کذب وضع/علل اختلاف حدیث /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علل اختلاف حدیث /کذب وضع

عامل هفتم : جعل و تزویر احادیث

اگرچه شش عامل اختلاف حدیثی که گذشت عموما به اهل البیت علیهم‌السلام برمی‌گشت، اما این طور نیست که منشأ تمام روایات مختلف این ذوات مقدسه باشند، بلکه عواملی از سوی روات یا تدوین کنندگان مجامع روایی هم وجود داشته که سبب به وجود آمدن روایات مختلف و متعارض گردیده است. یکی از این نوع عوامل نسبت دادن دروغ به امامان علیهم السلام و جعل حدیث و نشر آن می‌باشد. [1]

ظاهرا به لحاظ حدیثی عامه و خاصه تردیدی وجود ندارد که بخشی از روایات توسط وضاعین جعل شده و به منابع روایی راه یافته است. همچنین وجود این چنین اشخاصی یک پدیده جدید در عصر امامان علیهم‌السلام نبوده بلکه به گواه روایت ذیل جعل حدیث حتی در عصر نبوی هم صورت می‌گرفته و حتی حجم این کذب‌های عامدانه بر پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله آنقدر زیاد بوده که آن حضرت را مجبور به اتخاذ موضع و برخورد سخت نموده است:

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ اَلْيَمَانِيِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ اَلْهِلاَلِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَمِيرِاَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِنِّي سَمِعْتُ مِنْ سَلْمَانَ وَ اَلْمِقْدَادِ وَ أَبِي ذَرٍّ شَيْئاً مِنْ تَفْسِيرِ اَلْقُرْآنِ وَ أَحَادِيثَ عَنْ نَبِيِّ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ غَيْرَ مَا فِي أَيْدِي اَلنَّاسِ ثُمَّ سَمِعْتُ مِنْكَ تَصْدِيقَ مَا سَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ رَأَيْتُ فِي أَيْدِي اَلنَّاسِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مِنْ تَفْسِيرِ اَلْقُرْآنِ وَ مِنَ اَلْأَحَادِيثِ عَنْ نَبِيِّ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنْتُمْ تُخَالِفُونَهُمْ فِيهَا وَ تَزْعُمُونَ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ بَاطِلٌ أَ فَتَرَی‌ اَلنَّاسَ يَكْذِبُونَ عَلَی‌ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مُتَعَمِّدِينَ وَ يُفَسِّرُونَ اَلْقُرْآنَ بِآرَائِهِمْ، قَالَ فَأَقْبَلَ عَلَيَّ فَقَالَ: قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمِ اَلْجَوَابَ إِنَّ فِي أَيْدِي اَلنَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَ صِدْقاً وَ كَذِباً وَ نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَ عَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْكَماً وَ مُتَشَابِهاً وَ حِفْظاً وَ وَهَماً وَ قَدْ كُذِبَ عَلَی‌ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ عَلَی‌ عَهْدِهِ حَتَّی‌ قَامَ خَطِيباً فَقَالَ أَيُّهَا اَلنَّاسُ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ اَلْكَذَّابَةُ فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ اَلنَّارِ ثُمَّ كُذِبَ عَلَيْهِ مِنْ بَعْدِهِ ... [2]

بدیهی است که اگر در زمان حیات پیغمبر صلی‌ الله علیه وآله اشخاصی به خود جرأت می‌دانند جعل حدیث کنند، طبیعتا این رویه بعد از فقدان آن حضرت شایع‌تر بوده است. همچنین از روایات زیر بدست می‌آید که جعل حدیث نه تنها اختصاصی به عصر نبوی و اهل سنت نداشته، بلکه متأسفانه از سوی اصحاب ائمه و افرادی که خود را از محبین اهل البیت علیهم‌السلام می‌دانستند نیز صورت می‌گرفته و عده‌ای برای کسب دنیا و بدست آوردن جایگاه بر این کار حرص و ولع داشته و این نوع احادیث دروغ در کتب حدیثی هم راه یافته است:

    • حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَيْهِ وَ اَلْحُسَيْنُ بْنُ اَلْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ اَلْقُمِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَی‌ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ: أَنَّ بَعْضَ أَصْحَابِنَا سَأَلَهُ وَ أَنَا حَاضِرٌ، فَقَالَ لَهُ: يَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا أَشَدَّكَ فِي اَلْحَدِيثِ وَ أَكْثَرَ إِنْكَارَكَ لِمَا يَرْوِيهِ أَصْحَابُنَا فَمَا اَلَّذِي يَحْمِلُكَ عَلَی‌ رَدِّ اَلْأَحَادِيثِ، فَقَالَ: حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ اَلْحَكَمِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يَقُولُ: لاَ تَقْبَلُوا عَلَيْنَا حَدِيثاً إِلاَّ مَا وَافَقَ اَلْقُرْآنَ وَ اَلسُّنَّةَ أَوْ تَجِدُونَ مَعَهُ شَاهِداً مِنْ أَحَادِيثِنَا اَلْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّ اَلْمُغِيرَةَ بْنَ سَعِيدٍ لَعَنَهُ اَللَّهُ دَسَّ فِي كُتُبِ أَصْحَابِ أَبِي أَحَادِيثَ لَمْ يُحَدِّثْ بِهَا أَبِي، فَاتَّقُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَقْبَلُوا عَلَيْنَا مَا خَالَفَ قَوْلَ رَبِّنَا تَعَالَی‌ وَ سُنَّةَ نَبِيِّنَا (صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) فَإِنَّا إِذَا حَدَّثْنَا قُلْنَا قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ). قَالَ يُونُسُ: وَافَيْتُ اَلْعِرَاقَ فَوَجَدْتُ بِهَا قِطْعَةً مِنْ أَصْحَابِ أَبِي جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) وَ وَجَدْتُ أَصْحَابَ أَبِي عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) مُتَوَافِرِينَ فَسَمِعْتُ مِنْهُمْ وَ أَخَذْتُ كُتُبَهُمْ، فَعَرَضْتُهَا مِنْ بَعْدُ عَلَی‌ أَبِي اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فَأَنْكَرَ مِنْهَا أَحَادِيثَ كَثِيرَةً أَنْ يَكُونَ مِنْ أَحَادِيثِ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) وَ قَالَ لِي: إِنَّ أَبَا اَلْخَطَّابِ كَذَبَ عَلَی‌ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) لَعَنَ اَللَّهُ أَبَا اَلْخَطَّابِ، وَ كَذَلِكَ أَصْحَابُ أَبِي اَلْخَطَّابِ يَدُسُّونَ هَذِهِ اَلْأَحَادِيثَ إِلَی‌ يَوْمِنَا هَذَا فِي كُتُبِ أَصْحَابِ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ)، فَلاَ تَقْبَلُوا عَلَيْنَا خِلاَفَ اَلْقُرْآنِ، فَإِنَّا إِنْ تَحَدَّثْنَا حَدَّثْنَا بِمُوَافَقَةِ اَلْقُرْآنِ وَ مُوَافَقَةِ اَلسُّنَّةِ إِنَّا عَنِ اَللَّهِ وَ عَنْ رَسُولِهِ نُحَدِّثُ، وَ لاَ نَقُولُ قَالَ فُلاَنٌ وَ فُلاَنٌ فَيَتَنَاقَضَ كَلاَمُنَا إِنَّ - كَلاَمَ آخِرِنَا مِثْلُ كَلاَمِ أَوَّلِنَا وَ كَلاَمَ أَوَّلِنَا مُصَادِقٌ لِكَلاَمِ آخِرِنَا، فَإِذَا أَتَاكُمْ مَنْ يُحَدِّثُكُمْ بِخِلاَفِ ذَلِكَ فَرُدُّوهُ عَلَيْهِ وَ قُولُوا أَنْتَ أَعْلَمُ وَ مَا جِئْتَ بِهِ فَإِنَّ مَعَ كُلِّ قَوْلٍ مِنَّا حَقِيقَةً وَ عَلَيْهِ نُوراً، فَمَا لاَ حَقِيقَةَ مَعَهُ وَ لاَ نُورَ عَلَيْهِ فَذَلِكَ مِنْ قَوْلِ اَلشَّيْطَانِ. [3]

    • مُحَمَّدُ بْنُ قُولَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي اَلْخَطَّابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يَوْماً وَ دَخَلَ عَلَيْهِ اَلْفَيْضُ بْنُ اَلْمُخْتَارِ، فَذَكَرَ لَهُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تَأَوَّلَهَا أَبُو عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) فَقَالَ لَهُ اَلْفَيْضُ: جَعَلَنِيَ اَللَّهُ فِدَاكَ مَا هَذَا اَلاِخْتِلاَفُ اَلَّذِي بَيْنَ شِيعَتِكُمْ قَالَ: وَ أَيُّ اَلاِخْتِلاَفِ يَا فَيْضُ، فَقَالَ لَهُ اَلْفَيْضُ: إِنِّي لَأَجْلِسُ فِي حِلَقِهِمْ بِالْكُوفَةِ فَأَكَادُ أَشُكُّ فِي اِخْتِلاَفِهِمْ فِي حَدِيثِهِمْ، حَتَّی‌ أَرْجِعَ إِلَی‌ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ فَيُوقِفَنِي مِنْ ذَلِكَ عَلَی‌ مَا تَسْتَرِيحُ إِلَيْهِ نَفْسِي وَ يَطْمَئِنَّ إِلَيْهِ قَلْبِي، فَقَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): أَجَلْ هُوَ كَمَا ذَكَرْتَ يَا فَيْضُ، إِنَّ اَلنَّاسَ أَوْلَعُوا بِالْكَذِبِ عَلَيْنَا، إِنَّ اَللَّهَ اِفْتَرَضَ عَلَيْهِمْ لاَ يُرِيدُ مِنْهُمْ غُرَّةً وَ إِنِّي أُحَدِّثُ أَحَدَهُمْ بِالْحَدِيثِ فَلاَ يَخْرُجُ مِنْ عِنْدِي حَتَّی‌ يَتَأَوَّلَهُ عَلَی‌ غَيْرِ تَأْوِيلِهِ، وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لاَ يَطْلُبُونَ بِحَدِيثِنَا وَ بِحُبِّنَا مَا عِنْدَ اَللَّهِ وَ إِنَّمَا يَطْلُبُونَ اَلدُّنْيَا، وَ كُلٌّ يُحِبُّ أَنْ يُدْعَی‌ رَأْساً أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَرْفَعُ نَفْسَهُ إِلاَّ وَضَعَهُ اَللَّهُ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ وَضَعَ نَفْسَهُ إِلاَّ رَفَعَهُ اَللَّهُ وَ شَرَّفَهُ، فَإِذَا أَرَدْتَ بِحَدِيثِنَا فَعَلَيْكَ بِهَذَا اَلْجَالِسِ وَ أَوْمَی‌ إِلَی‌ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَسَأَلْتُ أَصْحَابَنَا عَنْهُ فَقَالُوا زُرَارَةُ بْنُ أَعْيَنَ. [4]

    • حَمْدَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَی‌، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِاَلرَّحْمَنِ، عَنْ يَحْيَی‌ اَلْحَلَبِيِّ، عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) يَقُولُ: لَوْ قَامَ قَائِمُنَا بَدَأَ بِكَذَّابِي اَلشِّيعَةِ فَقَتَلَهُمْ. [5]

    • حَمْدَوَيْهِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ اَلْكَرْخِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ) قَالَ: إِنَّ مِمَّنْ يَنْتَحِلُ هَذَا اَلْأَمْرَ لَمَنْ هُوَ شَرٌّ مِنَ اَلْيَهُودِ وَ اَلنَّصَارَی‌ وَ اَلْمَجُوسِ وَ اَلَّذِينَ أَشْرَكُوا. [6]

    • إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْعَبَّاسِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ اَلْقُمِّيُّ، عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَيْنِ، عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِي اَلْمَغْرَاءِ، عَنْ عَنْبَسَةَ، قَالَ، قَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلاَمُ): لَقَدْ أَمْسَيْنَا وَ مَا أَحَدٌ أَعْدَی‌ لَنَا مِمَّنْ يَنْتَحِلُ مَوَدَّتَنَا. [7]

گفتنی است که اگرچه در برابر این پدیده شوم فقهای از اصحاب ائمه علیهم‌السلام سعی وافری در پالایش روایات و جداسازی احادیث جعلی از تراث روایی داشته‌اند و صاحبان کتب دائما از طریق ارتباط گرفتن با امام بعد احادیث منقول از امامان گذشته را راستی آزمایی می‌نمودند، اما با وجود تمام این تلاش‌ها امروزه نمی‌توان با اطمینان گفت که تراث روایی شیعه خالی از روایات مجعوله و دروغین است، کما اینکه به فرموده‌ی مرحوم آیت خویی[8] حتی در کتب اربعه روایاتی وجود دارد که مطمئنا از احادیث جعلی است (مانند روایت نماز بدون وضو خواندن امیرالمؤمنین علیه‌السلام که با شأن امام معصوم از یک سو و احکام نماز جماعت از سوی دیگر منافات دارد[9] ).

خاطر نشان می‌شود که این وضع عامدانه و جعل و تدلیس در روایات با انگیزه‌های مختلفی صورت می‌گرفته که مهمترین آن‌ها موارد زیر می‌باشد:

    • ترغیب و تشویق دیگران به امور خیر — گاهی برخی از افراد با حسن نیت اقدام به جعل حدیث می‌کردند تا به کمک آن احادیث دروغ بتوانند دیگران را به امور خیر ترغیب و تشویق نمایند و به اعتقاد آنان هدف وسیله را توجیه می‌کرده است. مثلا بخش زیادی از روایات مشتمل بر فضائل و آثار مادی تلاوت سوره‌ها به هدف تشویق کردن مردم به تلاوت قرآن جعل شده است[10] . همچنین از جمله این وضاعین خیرخواه و صالح شخصی به نام عبدالله بن عبدالرحمن الاصم المسعی[11] است که گویا برای تشویق نمودن مردم به زیارت احادیث متعددی در باب فضیلت زیارت ائمه علیهم السلام در کتاب مزار خود آورده و متأسفانه مرحوم ابن قولویه نیز به مقتضای قاعده «تسامح در ادله سنن» و «اخبار من بلغ» حدود سی روایت از احادیث آن کتاب را در کتاب کامل الزیارات نقل نموده است، درحالی که حتی با فرض قبول قاعده تسامح در ادله سنن، با اتکاء به این قاعده نمی‌توان روایات مجعوله را نقل کرد و ترویج داد.