیت نفس است. همانطور که خود قوا درجات نفسند، شئون نفسند، ظهورات نفسند، فعلشان هم ظهور فعل نفس است. بنابراین اینکه چشم مبصرات را میبیند، این نفس است که دارد میبیند منتها در مرتبه احساس. چرا؟ چون حس، ظهور همان نفس است در مرتبه حس. نفس در مرتبه حس که ظهور پیدا میکند، میشود همان قوای حاسه، قوای احساسی؛ همانطور که مرحوم حاجی در منظومه فرمود: «النفس فی وحدته کل القوی و فعلها»[7] —یعنی فعل قوا—«فی فعله»—یعنی در فعل نفس—«قد انطوی»، منطوی است، مندرج است.
و بعد ایشان اضافه میفرمایند که ما قبلاً در صفحه ۳۱۷ در همین جلد که پشت سر گذاشتیم، در آنجا ایشان یک مطلبی را از معلم اول از کتاب اثولوجیا—که ایشان اثولوجیا را از ارسطو میدانند—ایشان میفرمایند ما نقل کردیم از ارسطو در اثولوجیا در صفحه ۳۱۷ که گذشته، که آن هم همین قول «النفس فی وحدته کل القوی» را قائل است.[8] اینجایی که الان شیخالاشراق دارد مکاشفه با روح ارسطو را نقل میکند، خب اگر خلاصه ملاک، فرمایش ارسطو و حرف ارسطوست، سخن ارسطو این است؛ چطور باز شیخ الاشراق میآید در ادامه با قول شیخ الرئیس موافقت میکند در این باب؟ و شما که داری خلاصه مطالبی را که معلم اول در مکاشفه به شما گفته نقل میکنی، خب این هم قول او این است؛ چرا شما پس در باب ادراک جزئیات با ابنسینا همراه شدی؟ این هم مطلب دوم است.
بعد مطلب سومی که ایشان، مرحوم آخوند میفرمایند، این هست که ایشان میفرمایند فرمایشات دیگری هم شیخ الاشراق داشته که ما دیگر به خاطر اجتناب از اطناب، که دیگر کلام طولانی نشود، خلاصه از نقل آنها صرفنظر کردیم، آنها را دیگر ما نقل نکردیم؛ و کسی که به مبانی و اصول پیشگفته ما آشنایی داشته باشد، به مبانیای که ما آنها را توضیح دادیم و گفتیم، کسی که به مبانی ما آشنایی داشته باشد، خودش میتواند مواضع نقد و ضعف آن بقیه فرمایشات شیخ الاشراق را، جاهاییاش که بالاخره میتواند مورد نقد واقع بشود، میتواند خودش با توجه به آن اصولی که ما تقریر کردیم و توضیح دادیم—یعنی اصول حکمت متعالیه و مبانی حکمت متعالیه—خودش میتواند آن مواضع ضعف و نقد را بفهمد.
حالا مثلاً مرحوم حاجی باز در همان حاشیهای که آن سه قول را در باب ادراک کلیات و جزئیات بیان فرمودند، یک نکته و اشکال دیگری را که به شیخالاشراق متعرض شدند، از باب نمونه و مثال این است که در باب ادراک کلی هم شیخ الاشراق همراه شده با ابنسینا؛ آنجا هم همراه شده با ابنسینا! و جالب است که اتفاقاً قول شیخ الاشراق در جای دیگر این نیست در باب ادراک کلی؛ یعنی الان ادراک کلی را در همان مطلب دوم شیخ الاشراق به انطباع صورت کلی در خود نفس دانست، نه، اصلاً به انطباع نیست؛ اصلاً قول خود شیخالاشراق، آنکه معروف است از شیخالاشراق در باب ادراک کلی، رؤیت ارباب انواع است، که آن وقت صدرالمتألهین به آن قول اضافه فرمودند «عن بعدٍ»[9] را. شیخالاشراق میگوید که ادراک کلی به رؤیت ارباب انواع است؛ صدرالمتألهین میفرماید که ادراک کلی به رؤیت ارباب انواع «عن بعدٍ» هست، که «عن بعدٍ» خب به خاطر این است که ما در عالم طبیعت و عالم ماده هستیم بالاخره. و وجه و سرّ کلیتِ کلی و انطباق کلی بر کثیرین همین است که این مشاهده از راه دور، «عن بعدٍ» هست؛ مثل یک شبحی که از دور دیده میشود و احتمالات بسیاری در آن، احتمالات گوناگونی در آن داده میشود.
اقوال پنجگانه در ادراک کلی و تطبیق متن طریقه سوم برهان تجرد
«اللهم إلا أن یقال» که این را بنده اضافه میکنم: «اللهم إلا أن یقال» که این صورتی که شیخالاشراق از آن حرف میزند یا ابنسینا میگوید، مگر اینکه اینگونه توجیهش کنیم با قول مرحوم حاجی سبزواری. چون در باب ادراک کلی پنج نظر است:
یکی قول متکلمین است؛
یکی قول حکماست، یعنی مشهور حکما مثل ابنسینا؛
یکی قول شیخالاشراق است؛
یکی قول صدرالمتألهین است؛
یکی هم قول مرحوم حاجی است.
قول متکلمین عبارت است از اینکه ادراک کلی به انتزاع کلی است از محسوسات، از جزئیات؛ که کلی تجرید میشود از همان محسوسات و جزئیاتی که ادراک شده است.
قول مشائین، حکما مثل شیخالرئیس، همان قول متکلمین است؛ یعنی ادراک کلی را به انتزاع کلی از جزئیات و محسوسات میدانند، به ضمیمه اتصال نفس با عقل فعال؛ چون آنها عقل فعال را، عرض میکنم، حافظ و نگهبان کلیاتی میدانند که مورد ادراک نفس قرار میگیرد. همانطور که جزئیات چطور هر کدام یک حافظی دارند، یک نگهبانی دارند—مثل مثلاً خیال که نگهبان حس مشترک است، یا حافظه که نگهبان واهمه است، مدرکات واهمه—عقل فعال هم نگهبان قوه عاقله است، که مدرِک کلیات است و بعد در آنجا نگهبانی میشود؛ که از راه تفاوت بین دو صورت سهو و نسیان، این نگهبان را که عقل فعال باشد اثبات میکنند. هیچگاه هم در حکمت مشاء، در حکمت مشهور، سخن از اتحاد نفس با عقل فعال نیست؛ اتصال نفس با عقل فعال است. که در صورت سهو، عرض میکنم، آن اتصال به کلی قطع میشود؛ در صورت نسیان، نه، اتصال موجبةً کلیةً بهطور کلی قطع نمیشود، موجبةً جزئیةً احیاناً قطع میشود؛ چون در صورت نسیان با یک مقدار مثلاً فشار آوردن شخص به خودش و اینها دوباره یادش میآید، اما در صورت سهو نه؛ که در جای خودش تفاوت بین این دو صورت را ذکر کردهاند. این هم قول حکمای مشهور است.
قول شیخالاشراق هم که رؤیت ارباب انواع است.
قول صدرالمتألهین رؤیت ارباب انواع «عن بعدٍ» است.
قول مرحوم حاجی، رؤیت ارباب انواع «عن بعدٍ»، به اضافه این نکته، که این مفهوم کلی که در ذهن پیدا میشود—یعنی همان صورتی که در ذهن منطبع میشود، در ذهن پیدا میشود—این حکم یک عکسی را دارد از آن ربالنوع.[10] مثل اینکه ذهن ما و عقل ما عکس میگیرد؛ وقتی ربالنوع را مشاهده میکند، عکس میگیرد مثل دوربین، عکس میگیرد؛ و این مفهوم کلی و این صورت منطبعه در نفس—صورت کلیِ منطبعه در نفس و حاصله در نفس—عکس آن ربالنوع است.
مگر اینکه بگوییم، متوسل بشویم به این قول حاجی، که بگوییم منافاتی ندارد که شیخالاشراق که قائل به این است که ادراک کلی به رؤیت ارباب انواع عن بعدٍ است، حرف از صورت منطبعه هم بزند، که بگوید صورت کلی در نفس منطبع میشود؛ اشکالی ندارد.
خب، پس بنابراین مطلب سوم ایشان هم این شد که با مبانی حکمت متعالیه، ادامه سخنان شیخالاشراق را خود شخص میتواند خلاصه اگر جایی نیازی به نقد دارد آن را مورد نقد و انتقاد قرار بدهد.
به این ترتیب طریقه سوم تمام میشود. من عبارت را تطبیق کنم، بعد وارد بشویم در طریقه چهارم.
تا اینجا عبارت رسید که: «أما الجزئیات»[11] ، شیخالاشراق راجع به علم حصولی نفس به غیر خودش، اگر آن غیر جزئیات باشند، که علم نفس به واسطه صورت به آنهاست، آن صورت در قوا پیدا میشود؛ یعنی جزئیات را قوا ادراک میکنند: «أما الجزئیات ففی قوی حاضرة لها». جزئیات صورتشان در قوای نفس است که آن قوای نفس حضور دارند برای نفس؛ هم خودشان و هم آن جزئیاتی که ادراک میکنند. اما ادراک جزئیات با قواست، که اگر این «حاضرةً» نباشد، میشود آن قول اول که قول سخیف است.
«و أما الکلیات ففی ذاتها»؛ اما صوَر کلیات در خود نفس پیدا میشود، خود نفس آنها را ادراک میکند.
خب، «إذ من المدرکات کلیة لا تنطبع فی الأجرام». چرا عرض میکنم که گفتیم «و أما الکلیات ففی ذاتها»؟ چون قسمی از مدرکات کلیند که اینها «لا تنطبع فی الأجرام»، یعنی در قوای جسمانی، در اجسام؛ اینها قوا باشند؛ چون قوا را حکمت مشهور جسمانی میدانند، اینگونه نیست که آنها را مجرد مثالی بدانند مثل صدرالمتألهین.
«و المدرَک هو نفس الصورة الحاضرة لا ما خرج عن التصور». این مطلب سوم شیخالاشراق است! «و أما الجزئیات» تا اینجا مطلب دوم بود، از اینجا مطلب سوم؛ این یک مطلب دیگر است. میخواهد فرق بین معلوم بالعرض و معلوم بالذات را بگوید: «و المدرَک هو نفس الصورة الحاضرة لا ما خرج عن التصور»؛ یعنی آنکه مدرَک است، مقصودش مدرک بالذات است، خود آن صورتی است که حاضر در قواست یا حاضر در نفس است. خود آن صورت مدرَک است، «لا ما خرج عن التصور» که معلوم بالعرض باشد، معلوم خارجی باشد؛ نه، آن اولاً و بالذات مدرَک نیست.
«و إن قیل للخارج إنه مدرَک فذلک بقصد ثانٍ»—«کلی» غلط است—«و إن قیل للخارج إنه مدرَک فذلک بقصد ثانٍ». اگر به آن معلوم خارجی، یعنی «ما خرج عن التصور»، اگر گفته میشود که مدرَک است، منظور مدرک بالعرض است: «فذلک بقصد ثانٍ»؛ یعنی ثانیاً و بالعرض مدرَک است، مقصود این است.
خب این تمام شد. بعد مرحوم آخوند میفرماید: «ثم ساق الکلام إلی بیان أمور أخری فی باب العلم و الإدراک»؛ سپس شیخالاشراق کلام را رانده، ادامه داده به بیان چیزهای دیگری، مطالب دیگری در باب همان علم و ادراک.
حالا اظهار نظر مرحوم آخوند، که عرض کردم در سه بخش است؛ بخش اولش این است: «و حاصل ما ذکره»، یعنی حاصل آن برهانی که از طریقه سوم استفاده میشود و استخراج میشود برای قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»، «حاصل ما ذکره»، حاصل این فرمایش شیخالاشراق، این طریقه ثالثه، برهان، این است که «أن النفس لتجردها عن المادة تعقل ذاتها بنفس وجود ذاتها». نفس چون مجرد از ماده است، ذاتش، ذاتش را ادراک میکند؛ یعنی ادراک حضوری به خودش دارد، «لا لحصول أثر أو صورة من ذاتها فی ذاتها»؛ یعنی علم حصولی به خودش ندارد، چون مجرد است. اگر مادی بود مثل سایر اشیاء طبیعی و مادی، خب چطور علم ما به آنها حصولی است به واسطه صورت و اثری است که از آنها در ذهن ما پیدا میشود؟ باید علم نفس هم به خودش اینگونه میبود؛ نه به خاطر حصول اثر یا صورتی از ذات نفس در ذات نفس.
خب اگر تجرد نفس علت این علم حضوری نفس به خودش است، خب قاعده اثبات میشود: «فکل مجرد هذا حکمه». پس هر مجردی حکمش این است که خودش علم حضوری به خودش دارد. وقتی هر مجردی حکمش این شد: «فکل مجرد عاقل لذاته»؛ پس قاعده «کل مجرد عاقل لذاته» اثبات میشود.
نقد صدرالمتألهین بر انحصار ادراک جزئیات در قوا و طرح طریقه چهارم برهان تجرد
این قسمت اول فرمایش ایشان. اما نقدی که به آن کلام دوم شیخالاشراق دارند:
«و أما قوله: أما الجزئیات ففی قوی حاضرة لها و أما الکلیات ففی ذاتها، یدل علی أنه یوافق الشیخ الرئیس فی إنکار ما صح عندنا النقل به عن ذلک الفیلسوف کما بینا».
دانش پژوه: نامفهوم
استاد: «القول» تصحیح شده به «النقل»: «یوافق الشیخ الرئیس فی إنکار ما صح عندنا النقل به عن ذلک الفیلسوف کما بینا».
این قسمت دوم، بخش دوم، مطلب دوم شیخالاشراق که فرمود جزئیات را قوا ادراک میکنند اما قوایی که حاضرند برای نفس، اما کلیات در خود نفس صُوَرشان پیدا میشود و خود نفس آنها را ادراک میکند، این مطلب شیخالاشراق دلالت دارد بر اینکه همراه شده در این باب، در باب ادراک کلیات و جزئیات، با ابنسینا.
خب بعد که همراه شده، نتیجهاش چه میشود؟ نتیجهاش میشود انکار آن چیزی که نقل آن چیز نزد ما صحیح است از معلم اول، «کما بینّا» در صفحه ۳۱۷. [12] آنجا از اثولوجیا از معلم اول نقل کرد صدرالمتألهین، که ایشان قائل است به اینکه «النفس فی وحدته کل القوی»[13] . این همراهی، میشود انکار آن چیزی که ما در صفحه ۳۱۷ نقل کردیم، و نقلش هم از دید ما درست است، از معلم اول در اثولوجیا. ضمیر «به»[14] به همان «النقل» برمیگردد: «النقل به».
خب، بعد ایشان میفرمایند که: «و کذا فی تتمة کلماته التی ترکنا نقلها مخافة الإطناب»، چه؟ «کذا بعض مؤاخذات یمکن استنباطها من الأصول التی قررناها فیما سبق»[15] . ایشان میفرمایند همچنین در ادامه کلمات شیخالاشراق که ما دیگر نقل آنها را به خاطر ترس از طولانی شدن و به درازا کشیده شدن کلام ترک کردیم، بعضی اشکالاتی هست که ممکن است فهم آن مؤاخَذات و اشکالات از اصول و مبانی ما که قبلاً آنها را توضیح دادیم؛ مثل همان که مرحوم حاجی در حاشیه فرمودند: همان ادراک کلیات مثلاً، که به رؤیت ارباب انواع عن بعدٍ و اتحاد نفس با عقل فعال است به نظر صدرالمتألهین.
طریقه چهارم: اثبات قاعده از طریق امکان معقولیت کل مجرد
طریقه چهارم، که آخرین طریقهای هست که حکما برای اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته» طی کردهاند، یک قیاس شکل اول است؛ قیاس اقترانی حملی شکل اول، که مشتمل بر یک صغری و کبرایی است.
صغری این هست که: «کل مجرد یصح أن یکون معقولاً». «کل مجرد یصح أن یکون معقولاً»؛ یعنی هر مجردی، مثل نفس مثلاً، این ممکن است که معقول واقع بشود؛ این صغری.
کبری این هست که: «و کل ما صح أن یکون معقولاً، صح أن یکون عاقلاً». هر چیزی که ممکن باشد که معقول واقع بشود، ممکن هم هست که عاقل واقع بشود.
خب نتیجه چه میشود؟ نتیجه میشود همان قاعده: «فکل مجرد صح أن یکون عاقلاً». «عاقلاً لذاته» مقصود است. کبری را کامل کنید: «کل مجرد صح أن یکون معقولاً»، این صغری. کبری چیست؟ «کل ما صح أن یکون معقولاً، صح أن یکون عاقلاً لذاته»، این هم کبراست. نتیجه میشود: «فکل مجرد صح أن یکون عاقلاً لذاته». هر مجردی ممکن است که عاقل ذات خودش باشد.
خب دوباره، نتیجه این قیاس، صغری در قیاس دومی قرار داده میشود: که «کل مجرد صح أن یکون عاقلاً لذاته»، «و کل ما صح للمجرد وجب له». «صح» به معنی «أمکن» است؛ شما به جای «صح»، میتوانید «أمکن» بگذارید. «کل ما أمکن للمجرد وجب له». هر چیزی که برای مجرد ممکن باشد، واجب است برایش. بعد نتیجه این میشود که: «فوجب أن یکون کل مجرد عاقلاً لذاته».
با این دو قیاس، دو قیاس شکل اول، که نتیجه قیاس اول صغری در قیاس دوم قرار میگیرد، این قاعده اثبات میشود. این هم طریقه چهارم است.
خب حالا باید برویم سراغ توضیح صغری و کبراها. این صغری و کبراها باید توضیح داده بشود دیگر؛ یعنی باید صغری و کبرای قیاس اول، و کبرای قیاس دوم—چون که آن صغرایش که نتیجه قیاس اول است—و کبرای قیاس دوم، باید این سه تا چه بشود؟ تبیین بشود؛ یعنی سه قضیه باید تبیین بشود: صغرای قیاس اول، کبرای قیاس اول، و کبرای قیاس دوم؛ چون صغرای قیاس دوم نتیجه قیاس اول است، آن دیگر تبیین جداگانه نمیخواهد.
اما بیان صغرای قیاس اول، که «کل مجرد صح أن یکون معقولاً»، «صح» یعنی «أمکن»، «أمکن أن یکون معقولاً». بیان این صغری این است که: «کل موجود أمکن أن یکون معقولاً». هر موجودی، لازم نیست مجرد باشد، نه، مادی باشد؛ هر موجودی امکان معقولیتش هست؛ حالا یا بالذات، یا بالتجرید. بالذات یعنی بدون نیاز به تجرید. میبینید اگر موجود، مجرد باشد خودش، او دیگر نیازی به تجرید ندارد؛ او اصلاً معقول است دیگر، مجرد یعنی معقول. مجرد یعنی معقول، یعنی مدرَک عقل. اصلاً عبارت اخرای مجرد، معقول است؛ عبارت اخرای معقول هم مجرد است. چرا؟ چون مجرد را عقل ادراک میکند، پس مجرد میشود معقول. معقول هم مجرد است، چون آن چیزی که عقل ادراک میکند مجرد است. مادی را عقل ادراک نمیکند، مادی را حس ادراک میکند، مادیات را حواس ادراک میکند. البته طبق «النفس فی وحدته کل القوی»[16] ، حواس هم ظهورات همان عقلند و همان نفسند؛ چون عقل اشاره به مرتبه ذات نفس است، خود نفس.
اگر موجود، مادی باشد، معقولیتش نیاز به تجرید دارد. الان زید اگر بخواهد معقول بشود، یعنی به صورت انسان دربیاید که توسط عقل ادراک بشود—یعنی کلی بشود، چون زید الان جزئی است، بخواهد کلی باشد که عقل او را ادراک بکند—باید از مشخصات، از عوارض، از خصوصیات تجرید بشود.
پاسخ به شبهه عدم امکان تعقل باریتعالی و تطبیق متن با کلام صدرالمتألهین
پس بنابراین «کل موجود أمکن أن یکون معقولاً»؛ وقتی هر موجودی اینگونه است، بنابراین صغری ثابت میشود.
ممکن است کسی به این بیانی که برای صغری کردیم—که هر موجودی ممکن است معقول واقع بشود—کسی بیاید اشکال بکند؛ بگوید ما یک موجود سراغ داریم که امکان معقول شدنش نیست، و آن موجود خداوند است. ما خداوند را نمیتوانیم تعقل کنیم، نمیتوانیم ادراک بکنیم؛ چطور شما میگویید هر موجودی معقول؟ ما یک موجودی پیدا کردیم و آن حق تبارک و تعالی که نمیتواند معقول واقع بشود، یعنی معقولیتش ممکن نیست؛ امکان ندارد که ما او را تعقل بکنیم:
«به کنه ذاتش خرد برد پی اگر رسد خس به قعر دریا»[17]
که حکیم مشتاق اصفهانی فرموده است:
«به عقل نازی حکیم تا کی به فکرت نمیشود این راه طی به کنه ذاتش خرد برد پی اگر رسد خس به قعر دریا»
کسی نمیتواند ذات حق را، وجود حق را—ذات حق هم که چیزی غیر از وجود نیست—نمیتواند وجود حق را، این موجودی که حق است نمیتواند ادراک بکند.
خب اگر کسی اینگونه اشکال بکند، صدرالمتألهین میفرمایند ما پاسخش را اینگونه میدهیم:
اینکه حق تبارک و تعالی و تقدس نمیشود معقول واقع بشود، «بالذات» نمیشود معقول واقع بشود؛ ذاتش را نمیشود، و الا «بالوجه» میشود او را تعقل کرد. بالوجه میشود او را تعقل کرد. بالوجه یعنی چه؟ بالوجه یعنی به سه طریق:
یک: با اسماء و صفات؛
دو: با وجودات ممکنات، که وجه او هستند، مظهر او هستند، ظهور او هستند، تجلی و پرتو او هستند. یکی به اسماء و صفات، یکی به وجودات ممکنات، که اگر سرجمع بخواهیم وجودات ممکنات را بگوییم، عرفا به آن میگویند وجود منبسط؛ یعنی وجود گسترده بر ماهیات امکانی، حالا ما میگوییم وجودات ممکنه؛
سه: با مفاهیمی همچون مفهوم وجود، مفهوم الله؛ با این مفاهیم هم میشود او را تعقل کرد. چون اگر ما نتوانیم تعقل بکنیم، که نمیتوانیم عبادتش بکنیم! چطوری عبادتش میکنیم؟ اینکه اصلاً فلسفه نبوت انبیاء و رسالت رسولان و اینها همه زیر سؤال میرود دیگر، اینها همه منتفی میشود. پس بنابراین میشود خداوند را بالوجه، که به یکی از این سه طریقی که گفتیم، میشود تعقل کرد. این جوابی است که صدرا [می دهد]. بله، «بالکنه» و «بالذات» همانطور که حکیم مشتاق اصفهانی گفته امکان ندارد: بله، «به کنه ذاتش خرد برد پی اگر رسد خس به قعر دریا»، آن امکان ندارد.
دانش پژوه: استاد، خود خداوند که به خودش علم دارد، پس معقول واقع میشود؟
استاد: چه؟
دانش پژوه: یعنی بحث ما فقط در مورد کلیت صغری بود که هر مجردی میتواند معقول باشد.
استاد: نه، بیان «هر موجودی صح أن یکون معقولاً»، این اشکال به این است.
دانش پژوه: صح برای ما یا برای...؟
استاد: برای ما! نه، برای ما، الان صحبت ماست دیگر؛ ببینید همان که از صعوبت مسئله علم شیخالاشراق سؤال کرد، بعد ارسطو در آن مکاشفه راه نشان داد. راه معرفت خداوند همین نفس خود ماست. از این راه، از این مسیر، که گفت در خودت دقت کن که تو آیا خودت خودت را ادراک نمیکنی؟ الان این محور ماییم، بله.
دانش پژوه: این صغری را کلیت این بیان را تخصیص زدیم، یعنی امکان دارد که برای شیء دیگر مانع وجود داشته باشد.
استاد: بله، به هر حال آن هم یک عبارت دیگر است. من سادهاش کردم. اتفاقاً این عبارتی که شما میفرمایید، این عبارت صدرالمتألهین است که ایشان به این تعبیر میفرمایند، حالا عبارت را میخوانیم؛ که ایشان میفرمایند که ذات حق تبارک و تعالی معقول است، او اتفاقاً: «یا من هو اختفی لفرط نوره الظاهر الباطن فی ظهوره»[18] ، او از فرط ظهور مخفی است، منتها نقص از ماست. ما محدودیم، ادراک ما محدود است. فرمایش ایشان این است، منتها همین است که عرض کردم؛ که ببینید بالاخره محدودیت ما نمیگذارد که ما اکتناه به حق تبارک و تعالی—یعنی ذاتش را—ادراک بکنیم. این است که ما به خاطر محدودیتمان بالوجه او را ادراک میکنیم به یکی از این سه طریق که حالا مرحوم حاجی در حاشیه اینها را فرمودند.
یک راه دیگر هم هست، ادراک ما خداوند را، و آن با علم حضوری است: هر کس با ادراک حضوری که از خودش دارد، با ادراک حضوری که از خودش دارد خداوند را ادراک میکند. چرا؟ به خاطر اینکه بالاخره وجود هر موجودی یک شمهای، یک پرتوی، یک درخششی از وجود خداوند است. این هم یک راه، راه چهارم، که با علم حضوری که مرحوم حاجی در حاشیه...
خب حالا بعداً فخر رازی صاحب مباحث، او یک جواب دیگری را از همین اشکال به بیان صغری مطرح کرده که صدرالمتألهین به او حمله میکنند، آری، و مرحوم حاجی باز حمله شدیدتر به او میکنند. مرحوم صدرالمتألهین میفرماید این مرد چقدر سوءظن دارد به بزرگان! مرحوم حاجی در حاشیه میفرماید این مرد چقدر جاهل است! حمله میکنند هر دو به فخر رازی.
خب، «الطریقة الرابعة أنهم ذکروا»[19] ؛ طریقه چهارم این است که حکما ذکر کردند: «أن کل ذات مجردة یصح أن تکون معقولة»؛ هر موجود مجردی، هر وجود مجردی ممکن است که معقول واقع بشود. خب، حالا کبری را فعلاً منتظر نمانید، یک ورق باید بزنید، صفحه ۴۵۴، سطر سوم، وسط سطر سوم: «و إذا ثبت»[20] ، آنجا تتمه این برهان—یعنی کبری و آن قیاس دوم—همه به طور خلاصه آنجا خواهد آمد؛ فعلاً حالا در همین صغری باید متوقف بود.
خب، چطور هر وجود مجردی ممکن است که معقول واقع بشود؟ ایشان میفرمایند که: «و هذا مما لا شبهة فیه»[21] ، این واضح است. بیانش این است، چرا؟ «إذ ما من شیء إلا و من شأنه أن یصیر معقولاً»؛ چون هیچ موجودی نیست مگر اینکه امکان معقولیت دارد؛ حالا «إما بذاته»، اگر از اول خودش مجرد است، «و إما بعد عمل تجریدٍ»، یا بعد از عمل تجرید اگر مادی است.
خب حالا اشکالی به این بیان، به همین «إذ ما من شیء»: «و أما الشبهة بأن ذات البارئ جل مجده غیر معقولة للبشر فهی مندفعة»؛ اما اشکال به این بیان صغری به اینکه وجود خداوند «جل مجده» امکان معقولیت برای ما ندارد، این شبهه دفع میشود با این جواب: «بأن المانع عن أن تصیر ذاته معقولة لنا لیس من جهة ذاته»؛ مانع از اینکه ذات خداوند معقول واقع بشود برای ما، از ناحیه خداوند نیست؛ چرا؟ «لأن ذاته فی غایة الوضوح و الظهور»، چون ذات او در غایت پیدایی است، «بل من جهتنا»، از قصور ماست، از ناحیه ماست، «لتناهی قوة إدراکنا»؛ «که تاب خُور ندارد چشم خفاش»[22] . چطور خفاش نمیتواند—شبکور که در اصطلاح به آن میگویند شبکور، با آنکه روزکور است—خفاش چطور نمیتواند به خورشید، به نور خورشید نگاه بکند؟ ما هم اینگونه است فکرمان: «که تاب خُور ندارد چشم خفاش». «بل من جهتنا لتناهی قوة إدراکنا و قصورها عن الإحاطة و الاکتناه به»[23] . ادراک ما قصور دارد، کاستی دارد از اینکه احاطه علمی به حق پیدا بکند: ﴿وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا﴾[24] ؛ احاطه علمی نمیتواند کسی به حق پیدا بکند: «و الاکتناه به»[25] ، یعنی کُنه او را و ذات او را بخواهد ادراک بکند. «فلا ندرک منه إلا بقدر قوتنا و طاقتنا»، که بالوجه باشد، به یکی از آن سه طریقی که عرض کردم. ادراک ما خداوند را به اندازه مقدور خودمان است، به اندازه طاقت خودمان است؛ بالاخره ما اینگونه نیست که ممکن نباشد ادراک خداوند. تا حالا ببینیم فخر رازی چه میفرماید.