قاعده ثانویه/علاج تعارض /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علاج تعارض /قاعده ثانویه

            ⁃ اگر نسبت بین ظاهر روایت و قرآن، عموم و خصوص من وجه باشد — در این صورت نسبت‌ به ماده اشتراک به هریک از قرآن و روایت که ظهور قوی‌تری داشته باشند باید اخذ کرد و ماده افتراق آن دو هم که معتبر است، لکن چنانچه آن روایت بالنسبه ماده اشتراکش مبتلا به معارض روایی باشد، همانا باید به مرجّحات رجوع کرد که بر این اساس آن روایت معارض به جهت موافقتش با قرآن مقدم بر این روایت خواهد بود.

در پایان باید یادآور شد اگرچه به اعتقاد شیعه مصدر قرآن و روایات واحد است و یقینا معصومین علیهم‌السلام مخالف با وحی سخنی نگفته‌اند و بالطبع این دو منبع شرعی در حقیقت هیچ اختلافی و تعارضی ندارند، اما به جهت عواملی که در مباحث گذشته اشاره شد، امروزه این دو منبع مبتلا به اختلاف ظاهری هستند و وجود روایات مخالف قرآن در مجامع حدیثی امر غیر قابل انکاری است. به عنوان مثال به چند روایت اشاره می‌کنیم:

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : مَنْ حَفِظَ سَهْوَهُ فَأَتَمَّهُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ سَجْدَتَا اَلسَّهْوِ، فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ صَلَّی‌ بِالنَّاسِ اَلظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَهَا فَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ ذُو اَلشِّمَالَيْنِ: يَا رَسُولَ اَللَّهِ أَ نَزَلَ فِي اَلصَّلاَةِ شَيْءٌ، فَقَالَ: وَ مَا ذَاكَ، قَالَ: إِنَّمَا صَلَّيْتَ رَكْعَتَيْنِ، فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: أَ تَقُولُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ، قَالُوا: نَعَمْ، فَقَامَ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَأَتَمَّ بِهِمُ اَلصَّلاَةَ وَ سَجَدَ بِهِمْ سَجْدَتَيِ اَلسَّهْوِ، قَالَ قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ مَنْ صَلَّی‌ رَكْعَتَيْنِ وَ ظَنَّ أَنَّهُمَا أَرْبَعٌ فَسَلَّمَ وَ اِنْصَرَفَ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ مَا ذَهَبَ أَنَّهُ إِنَّمَا صَلَّی‌ رَكْعَتَيْنِ، قَالَ: يَسْتَقْبِلُ اَلصَّلاَةَ مِنْ أَوَّلِهَا، قَالَ قُلْتُ: فَمَا بَالُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَمْ يَسْتَقْبِلِ اَلصَّلاَةَ وَ إِنَّمَا أَتَمَّ بِهِمْ مَا بَقِيَ مِنْ صَلاَتِهِ، فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَجْلِسِهِ فَإِنْ كَانَ لَمْ يَبْرَحْ مِنْ مَجْلِسِهِ فَلْيُتِمَّ مَا نَقَصَ مِنْ صَلاَتِهِ إِذَا كَانَ قَدْ حَفِظَ اَلرَّكْعَتَيْنِ اَلْأَوَّلَتَيْنِ. [1]

سماعة بن مهران گويد امام صادق عليه السّلام فرمود: هركس متوجّه اشتباهش شود و آن را تدارك كند، سجدۀ سهو بر او لازم نيست. رسول خدا صلّی‌ اللّه عليه و اله نماز ظهر را با مردم دو ركعت به جا آورد و فراموش كرد و سلام داد. ذو الشمالين به آن حضرت گفت: ای‌ رسول خدا! آيا در نماز حكم تازه‌ای‌ نازل شده است‌؟ حضرت فرمود: چرا اين سخن را می‌گويی‌؟ گفت: نماز را دو ركعت به جا آورديد. رسول خدا صلّی‌ اللّه عليه و اله (رو به ديگران كرد) و فرمود: آيا شما هم، چون او می‌گوييد؟ گفتند: آری‌.

آن‌گاه رسول خدا صلّی‌ اللّه عليه و اله برخاست و نماز را با ايشان تمام كرد و دو سجدۀ سهو با آن‌ها به جا آورد. راوی‌ گويد عرض كردم: چه می‌فرماييد دربارۀ شخصی‌ كه دو ركعت نماز می‌خواند و گمان می‌كند كه چهار ركعت به جا آورده است و سلام می‌دهد و از نماز فارغ می‌شود و پس از آن‌كه بلند می‌شود و می‌رود، به يادش می‌آيد كه دو ركعت خوانده است‌؟ فرمود: بايد نماز را از سر گيرد. عرض كردم: پس چرا رسول خدا صلّی‌ اللّه عليه و اله نماز را از سر نگرفت و بلكه ماندۀ آن را با آنان تمام كرد؟ فرمود: برای‌ اين‌كه رسول خدا صلّی‌ اللّه عليه و اله از مكان خود دور نشده بود، و اگر آن شخص هم از مكان خود دور نشده باشد، آن‌چه را كه از نمازش كم كرده بايد همان را تمام كند، در صورتی‌كه دو ركعت اوّل را حفظ‌ ‌ كرده باشد.

این روایت دلالت دارد که پیامبر اکرم صلی ‌الله علیه و آله حتی در امور شریعت هم معصوم از خطا و سهو نبوده و دچار غفلت‌هایی می‌شده (العیاذ بالله)، درحالی که قدرمتیقن از آیه تطهیر[2] معصوم بودن حضرت در امور شرعی است.

    • اَلْحُسَيْنُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْقَاسِمِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا اَلْحَسَنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلْجُنُبِ يَنَامُ فِي اَلْمَسْجِدِ فَقَالَ: يَتَوَضَّأُ وَ لاَ بَأْسَ أَنْ يَنَامَ فِي اَلْمَسْجِدِ وَ يَمُرَّ فِيهِ. [3]

براساس این روایت ورود شخص جنب به مسجد و خوابیدنش در مسجد اگر با وضوء باشد اشکال ندارد، درحالی که مطابق با آیه قرآن[4] ورود شخص جنب به مسجد ممنوع است.

    • وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ بُنَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَی‌ بْنِ اَلْقَاسِمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَی‌ بْنِ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ زَنَی‌ بِامْرَأَةٍ هَلْ يَحِلُّ لاِبْنِهِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا قَالَ لاَ. [5]

مطابق با این روایت ازدواج پسر با زنی که پدرش العیاذ بالله با او زنا داشته، حرام است، درحالی که مطابق با آیه قرآن[6] ازدواج مرد با غیر از چند زن نامبرده جائز و صحیح است.