کذب وضع/علل اختلاف حدیث /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علل اختلاف حدیث /کذب وضع

    • اثبات غنای مکتب و مذهب — برخی از افراد به هدف تقویت کردن مفاهیم دینی و توسعه بخشیدن به موضوعات اسلامی اقدام به جعل حدیث می‌کردند تا از این طریق غنای مکتب و مذهب را اثبات نمایند. مثلا در میان روایات مربوط به امور تکوینی و طبیعیات عموما اسرائیلیاتی وجود دارد که به هیچ وجه نمی‌توان آن را صادر از امام معصوم دانست و گویا صرفا آراء و انظار دانشمندان آن روزگار و یا حکایت‌های تاریخی معروفی بوده که به جهت غنا بخشیدن به شریعت در قالب حدیث جعل شده است. همچنین باتوجه به اینکه به حسب روایات اهل البیت علیهم‌السلام مصدر هر علم صحیح در شرق و غرب عالم هستند[1] ، عده‌ای هرگاه با سخن یا نظریه زیبایی مواجه می‌شدند، بی‌درنگ آن را به معصومین نسبت می‌دانند و آن را به عنوان یک روایت از امام علیه‌السلام نقل می‌کردند.

    • تأیید و تضعیف عقیده — با توجه به اینکه در عصر معصومین علیهم‌السلام نحله‌ها و فرقه‌های مختلف کلامی در اسلام وجود داشته است، طبیعتا طرفداران هریک از آن‌ها برای اثبات حقانیت خود و باطل بودن سایر عقیده‌ها تلاش می‌کردند[2] . یکی از آن تلاش‌ها جعل حدیث مشتمل بر مدح عقیده خود یا مذمت عقیده دیگران بوده تا از این راه بتواند نحله خود را تأیید و سایر فرقه‌ها را تضعیف نمایند، مانند روایات زیادی که در مدح خلفاء و غاصبین جعل شده است. همچنین بعید نیست برخی از روایاتی که مشتمل بر مذمت اجلّای اصحاب نظیر محمد بن مسلم، زرارة و یونس بن عبدالرحمن هست هم از این دست احادیث جعلی باشد.

    • اغراض قومی و نژادپرستی — بدون شک وقتی یک از مباحث بسیار متداول در عصر معصومین علیهم‌السلام تفاخر قومی و قبیله‌ای و تعصّبات نژادی بوده[3] ، علی القاعده عده‌ای با جعل حدیث درصدد بالابردن قوم و قبیله‌ی خود و یا پایین آوردن سایر اقوام بوده‌اند. مثلا بعید نیست با توجه به اینکه کردها تمایل بیشتری از دیگران به تشیع و مهرورزی به اهل البیت علیهم‌السلام داشته‌اند، دستگاه حکومت و مبغصین ائمه در مذمت آن‌ها احادیثی جعل نموده باشند تا جایگاه اجتماعی آن‌ها ازبین برود و مطرود جامعه واقع شوند[4] ، درحالی که صادر شدن چنین روایاتی از امامانی که مرام و مسلک‌شان طرح مباحث قومی و قبیله‌ای نبوده و معیار احترام و رفتار با دیگران را تقوا می‌دانستند و بر همبستگی و عدم تفاخر اصرار داشتند، باورپذیر نیست.

    • نابود کردن اساس اسلام و مذهب — همواره یکی از راهکارهایی که دشمنان اسلام و تشیع برای نابود کردن شریعت بکار می‌برند، نسبت‌های ناروا و نشر احادیث دروغی است که ذهن دیگران را نسبت به اسلام و شیعه مسموم نماید و این رویه در دو ساحت عقاید و احکام وجود داشته است. مثلا به اعتقاد مرحوم حضرت آیت الله بروجردی روایاتی که در باب تحریف قرآن وجود دارد[5] جعلی است که برای بی‌اعتبار کردن قرآن از سوی زنادقه و خوار کردن شیعه از سوی دشمنان اهل البیت علیهم‌السلام صورت گرفته است (عامه همیشه شیعه را متهم به تحریف قرآن می‌کند). [6]

    • بی‌رغبت کردن مردم نسبت به انجام تکالیف — اگرچه شریعت اسلام بر دو پایه اعتقادات و تکالیف استوار است، اما عده‌ای به انگیزه بی‌رغبت کردن مردم از انجام تکالیف و ترویج بی‌مبالاتی دینی و تشویق مردم به رویکرد اعتقادات بسندگی و باطن‌گرایی اقدام به جعل احادیثی می‌کردند. احادیثی نظیر روایات ذیل را می‌توان از این قسم جعلیات دانست:

+ أَبِي رَحِمَهُ اَللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ هَؤُلاَءِ اَلْأَخَابِثَ يَرْوُونَ عَنْ أَبِيكَ يَقُولُونَ إِنَّ أَبَاكَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، قَالَ: إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ فَهُمْ يَسْتَحِلُّونَ بَعْدَ ذَلِكَ كُلَّ مُحَرَّمٍ، قَالَ: مَا لَهُمْ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ إِنَّمَا قَالَ أَبِي عَلَيْهِ السَّلاَمُ إِذَا عَرَفْتَ اَلْحَقَّ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ خَيْرٍ يُقْبَلُ مِنْكَ. [7]

+ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَحِمَهُ اَللَّهُ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي اَلْقَاسِمِ عَنْ يَحْيَی‌ بْنِ عَلِيٍّ اَلْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَبَّاحٍ اَلْمَدَائِنِيِّ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَتَبَ إِلَيْهِ كِتَاباً فِيهِ: أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَی‌ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً قَطُّ يَدْعُو إِلَی‌ مَعْرِفَةِ اَللَّهِ لَيْسَ مَعَهَا طَاعَةٌ فِي أَمْرٍ وَ لاَ نَهْيٍ وَ إِنَّمَا يَقْبَلُ اَللَّهُ مِنَ اَلْعِبَادِ اَلْعَمَلَ بِالْفَرَائِضِ اَلَّتِي فَرَضَهَا اَللَّهُ عَلَی‌ حُدُودِهَا مَعَ مَعْرِفَةِ مَنْ دَعَا إِلَيْهِ وَ مَنْ أَطَاعَ حَرَّمَ اَلْحَرَامَ ظَاهِرَهُ وَ بَاطِنَهُ وَ صَلَّی‌ وَ صَامَ وَ حَجَّ وَ اِعْتَمَرَ وَ عَظَّمَ حُرُمَاتِ اَللَّهِ كُلَّهَا وَ لَمْ يَدَعْ مِنْهَا شَيْئاً وَ عَمِلَ بِالْبِرِّ كُلِّهِ وَ مَكَارِمِ اَلْأَخْلاَقِ كُلِّهَا وَ تَجَنَّبَ سَيِّئَهَا وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِلُّ اَلْحَلاَلَ وَ يُحَرِّمُ اَلْحَرَامَ بِغَيْرِ مَعْرِفَةِ اَلنَّبِيِّ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَمْ يُحِلَّ لِلَّهِ حَلاَلاً وَ لَمْ يُحَرِّمْ لَهُ حَرَاماً وَ إِنَّ مَنْ صَلَّی‌ وَ زَكَّی‌ وَ حَجَّ وَ اِعْتَمَرَ وَ فَعَلَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِغَيْرِ مَعْرِفَةِ مَنِ اِفْتَرَضَ اَللَّهُ عَلَيْهِ طَاعَتَهُ فَلَمْ يَفْعَلْ شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ لَمْ يُصَلِّ وَ لَمْ يَصُمْ وَ لَمْ يُزَكِّ وَ لَمْ يَحُجَّ وَ لَمْ يَعْتَمِرْ وَ لَمْ يَغْتَسِلْ مِنَ اَلْجَنَابَةِ وَ لَمْ يَتَطَهَّرْ وَ لَمْ يُحَرِّمْ لِلَّهِ حَلاَلاً وَ لَيْسَ لَهُ صَلاَةٌ وَ إِنْ رَكَعَ وَ إِنْ سَجَدَ وَ لاَ لَهُ زَكَاةٌ وَ لاَ حَجٌّ وَ إِنَّمَا ذَلِكَ كُلُّهُ يَكُونُ بِمَعْرِفَةِ رَجُلٍ مَنَّ اَللَّهُ تَعَالَی‌ عَلَی‌ خَلْقِهِ بِطَاعَتِهِ وَ أَمَرَ بِالْأَخْذِ عَنْهُ فَمَنْ عَرَّفَهُ وَ أَخَذَ عَنْهُ أَطَاعَ اَللَّهَ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هِيَ اَلْمَعْرِفَةُ وَ أَنَّهُ إِذَا عَرَفَ اِكْتَفَی‌ بِغَيْرِ طَاعَةٍ فَقَدْ كَذَبَ وَ أَشْرَكَ وَ إِنَّمَا قِيلَ اِعْرِفْ وَ اِعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنَ اَلْخَيْرِ فَإِنَّهُ لاَ يُقْبَلُ مِنْكَ ذَلِكَ بِغَيْرِ مَعْرِفَةٍ فَإِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ لِنَفْسِكَ مَا شِئْتَ مِنَ اَلطَّاعَةِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ فَإِنَّهُ مَقْبُولٌ مِنْكَ. [8]

+ وَجَدْتُ بِخَطِّ جِبْرِيلَ بْنِ أَحْمَدَ اَلْفَارِيَابِيِّ ، حَدَّثَنِي مُوسَی‌ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ وَهْبٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ شَيْبَةَ ، قَالَ: كَتَبْتُ إِلَيْهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً يَخْتَلِفُونَ فِي مَعْرِفَةِ فَضْلِكُمْ بِأَقَاوِيلَ مُخْتَلِفَةٍ تَشْمَئِزُّ مِنْهَا اَلْقُلُوبُ وَ تَضِيقُ لَهَا اَلصُّدُورُ، وَ يَرْوُونَ فِي ذَلِكَ اَلْأَحَادِيثَ لاَ يَجُوزُ لَنَا اَلْإِقْرَارُ بِهَا لِمَا فِيهَا مِنَ اَلْقَوْلِ اَلْعَظِيمِ، وَ لاَ يَجُوزُ رَدُّهَا وَ لاَ اَلْجُحُودُ لَهَا إِذَا نُسِبَتْ إِلَی‌ آبَائِكَ ، فَنَحْنُ وُقُوفٌ عَلَيْهَا، مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ وَ يَتَأَوَّلُونَ فِي مَعْنَی‌ قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهی‌ٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ﴾، وَ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿وَ أَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّكٰاةَ﴾ مَعْنَاهَا رَجُلٌ لاَ رُكُوعٌ وَ لاَ سُجُودٌ، وَ كَذَلِكَ اَلزَّكَاةُ مَعْنَاهَا ذَلِكَ اَلرَّجُلُ لاَ عَدَدُ دَرَاهِمَ وَ لاَ إِخْرَاجُ مَالٍ، وَ أَشْيَاءُ تُشْبِهُهَا مِنَ اَلْفَرَائِضِ وَ اَلسُّنَنِ وَ اَلْمَعَاصِي تَأَوَّلُوهَا وَ صَيَّرُوهَا عَلَی‌ هَذَا اَلْحَدِّ اَلَّذِي ذَكَرْتُ لَكَ، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَمُنَّ عَلَی‌ مَوَالِيكَ بِمَا فِيهِ سَلاَمَتُهُمْ وَ نَجَاتُهُمْ مِنَ اَلْأَقَاوِيلِ اَلَّتِي تُصَيِّرُهُمْ إِلَی‌ اَلْعَطَبِ وَ اَلْهَلاَكِ وَ اَلَّذِينَ اِدَّعَوْا هَذِهِ اَلْأَشْيَاءَ اِدَّعَوْا أَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ، وَ دَعَوْا إِلَی‌ طَاعَتِهِمْ، مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ حَسَكَةَ وَ اَلْقَاسِمُ اَلْيَقْطِينِيُّ ، فَمَا تَقُولُ فِي اَلْقَبُولِ مِنْهُمْ جَمِيعاً فَكَتَبَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): لَيْسَ هَذَادِينَنَا فَاعْتَزِلْهُ. [9]

+ حَدَّثَنِي اَلْحُسَيْنُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ اَلْقُمِّيُّ ، قَالَ حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ اَلْآدَمِيُّ ، قَالَ: كَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَی‌ أَبِي اَلْحَسَنِ اَلْعَسْكَرِيِّ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) : جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا سَيِّدِي إِنَّ عَلِيَّ بْنَ حَسَكَةَ يَدَّعِي أَنَّهُ مِنْ أَوْلِيَائِكَ، وَ أَنَّكَ أَنْتَ اَلْأَوَّلُ اَلْقَدِيمُ، وَ أَنَّهُ بَابُكَ وَ نَبِيُّكَ أَمَرْتَهُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَی‌ ذَلِكَ، وَ يَزْعُمُ أَنَّ اَلصَّلاَةَ وَ اَلزَّكَاةَ وَ اَلْحَجَّ وَ اَلصَّوْمَ كُلُّ ذَلِكَ مَعْرِفَتُكَ وَ مَعْرِفَةُ مَنْ كَانَ فِيهِ مِثْلُ حَالِ اِبْنِ حَسَكَةَ فِيمَا يَدَّعِي مِنَ اَلْبَابِيَّةِ وَ اَلنُّبُوَّةِ، فَهُوَ مُؤْمِنٌ كَامِلٌ سَقَطَ عَنْهُ اَلاِسْتِعْبَاُد بِالصَّلاَةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ، وَ ذَكَرَ جَمِيعَ شَرَائِعِ اَلدِّينِ أَنَّ مَعْنَی‌ ذَلِكَ كُلِّهِ مَا ثَبَتَ لَكَ، وَ مَالَ اَلنَّاسُ إِلَيْهِ كَثِيراً، فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَمُنَّ عَلَی‌ مَوَالِيكَ بِجَوَابٍ فِي ذَلِكَ تُنْجِيهِمْ مِنَ اَلْهَلَكَةِ قَالَ، فَكَتَبَ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): كَذَبَ اِبْنُ حَسَكَةَ عَلَيْهِ لَعْنَةُ اَللَّهِ وَ بِحَسْبِكَ أَنِّي لاَ أَعْرِفُهُ فِي مَوَالِيَّ مَا لَهُ لَعَنَهُ اَللَّهُ! فَوَ اَللَّهِ مَا بَعَثَ اَللَّهُ مُحَمَّداً وَ اَلْأَنْبِيَاءَ قَبْلَهُ إِلاَّ بِالْحَنِيفِيَّةِ وَ اَلصَّلاَةِ وَ اَلزَّكَاةِ وَ اَلصِّيَامِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلْوَلاَيَةِ، وَ مَا دَعَا مُحَمَّدٌ (صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) إِلاَّ إِلَی‌ اَللَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَ كَذَلِكَ نَحْنُ اَلْأَوْصِيَاءُ مِنْ وُلْدِهِ عَبِيدُ اَللَّهِ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً، إِنْ أَطَعْنَاهُ رَحِمَنَا وَ إِنْ عَصَيْنَاهُ عَذَّبَنَا، مَا لَنَا عَلَی‌ اَللَّهِ مِنْ حُجَّةٍ بَلِ اَلْحُجَّةُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْنَا وَ عَلَی‌ جَمِيعِ خَلْقِهِ، أَبْرَأُ إِلَی‌ اَللَّهِ مِمَّنْ يَقُولُ ذَلِكَ وَ أَنْتَفِي إِلَی‌ اَللَّهِ مِنْ هَذَا اَلْقَوْلِ، فَاهْجُرُوهُمْ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ وَ أَلْجِئُوهُمْ إِلَی‌ ضِيقِ اَلطَّرِيقِ! فَإِنْ وَجَدْتَ مِنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ خَلْوَةً فَاشْدَخْ رَأْسَهُ بِالصَّخْرِ. [10]

    • تحقق عدالت اجتماعی — حضرت آیت الله سیستانی مدعی‌اند که چون برخی از غلات و فرقه‌هایی همچون قرامطة و خرّمیة درصدد برپایی عدالت اجتماعی بوده‌اند، نسبت به رواج یک نوع نظام اقتصادی و نگرش مالی احادیثی جعل می‌نمودند. مثلا روایت «رِبْحُ اَلْمُؤْمِنِ عَلَی‌ اَلْمُؤْمِنِ رِبًا»[11] می‌تواند نمونه‌ای از همین نوع احادیث باشد. [12]

    • إحیاء سنت‌های جاهلی و احکام شرایع سابق — گویا بعضی از افراد در راستای زنده کردن سنت‌های جاهلیت یا رواج دادن احکام شرایع گذشته همچون یهود، احادیثی در موافقت این نوع رفتارها جعل نموده‌اند، کما اینکه امروزه روایاتی با اسناد ضعیفی در تراث روایی شیعه وجود دارد که متضمن حرمت گوشت شتر[13] یا نجاست عرق جنب از حرام[14] هست، درحالی که همه‌ی از مضامین از باورهای یهودیان بوده است.

    • تقرب جستن به حکّام و تصحیح رفتارهای دستگاه جور — بخشی از احادیث دروغ در راستای خوشایند خلفاء و حکّام جور و رفع و رجوع کردن کارهای ناشایست‌شان و صبغه دینی دادن به آن‌ها جعل شده است. مانند اینکه ظاهرا چون مهدی عباسی و هارون الرشید علیه اللعنة اهل کبوتر بازی و شرط‌بندی سر آن بوده‌اند، برخی روایتی را در حلال بودن این اقدام به پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله نسبت‌ داده‌اند[15] .