1405/08/09
بسم الله الرحمن الرحیم
طریقه سوم از فصل اول در اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»/طرف دوم در احوال عاقل /مرحله دهم در عقل و معقول
موضوع: مرحله دهم در عقل و معقول/طرف دوم در احوال عاقل /طریقه سوم از فصل اول در اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
طریقه سوم در اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»
ساختار بحث در طریقه سوم حکما
بحث راجع به قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[1] بود. مرحوم آخوند بعد از آنی که سه تا برهان و سه تا دلیل در ابتدای فصل مطرح فرمودند، بعداً فرمودند که حکما برای اثبات این قاعده چهار طریقه و چهار روش دارند. دو تا طریقهاش گذشته است، الان به طریقه سوم رسیدیم.
در این طریقه سوم اگر بخواهیم بحث را تقسیمبندی بکنیم، این طریقه سوم متشکل از سه قسمت است:
قسمت اول، اصل طریقه است؛ بیان این روش سومی که حکما برای اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته» دارند.
قسمت دوم هم فرمایشی است که شیخ الاشراق، صاحب مطارحات، بعد از بیان این طریقه سوم دارند؛ چون طریقه سوم از ایشان نقل میشود. این هم قسمت دوم.
و قسمت سوم هم نقدی است و فرمایشی است که مصنف و مرحوم آخوند به فرمایش شیخ الاشراق دارند. و به این ترتیب با این سه قسمت، طریقه سوم تمام میشود.
قسمت اول: مکاشفه شیخ الاشراق با روح ارسطو و مفهوم خلسه
اما قسمت اول که بیان اصل این طریقه سوم است، این است که شیخ الاشراق در تلویحات، ایشان یک مکاشفهای را با روح ارسطو نقل میکند که میگوید این مکاشفه را من با روح ارسطو در یک خَلسه یا خُلسه ملکوتی که در آن خلسه یا خُلسه که یک حالتی بین خواب و بیداری است، روح ارسطو برای من تمثل پیدا کرد و متمثل شد؛ و من از ارسطو راجع به صعوبت و دشواری مسئله علم سؤال کردم. که شاید تا الان چند بار عرض کردیم که دشوارترین بحث فلسفی همین بحث علم است که در چند جای فلسفه و الهیات مطرح میشود. ایشان میگوید که از صعوبت مسئله علم از ایشان سؤال کردم و او یک پاسخها و جوابهایی داد که حاصل آن پاسخها و جوابها، همین طریقه سوم بر اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته» میشود.
خَلسه یا خُلسه خب در لغت به معنای جذبه و ربودگی و ربایش است، و در اصطلاح به معنای اتصال با عالم ملکوت، عالم تجرد، عالم مثال و عالم غیب است. یک ربایش و ربودگی هست که مذموم است و آن ربایشی است و ربودگیای است که در عالم ماده، در عالم طبیعت و در دنیا ممکن است برای بعضی به جهت اخاذی، به خاطر مثلاً سرمایه مادی و ثروت مادیای که دارند صورت بگیرد؛ خب این که مثلاً فلانی را ربودند و یک مبلغ زیادی را هم مثلاً پیشنهاد دادند و مطرح کردند تا اینکه آزادش کنند، خب این ربایش مذموم است. ولی یک ربایش هم هست که آن مطلوب است و خلاصه خدا کند که نصیب آدم بشود و آن به خاطر سرمایه معنوی شخص است؛ و آن همین خَلسه یا خُلسه، ربودگی و ربایش است که خلاصه از ناحیه عالم تجرد، شخص مورد ربودگی و ربایش قرار می گیرد و یک اتصال و پیوندی با عالم ملکوت و عالم مثال، با عالم تجرد و با عالم غیب پیدا بکند.
بررسی چگونگی ادراک ذات توسط خود ذات
خب حالا در این سؤال و جواب و گفتوگو که میان شیخ الاشراق، صاحب تلویحات، و روح معلم اول، ارسطو، که برایش متمثل شده صورت گرفته است، آنچه که ارسطو میفرماید این است که در مورد ادراک ذات انسان ذات خودش را—این که هر کسی خودش به خودش علم دارد، خودش، خودش را ادراک میکند و خودش به خودش آگاهی دارد و معرفت دارد—ارسطو سؤال میکند که آیا این ادراک ذات، ذات را—این که وجود هر کسی، هر نفس ناطقهای و هر انسانی خودش را ادراک میکند و علم به خودش دارد—آیا بهوسیله خود ذات است یا بهوسیله قوهای غیر از ذات است؟ آیا بهوسیله ذات است یا بهوسیله قوه دیگری غیر از ذات؟
نمیتوانیم بگوییم که ادراک ذات به واسطه قوه دیگری غیر از خود ذات است. چرا؟ به خاطر اینکه تسلسل لازم میآید و تسلسل هم محال است؛ و هر چیزی که مستلزم محال باشد، محال است. اگر بگوییم ادراک ذاتمان، ذاتمان را بهواسطه یک قوهای غیر از ذات است، خب نقل کلام به آن قوه میشود که آیا ادراک آن قوه چطوری است؟ آیا بهوسیله خود آن قوه است یا بهواسطه قوه دیگری؟ خب «حکم الأمثال فیما یجوز و فیما لا یجوز واحد»[2] ؛ اگر ادراک ذات بهواسطه قوه دیگری است، باید ادراک آن قوه هم بهواسطه قوه دیگری باشد و هلم جرا؛ و تسلسل لازم میآید که محال است. پس ناچار باید بگوییم ادراک ذات بهواسطه خود ذات است.
خب حالا این ادراک ذات به واسطه خود ذات، آیا ادراک خود ذات است یا صورت ذات؟ به تعبیر دیگر، آیا ادراک حضوری است یا ادراک حصولی؟ اینکه ما خودمان را ادراک میکنیم، آیا به ادراک حضوری ادراک میکنیم که یعنی دیگر پای صورت ذات در ناحیه مدرَک پیش کشیده نمیشود، بلکه به خود ذاتمان معرفت داریم و آگاهی داریم و علم داریم و خود ذاتمان را ادراک میکنیم؟ یا اینکه نه، ادراک حصولی است و علم حصولی است و بهواسطه صورت ذات، به ذاتمان علم داریم؟
این صورتی که در بحث علم و در باب علم و ادراک اطلاق بشود، از میان آن شش هفت معنایی که صورت دارد، به معنای ماهیت است. این که در تعریف علم حصولی گفته میشود: «هو الصورة الحاصلة من الشیء عند العقل»[3] ، این صورت اینجا به معنی ماهیت است. الان علم ما مثلاً به زید از راه صورت و ماهیت زید است که انسان باشد؛ مفهوم انسان، از راه مفهوم انسان یا از راه مفهوم زید که زید هم همان انسان است به اضافه عوارض و مشخصات. آیا ادراک ذات، ذات را، خود ذات مورد ادراک ذات قرار میگیرد یا صورت ذات؟ اگر که بنا باشد صورت ذات مورد، میبینید همینطوری مرحله به مرحله جلو میآییم. در مرحله قبلی که گفتیم آیا ادراک ذات بهواسطه خود ذات است یا بهواسطه قوه دیگری غیر از ذات، ادراک بهواسطه قوه دیگر منتفی شد و ابطال شد؛ ماند اینکه ادراک بهواسطه خود ذات است. خب حالا به این مرحله دوم آمدیم. اینجا هم ذات در ناحیه مدرَک را مورد پرسش قرار میدهیم که آیا خود ذات را ادراک میکنیم یا صورت ذات را؟ صورت ذات، آن را ابطال میکنیم؛ چه میماند؟ اینکه خود ذات را ادراک میکنیم؛ یعنی هم مدرِک خود ذات است و هم مدرَک. و این اثبات قاعده میشود. چرا؟ چون ذات ما مجرد است و به خودش هم علم دارد، پس «کل مجرد عاقل لذاته»[4] ؛ یعنی این طریقه سوم این است.
که الان آنچه که در این قسمت اول از سه قسمت بحثمان که بیان اصل همین طریقه سوم هست باقی میماند، این است که ما ابطال بکنیم که در ناحیه مدرَک، صورت ذات و ماهیت ذات را ادراک نمیکنیم، تا اینکه ثابت بشود که خود ذات را ادراک میکنیم.
خب چرا ما در ناحیه مدرَک، صورت و ماهیت ذات را ادراک نمیکنیم؟ به خاطر اینکه اینجا باز ارسطو سؤال میکند که اگر بنا باشد که ادراک ذات ما خودش را—ذات را—بهواسطه صورت و ماهیت و مفهوم ذات باشد، آیا آن صورت مطلق است یا مقید؟ آیا آن صورت کلی است یا جزئی؟ آیا آن صورت عام است یا خاص است؟
اگر بگوییم آن صورت عام است—یعنی ما ذات خودمان را بهواسطه یک صورت و ماهیت و مفهوم کلی مانند مفهوم انسان ادراک میکنیم، یعنی ما ذات خودمان را با مفهوم انسان ادراک میکنیم—خب این که درست نیست، این باطل است. چرا؟ به خاطر اینکه ذات ما مشخص است، جزئی است و خاص است؛ مفهوم انسان، صورت انسان و ماهیت انسان عام است، مطلق است و کلی است. و نمیشود که با کلی، جزئی را ادراک کرد. ما مثلاً اگر مفهوم کلی انسان را ادراک کردیم، زید را ادراک کردیم؟ نه. اگر بخواهیم زید را ادراک کنیم باید خودش را ادراک بکنیم و خودش را ببینیم؛ نمیشود که با مفهوم کلی انسان، زید را ادراک بکنیم. پس با توجه به اینکه ذات ما جزئی است، آن صورت ذات نمیتواند مطلق و کلی مثل مفهوم انسان باشد.
باید جزئی و خاص و مقید باشد، مثل مفهوم «أنا» یا مفهوم «نحن» یا مفهوم «هو» یا مفهوم «هذا»؛ جزئی باشد که مثلاً با «هذا» به ذاتمان اشاره بشود که بگوییم این ذات ما؛ یا «أنا»، یعنی ذات من، من؛ یا «نحن» یا «هو»، او، که مثلاً به یک جزئی مشخص و خاص اشاره بشود.
این هم باطل است. نمیشود ادراک ذات خودش را به واسطه صورت و مفهوم جزئی و خاص و مقید، مثل مفهوم «أنا» و «هذا» و «هو» و «نحن» باشد. چرا این هم باطل است؟ به خاطر این که هر مفهومی کلی است، حتی مفهوم جزئی. ببینید وقتی که ما مفهوم را به مفهوم کلی و مفهوم جزئی تقسیم میکنیم و کلی را به «ما لم یمتنع صدقه علی کثیرین»[5] تعریف میکنیم و جزئی را به «ما یمتنع صدقه علی کثیرین» تعریف میکنیم، این در مقام مقایسه و قیاس هست و الا به طور کلی هر مفهومی، کلی است.
یعنی ببینید وجود یا موجود، مادامی که از محیط ذهن قدم به محیط خارج نگذارد—یعنی به وجود خارجی موجود نشود—از اطلاق و ارسال و کلیت نمیافتد؛ چون اصلاً عالم ذهن و عالم مفاهیم، عالم اطلاق است، عالم ارسال است، عالم تجرد است و عالم کلیت است. شما هر مفهومی را اگر هزار مخصص و قید هم به آن بزنید، از کلیت نمیافتد. مثلاً جزئی خب همان مفهوم کلی است—در مقایسه با مفهوم کلی میگویم که جزئی و کلی را تقسیم میکنیم—همان مفهوم کلی است با چه؟ با صفات عرضیه جزئیه؛ صفات عرضی جزئی. مثل چه مثلاً؟ مثل اینکه انسانی که رنگش مثلاً سفید باشد؛ خب انسانی که رنگش سفید باشد ممکن است خیلی انسانها اینطوری باشند. انسانی که نمیدانم قدش اینطوری باشد، انسانی که نمیدانم مکانش فلانجا باشد، زمانش فلان زمان باشد؛ هر قیدی شما به این مفهوم بزنید، از کلیت نمیافتد تا به وجود خارجی دربیاید و این شخص بشود؛ آنوقت جزئی به معنی واقعی کلمه میشود. آنوقت دیگر جز خود آن، کسی دیگری دیگر واجد آن وجود و آن حقیقت نخواهد بود؛ و الا تا مادامی که در ذهن است شما هی به آن قید بزنید، از کلیت نمیافتد.
پس بنابراین اگر ما الان بگوییم خودمان را با مفهوم «أنا» درک میکنیم، خب مفهوم «أنا»، زید هم با مفهوم «أنا» خودش را درک میکند، عمرو هم با مفهوم «أنا»، یا با مفهوم «نحن» یا با «هذا». پس بنابراین ما با صورت نمیتوانیم ذات خودمان را ادراک بکنیم، یعنی با علم حصولی؛ باید با علم حضوری باشد. و اگر با علم حضوری شد، قاعده اثبات میشود که «کل مجرد عاقل لذاته»[6] . این قسمت اول بحث بود که بیان اصل طریقه سوم است.
سه مطلب شیخ الاشراق در ذیل طریقه سوم
در قسمت دوم بحث، شیخ الاشراق سه تا مطلب را متذکر میشود.
مطلب اول: یک تعریفی برای علم و برای تعقل ارائه میکند—چون علم اصطلاحاً ادراک کلیات و ادراک کلی است و عبارت اخرایش تعقل میشود—علم و تعقل را یک تعریفی برایش ارائه میکند، یعنی بیان ماهیت و حقیقتش را میکند؛ و دو تا تعبیر دارد و دو تا بیان دارد که بیان دوم را اتم از بیان اول میداند. تعبیر اول و تعریف اولی که دارد این است که تعقل و علم عبارت است از حضور صورت شیء برای ذات مجرده، برای وجود مجرد. حالا این «صورت» را فعلاً ما فاکتور میگیریم و قلم میگیریم و نمیگوییم که حالا در تطبیق ملاحظه خواهید فرمود و توضیح خواهم داد؛ فعلاً برای اینکه اشتباه نشود، تعبیر اول و تعریف اول اینجوری است: حضور شیء نزد موجود مجرد، ذات مجرد، مجرد از ماده؛ حضور شیء نزد موجود مجرد، این تعقل و علم است. این تعریف اول است.
تعریف دوم، «حضور» را به «عدم غیبت» تبدیل میکند. تعریف دومی که میکند، عدم غیبت شیء از ذات مجرده و از موجود مجرد، یعنی از عالِم است. اول میگوید حضور شیء—حالا آن «صورت» هم که میگوید، آن را فعلاً شما منظور همان حضور شیء و حضور خود شیء بگیرید—حضور شیء نزد عالِم که عالِم مجرد است؛ یا عدم غیبت شیء از موجود مجرد و از عالِم.
بعد میفرماید که تعریف دوم و تعبیر دوم اتم و کاملتر است. چرا؟ به خاطر اینکه تعریف اول فقط علم حضوری را در بر میگیرد؛ وقتی میگوییم حضور شیء، مثل حضور ذات ما نزد ذات ما که ذات ما مجرد است دیگر، این تعریف اولی برایش صادق است و فقط علم حضوری را—مثل علم حضوریای که ما به خودمان داریم—شامل میشود. ولی «عدم غیبت» بگوییم، هم علم حضوری را شامل میشود و هم علم حصولی را، یعنی علم بهواسطه صورت شیء؛ عدم غیبت شیء. الان مثلاً فرض کنید ما یک انسانی را که میبینیم که به علم حصولی، یعنی بهواسطه صورت به او علم داریم، بالاخره آن انسان از ما غایب نیست و مخفی نیست دیگر؛ ما با صورت به او آشنایی داریم. این چون تعریف عام و اعمی نسبت به تعریف قبلی هست—یعنی هم مورد علم حضوری را که علم ما به خودمان باشد و هم مورد علم حصولی را که علم ما به غیر خودمان و به اشیائی که خارج از وجود ما هستند باشد و از راه صورت است، هر دو را شامل میشود—لذا میگوید این اتم است و کاملتر است. این مطلب اول بود که در قسمت دوم، صاحب تلویحات، شیخ الاشراق فرمود؛ چون شیخ الاشراق سه تا مطلب در قسمت دوم دارد.
مطلب دومی که شیخ الاشراق میفرماید این است که در علم حصولیای که ما به غیر خودمان داریم—یعنی به اشیاء خارج از خودمان—این غیر خودمان یا کلیات هستند یا جزئیات. خب، علم به کلیات توسط خود نفس صورت میپذیرد. یعنی ما که علم حصولی به غیر خودمان داریم که از راه صورت است، یک مرتبه علم به کلیات داریم مثل انسان و فرس و بقر و اینها، و یک مرتبه علم به جزئیات داریم. علم به کلیات و ادراک کلیات به واسطه خود نفس صورت میگیرد؛ یعنی صورت و ماهیت کلیات در خود نفس حاصل میشود و حاضر میشود و وجود پیدا میکند. اما علم به جزئیات بهواسطه قوای نفس است؛ مثلاً علم به مبصرات به واسطه قوه باصره است، علم به مسموعات به واسطه قوه سامعه است و به طور کلی علم به محسوساتِ به حواس پنجگانه ظاهره به واسطه قوهای است که حس مشترک باشد. پس بنابراین ادراک جزئیات به واسطه خود نفس صورت نمیپذیرد، بلکه به واسطه قوای نفس صورت میپذیرد. در نتیجه، صورت جزئیات در قوای نفس پیدا میشود و در قوای نفس انطباع پیدا میکند، یا در قوای نفس ظهور پیدا میکند و ظاهر میشود. این هم مطلب دومی است که شیخ الاشراق در قسمت دوم بحث دارند.
و مطلب سوم، اشارهای است به تفاوت معلوم بالذات و معلوم بالعرض؛ که معلوم بالذات در علم حصولی، صورت است و معلوم بالعرض، موجود خارجی و معلوم خارجی است. آنی که معلوم بالذات است، صورت است که اولاً و بالذات معلوم نفس قرار میگیرد؛ و چون آن صورت منطبق بر معلوم خارجی است، ثانیاً و بالعرض معلوم خارجی هم معلوم واقع میشود. این هم مطلب سوم و این هم تمام قسمت دوم بحث.
نقد صدرالمتألهین بر دیدگاه شیخ الاشراق درباره قوای نفس
و اما قسمت سوم بحث که فرمایش صدرالمتألهین و نقدی است که صدرالمتألهین به فرمایش شیخ الاشراق دارند. نقد ایشان به اصل آن طریقه سوم که در قسمت اول بحث گذشت نیست! آن را ایشان تمام میداند و آن یک برهان تامی است. اما نسبت به فرمایشاتی که شیخ الاشراق بعد از برهان داشت، یک نقدی راجع به مطلب دومش دارند از آن سه مطلبی که در قسمت دوم بحث ذکر شد.
و نقد صدرالمتألهین این است که شیخ الاشراق فرمود ادراک جزئیات به واسطه قوای نفس است؛ ادراک کلیات به واسطه خود نفس و ادراک جزئیات به واسطه قوای نفس است. ایشان میفرمایند که ما قوای نفس را جدای از نفس نمیدانیم؛ «النفس فی وحدته کل القوی»[7] . قوای نفس که غیر از نفس نیستند و جدای از نفس نیستند؛ قوای نفس همان ظهور نفس در مراتب مختلف و گوناگون هستند که قوا دارد. بنابراین اینکه ما بیاییم ادراک کلیات را مربوط به خود نفس بدانیم و ادراک جزئیات را مربوط به قوای نفس بدانیم، نه، این درست نیست. و ایشان میفرمایند که قبلاً ما این قول را که همین «النفس فی وحدته کل القوی» باشد، این را از ارسطو در اثولوجیا قبلاً—که حالا آدرسش را در تطبیق عرض خواهم کرد [8] —آنجا از ارسطو نقل کردیم؛ یعنی این فرمایش شیخ الاشراق خلاف فرمایش ارسطو است که در این طریقه سوم مکاشفهای را با روح ارسطو برای اثبات قاعده «کل مجرد عاقل لذاته»[9] نقل میکند. و به این ترتیب طریقه سوم هم تمام میشود.
تطبیق و شرح عبارت کتاب در بیان طریقه سوم
«الطریقة الثالثة ما أفاده صاحب التلویحات»؛ طریقه سوم برای اثبات قاعده، آن چیزی است که شیخ الاشراق آن را افاده کرده است. «و ذکر أنه قد استفاد هذه الطریقة من روحانیة المعلم الأول»؛ و ذکر کرده است که این طریقه را از روح ارسطو استفاده کرده است، «فی خَلسة»—یا «فی خُلسة».«لطیفة شبیهة بحالة النوم»؛ در یک ربایشی، ربودگیای و اتصالی به عالم ملکوت، در یک جذبه ملکوتی و یک جذبه لطیف که خلاصه از سنخ این عالم نیست، لطیف است و از سنخ عالم مجرد است که شبیه به خواب است؛ یعنی بین الیقظة و النوم است، بین بیداری و خواب است، نه اینکه طرف خواب باشد. «تمثل»، «فی خلسة» که «تمثل له»؛ که معلم اول برای صاحب تلویحات متمثل شده است، «مخاطباً إیاه»؛ در حالی که صاحب تلویحات، معلم اول را مخاطب قرار داده است و با او سؤال و جواب کرده است، پرسش و پاسخ صورت گرفته و او را مورد خطاب قرار داده است.
«قال»؛ شیخ الاشراق فرموده است در آن خلسه: «شکوت إلیه من صعوبة مسألة العلم»؛ من به معلم اول از دشواری و سختی مسئله علم شکایت کردم. «فقال لی ارجع إلی نفسک»؛ معلم اول به من گفت که به خودت مراجعه کن؛ کلید حل مشکل مسئله علم در وجود خودت است. «فینحل لک»؛ اگر به خودت مراجعه و رجوع بکنی، خلاصه مسئله علم برایت حل میشود.
«فقلت و کیف؟»؛ گفتم چطوری؟ چطوری به خودم رجوع کنم؟ گفت در همان ادراک خودت، خودت را. «فقال إنک مدرک لنفسک»؛ ارسطو فرمود که تو خودت را ادراک میکنی؛ خب این را تحلیل کن، بررسی کن، دقت کن، فکر کن و در آن خلاصه تعمق و غوص کن که این چطوری است.
«فإدراکک لذاتک أبذاتک أو غیرها؟ فیکون لک إذن قوة أخری»؛ آیا ادراک شما ذات خودت را، به واسطه خود ذات است—این در ناحیه مدرِک—یا غیر ذات، که در نتیجه شما یک قوه دیگری غیر از ذات داشته باشی که با او ذاتت را ادراک میکنی؟ «أ بذاتک أو غیرها؟»؛ آیا با ذاتت است یا غیر ذاتت؟ «فیکون لک إذن قوة أخری أو ذات تدرک ذاتک»؛ این باز همان دو صورت است دیگر که «فیکون لک إذن قوة أخری» آن «غیرها» باشد که «فإدراکک لذاتک أبذاتک أو غیرها»، که اگر به «غیرها» باشد «فیکون لک إذن قوة أخری». «أو ذات تدرک ذاتک» که این همان «فإدراکک لذاتک أبذاتک» است؛ یا اینکه نه، همان ذاتی است، تو یک ذاتی داری که با همان، ذاتت را ادراک میکنی.
خب، «و الکلام عائد و ظاهر استحالته»؛ یعنی اگر یک قوه دیگری باشد که با او تو بخواهی ذاتت را ادراک بکنی، خب سؤال برمیگردد که ادراک آن قوه چطور؟ آیا به واسطه خود آن قوه است یا به قوه دیگری؟ اگر بهواسطه خود آن قوه است خب چه فرقی میکند؟ همان اول ادراک ذات را میگفتی به خود ذات است؛ چون «حکم الأمثال فیما یجوز و فیما لا یجوز واحد». اگر آنجا نمیشود، اینجا هم نمیشود و تسلسل لازم میآید. «و الکلام عائد»، سؤال برمیگردد؛ «و ظاهر استحالته»، در صورتی که با قوه دیگری بخواهی ادراک کنی. خب، پس بنابراین نتیجه این میشود که تو یک ذاتی داری که با آن ذات، «تدرک ذاتک».
بررسی ناحیه مدرَک در متن کتاب: ادراک به اثر و صورت یا به خود ذات
خب، حالا سراغ مدرَک میرویم. پس مدرِک، ذات و خود ذات شد. سراغ مدرَک میرویم: «و إذا أدرکت ذاتک بذاتک»؛ وقتی بنا شد که تو ذاتت را با خود ذاتت، نه با قوهای، ادراک بکنی، حالا سراغ مدرَک میرویم: «أ باعتبار أثر لذاتک فی ذاتک؟»؛ آیا به اعتبار یک اثری عرض میکنم برای ذاتت در ذاتت هست، یعنی صورت؟ که اینطوری نیست که خود ذات در پیش ذات حاضر بشود؛ آن را آخر میخواهیم نتیجه بگیریم، فعلاً میخواهیم آن صوری که ابطال میشود را بگوییم. یک اثری؛ یعنی اثر همان صورت است، همان مفهوم است و همان ماهیت است. خب، «أ باعتبار أثر لذاتک فی ذاتک؟ فقلت بلی»؛ من گفتم بله، من ذاتم را با صورت و با اثر ادراک میکنم.
خب اینجا—این تکه را من از خارج انداختم—ارسطو سؤال کرد که آیا صورت، صورت مطابق است یا غیرمطابق؟ این دیگر چون روشن است دیگر که اگر صورت غیرمطابق باشد، خب چطوری با صورت غیرمطابق...؟ یعنی مثلاً فرض کنید که ما خودمان را با ماهیت فرس ادراک بکنیم، با ماهیت سماء، با یک ماهیتی که ماهیت ما نیست؛ خب این که دیگر ممکن نیست، ادراک ما نمیشود. پس باید با یک ماهیت مطابقی مثل انسان باشد که ما با مفهوم انسان خودمان را ادراک بکنیم.
«قال فإن لم یطابق الأثر ذاتک فلیس صورتها»؛ ارسطو فرمود اگر که آن اثر و صورت با ذات تو مطابق نباشد، که صورت ذات تو نیست؛ که با آن نمیشود ذاتت را ادراک کنی. «فما کنت أدرکتها»؛ با صورت غیرمطابق، پس تو ذاتت را ادراک نکردهای.
«فقلت فالأثر صورة ذاتی»؛ گفتم نه—یعنی صورت مطابق—گفتم نه، آن اثر و صورت، صورت مطابق است؛ مطابق با ذات من است، یعنی با مفهوم انسان.
اینجا باز ارسطو سؤال کرد: «قال صورتک لنفسک مطلقة أو مخصصة بصفات أخر؟»؛ حالا صورت مطابق، آیا صورت مطابق کلی است—مثل همین که من ذات خودم را با مفهوم انسان که کلی است ادراک بکنم—یا نه، مخصص به صفات دیگری است؟ یعنی مفهوم خاص و جزئی، مثل مفهوم «أنا»، مثل مفهوم زید—زید خودش را با مفهوم زید ادراک بکند—مثل مفهوم «هو»، «هذا»، «نحن». «فاخترت الثانی»؛ من دومی را اختیار کردم.
دانش پژوه: مراد از «صورة ذاتی»، مطابق با ذات است؟
استاد: بله، بله؛ «صورة ذاتی» یعنی صورت مطابق با ذات.
«قال صورتک لنفسک مطلقة أو مخصصة بصفات أخری؟»؛ خب آن صورت مطابق، مفهوم انسان است یا مفهوم زید است؟ یا بهجای زید بگویید «أنا»، «نحن» و آن چیزهای دیگر؛ کدامیکی؟ «فاخترت الثانی»؛ دومی را اختیار کردم.
«فقال کل صورة فی النفس فهی کلیة»؛ هر مفهومی در ذهن، کلی است ولو مفهوم جزئی. آن مفهوم جزئی در مقام مقایسه با مفهوم کلی پیدا میشود و الا مفهوم زید هم ممکن است بر خیلیها صادق باشد و خیلیها اسمشان زید باشد. زید یعنی چه؟ یعنی انسانی که نمیدانم رنگش فلان است، قدش فلان است، مکانش فلان است؛ خب خیلیها ممکن است این صفات برایشان منطبق باشد. مفهوم بما هو مفهوم، ابائی از انطباق بر کثیرین ندارد؛ زید میتواند هزار تا زید باشد، میلیارد زید باشد. بالاخره تا مفهوم است—یعنی تا پا به خارج نگذارد و به صورت وجود زید درنیاید—جزئی نمیشود؛ آن وقت است که جزئی میشود.
این که صدرالمتألهین تشخص را به وجود میداند، یعنی وجود خارجی.[10] این عوارض مشخصه که مشهور آنها را مشخصات میدانند، اینها به نظر ایشان امارات تشخص هستند، علامات تشخص هستند، کواشف هستند؛ اینها نشانههای تشخص است، نشانههایی در ذهن برای آن تشخص خارجی است و الا تشخص به همان وجود خارجی است.
کلیت مفاهیم ذهنی و اثبات علم حضوری ذات به خود
خب، «فقال کل صورة فی النفس فهی کلیة و إن ترکبت أیضاً من کلیات کثیرة»[11] یعنی ولو مفهوم جزئی باشد؛ هرچند آن صورت و ماهیت و مفهوم، مرکب از کلیات کثیره—یعنی همان صفات اخری، یعنی همان قیود کثیره، یعنی همان مشخصات، یعنی همان خصوصیاتی که تحت عنوان عوارض مشخصه در مشهور مطرح میشود—باشد.
«فهی لا تمنع الشرکة لنفسها»؛ صورت و مفهوم به خاطر خودش مانع شرکت نیست؛ به خاطر خود مفهوم، ماهیت بما هو هو و بما هی هی، مانع شرکت نیست. در مورد مفهوم شمس در منطق میگویند که «شمس در خارج اگرچه هست فرد مثل آن هم میتوان تصویر کرد»[12] ؛ که شمس مثلاً مفهومش کلی است، منتها خب یک شمس در خارج بیشتر نیست. حالا این را که دیروزیها میگفتند؛ امروزیها که میگویند نه، شمسهای دیگری هم هست و منظومههای شمسی دیگری هم هست، چه بهتر! پس بنابراین مفهوم شمس کلی است. مفهوم، کلی است و از مفهوم، جزئیت درنمیآید.
«و إن فرض منعها تلک فلمانع آخر»[13] ؛ «منعها»، ضمیر «ها» به صورت و «تلک» به شرکت برمیگردد؛ اگر فرض بشود که یک صورتی مانع شرکت است، «فلمانع آخر»، به خاطر مانع دیگری است که وجود خارجی باشد. مراد از مانع دیگر یعنی وجود خارجی؛ آن به خاطر وجود خارجی است که او مشخص است و تشخص به اوست و الا مفهوم، مادام که مفهوم است از کلیت خارج نمیشود.
این «واو»، واو حالیه است: «و أنت تدرک ذاتک و هی مانعة للشرکة بذاتها»؛ و حال آنکه شما ذاتت را ادراک میکنی و ذات تو جزئی است، مشخص است، متشخص است، خاص است و بهخودیخود، «بذاتها»، مانع شرکت است؛ چطوری میشود با یک مفهوم کلی تو آن را ادراک بکنی، ولو آن مفهوم کلی، مفهوم جزئی باشد؟ «فلیس هذا الإدراک بالصورة»؛ پس بنابراین، ادراک ذات خودش را با صورت و ماهیت نیست؛ نه صورت مطلقه و نه صورت مقیده.
خب، «فقلت أدرکت مفهوم أنا»؛ اینها دیگر مثلاً ادامه بحث است که میخواهد برای آن مفهوم جزئی مثال بزند که نه، من بالاخره با مفهوم «أنا»... اینها دیگر تکرار است دیگر؛ ما اینها را یککاسه کردیم و اینها تکرار است. حالا دوست داشته است که با روح ارسطو بالاخره مدام بیشتر صحبت بکند! «فقلت أدرکت مفهوم أنا»؛ گفتم نه، من خودم را با مفهوم جزئی «أنا» ادراک میکنم.
«فقال مفهوم أنا من حیث إنه مفهوم أنا لا یمنع وقوع الشرکة فیه»؛ فرمود مفهوم «أنا» هم از جهت مفهوم بودنش—نه اینکه پای وجود من، وجود خارجی، به میان بیاید؛ آن وجود ذهنی—مفهوم «أنا» از حیث مفهوم بودنش کلی است؛ «لا یمنع»، وقوع شرکت را در خودش منع نمیکند.
«و قد علمت أن الجزئی من حیث إنه جزئی لا غیر کلی»[14] ؛ «و قد علمت»، همان تکراری را که عرض کردم دارد دیگر؛ یعنی من گفتم که بالاخره هر مفهومی کلی است ولو جزئی باشد. «و قد علمت»، و شمای صاحب تلویحات دانستی—یعنی برایت گفتم—که جزئی هم با همان جزئیتی که دارد و از همان نظری که جزئی است «لا غیر»—یعنی که در مقابل کلی، جزئی است—اما در عین حال خودش «کلی» است. بله، در مقابل کلی، جزئی است و الا باز خودش کلی است.
حالا بهجای «أنا» چند تای دیگر هم معلم اول اضافه میکند: «و هذا و أنا و نحن و هو»؛ سه تای دیگر هم به «أنا» اضافه میکند. بهجای «أنا»، «هذا»، مفهوم «هذا»، مفهوم «نحن»، مفهوم «هو»؛ اینها که مثلاً در مقابل مفهوم کلی جزئی هستند—که حالا «نحن» را مثلاً گاهی یک نفر هم به خودش «ما» میگوید—که اینها در مقابل کلی جزئی هستند، اینها «لها معان معقولة کلیة من حیث مفهوماتها المجردة دون إشارة جزئیة». اینها، «لها»، برای این چهار تا—یعنی برای «هذا»، «أنا»، «نحن»، «هو»—یک مفاهیم ذهنی است که از حیث مفهومهای مجرد و ذهنیشان کلی هستند، «دون إشارة جزئیة»، یعنی دون الوجود الخارجی؛ نه وجود خارجیای که این مفهوم «أنا» دارد یا مفهوم «نحن» پیدا میکند یا مفهوم «هذا» و «هو». نه، وجود خارجی اگر آمد، بله، آنجا تشخص میآید؛ آنجا جزئیت به معنی واقعی کلمه و به معنای حقیقی هست.
«فقلت فکیف إذن؟»؛ یعنی پرسیدم که بالاخره چه شد؟ بالاخره حالا این ادراک ذات ما ذاتم را چه شد؟
«قال فلما لم یکن علمک بذاتک بقوة غیر ذاتک»؛ یعنی اینکه معلوم شد در ناحیه مدرَک، خود ذات است نه صورت ذات. دوباره به ناحیه مدرِک که در اول مکاشفه بود برگردیم که: «قال»، چونکه علم شما به ذاتت هم با قوهای غیر از ذاتت نیست و با خود ذات است—خب حالا وقتی هم مدرِک ذات شد و هم مدرَک ذات شد—«فإنک تعلم أنک أنت المدرک لذاتک لا غیر»؛ پس بنابراین خواهی فهمید که شما خودت، خودت را ادراک میکنی؛ یعنی هم مدرِک خودتی و هم مدرَک خودتی، «لا غیر»، پای هیچچیز دیگری غیر از خودت در میان نیست. در ناحیه مدرِک پای قوه دیگری در میان نیست و در ناحیه مدرَک هم پای صورت و ماهیت و مفهوم در میان نیست.
«و لا بأثر غیر مطابق أو مطابق»؛ یعنی این علم شما به خودت، نه با صورت غیرمطابق با خودت است و نه با صورت و مفهوم مطابق با خودت. «فذاتک هی العقل و العاقل و المعقول»؛ پس ذات تو هم عالِم است و هم معلوم. خب، عالِم یعنی ذوعلم دیگر؛ خب پس باید خودش هم علم باشد، چون چیز دیگری که غیر از خودش در میان نیست. پس هم عقل و علم است، هم عالِم است و هم معلوم.
کلام شیخ الاشراق در تعریف علم و تعقل
«ثم قال بعد کلام آخر فإذا دریت أنها تدرک لا بأثر یطابق»؛ این «ثم قال بعد کلام آخر»، این «ثم قال» یعنی صاحب تلویحات. این تا اینجا قسمت اول بحث بود که دیگر آن طریقه تمام شد. حالا صدرالمتألهین بعداً که میخواهند کلام شیخ الاشراق را نقد کنند، یک جمعبندی از این مکاشفه خواهند داشت که یعنی آن طریقه سوم بر اثبات قاعده چه شد. خب این تمام شد.
حالا قسمت دوم: «ثم قال» شیخ الاشراق بعد از یک کلام دیگری که دیگر آن را ایشان نقل نکردهاند، شیخ الاشراق میگوید—که گفتم سه تا مطلب است، حالا مطلب اولش تعریف علم است—: «فإذا دریت أنها تدرک لا بأثر یطابق و لا بصورة فاعلم أن التعقل هو حضور صورة الشیء للذات المجردة عن المادة و إن شئت قلت عدم غیبته عنها و هذا أتم»[15] [16] .
دانش پژوه: «تُدرَک» یا «تُدرِک»؟
استاد: نه دیگر، «تُدرِک» اگر بود مفعول میخواست؛ مفعول در کلام ذکر نشده است.
این دیگر کلام شیخ الاشراق است: «ثم قال»، بعد از کلام دیگری هم که گفته است، شیخ الاشراق میگوید: «فإذا دریت»، یعنی وقتی فهمیدی که «أنها تُدرَک»، که ذات تو مدرَک واقع میشود، «لا بأثر یطابق و لا بصورة»؛ نه با اثر مطابق—که این «و لا بصورة» عطف تفسیری است—و نه با صورت و ماهیت خودت و مفهوم خودت؛ یعنی حضوری است.
«فاعلم»، حالا میخواهیم علم را تعریف کنیم؛ «فاعلم» که تعقل و علم عبارت است از «حضور صورة الشیء». این «صورت» در اینجا به معنی همان فعلیت شیء است؛ حضور فعلیت شیء، یک شیئی که مثلاً بالفعل هست؛ چون بالاخره علم باید معلوم داشته باشد و یک چیزی باید باشد. حضور شیء—لذا «صورت» را اگر نیاوریم روشنتر است—حضور شیء یعنی معلوم، «للذات المجردة عن المادة». چون آخه بحث، بحث ادراک ذات بود و او حضوری است، لذا اول علم حضوری را تعریف میکند: حضور معلوم برای عالِم، مثل حضور ذات ما برای خودش.
بعد میآید تعریف را عامش میکند؛ چون بالاخره ما علم به غیر خودمان هم داریم: «و إن شئت قلت»، اگر خواستی تعقل و علم را این طوری تعریف کن؛ بهجای «حضور» بگو: «عدم غیبته عنها»، عدم غیبت شیء از ذات مجرده، از عالِم؛ عدم غیبت شیء. «و هذا أتم»؛ این دومی کاملتر است. چرا؟ چون علم حصولی را هم شامل میشود؛ چون دیگر در علم حصولی نمیتوانیم بگوییم حضور شیء و حضور فعلیت شیء.
خب، بعد شیخ الاشراق فرموده است که: «فالنفس لکونها مجردة غیر غائبة عن ذاتها فبقدر تجردها». ببینید این «و هذا أتم»، چرا؟ چون دو مورد را شامل میشود؛ آن دو مورد را میخواهد بگوید:
یکی علم حضوری است که نفس به خاطر اینکه مجرد است و حضور برای خودش دارد—که حالا بنا شد دیگر عدم غیبت را بگوییم—و غیرغائب از خودش است، «فبقدر تجردها أدرکت ذاتها»؛ به اندازه تجردش، خودش را ادراک میکند. یعنی هر کس آن ظرف وجودی خودش را ادراک میکند؛ خب ظرفهای وجودی مختلف هستند، یکی ظرف وجودیاش کوچک است و یکی بزرگتر است؛ به اندازه ظرف، هر کس ظرف وجودی خودش را ادراک میکند. خب این در مورد علم حضوری.
«و ما غاب عنها»؛ این هم برای علم حصولی که علم ذات ما به اشیاء خارج از ذات ما باشد که علم حصولی است. «و ما غاب»؛ این دو صورت «أتم» را بیان میکند که آن تعریف، هر دو را شامل میشود. «و ما غاب عنها»، یعنی اشیائی که خارج از ذات ما هستند، «إذا لم یمکن لها استحضار عینه کالسماء و الأرض و نحوهما فاستحضرت صورته». آن چیزهایی که غایب از ذات هستند—یعنی خارج از وجود ذات هستند، یعنی برایش حاضر نیستند—«إذا لم یمکن لها»، هنگامی که برای ذات این امکان نیست که عینشان برایش حاضر باشد و خودشان برای ذات حاضر باشند—مثل اشیاء بیرونی و بیرون از ما، مثل آسمان و زمین و بقیه اشیاء—«فاستحضرت صورته»، صورت آن «ما غاب عنها» برای ذات ما حاضر میشود؛ یعنی اینجا هم علم حصولی است. وقتی علم حصولی پیدا شد، میتوانیم بگوییم عدم غیبت شیء؛ چون دیگر ما علم پیدا کردیم دیگر، یعنی از ما مخفی نیست ولو به واسطه صورت و ولو از راه صورت. این قسمت اول کلام شیخ الاشراق بود.
قسمت دوم: «أما الجزئیات ففی قوی حاضرة لها». اما جزئیات، این را دیگر بگذارید فردا، چون یک حاشیهای هم مرحوم حاجی دارد که آن را هم میخواستم بگویم.