تقیه/علل اختلاف حدیث /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علل اختلاف حدیث /تقیه

عامل پنجم : تقیه امامان علیهم‌السلام

عموما بزرگان یکی از مهمترین دلائل صدور احادیث مختلف و بعضا متعارض از معصومین علیهم‌السلام را تقیه می‌دانند[1] . ظاهرا تردیدی وجود ندارد که یکی از اصول رفتاری اهل البیت علیهم‌السلام در مواجهه با افراد تقیه بوده[2] و ائمه اصحاب را به رعایت این روش سفارش می‌کردند و همین امر سبب صادر شدن روایات مختلف از سوی ایشان شده است[3] ؛ لکن سخن در شناخت اسباب تقیه، میزان بکارگیری آن و شناسایی مصادیقش است. بر همین اساس مباحث مربوط به تقیه را در ضمن چند گفتار پیگیری می‌نماییم:

گفتار اول ← اسباب تقیه

اگرچه امور مختلفی ایجاب می‌کرده که معصومین علیهم‌السلام از بیان معارف صحیح یا حکم شرعی واقعی خودداری کنند، اما مهمترین اسباب این رویکرد به شرح ذیل است [4] :

    1. حفظ جان پرسش‌کننده از خطرهای احتمالی — گاهی سؤال‌کنندگان در شرایطی به سر می‌برند که اگر امام علیه‌السلام حکم واقعی را به آن‌ها تعلیم می‌دانند و آنان مطابق با آن عمل می‌کردند، جانشان به خطر می‌افتاد و یا متحمل ضرر می‌شدند. از همین رو حضرت جواب سؤالات‌شان را به صورت تقیه‌ای و غیرواقعی پاسخ می‌دادند تا خطری آن‌ها را تهدید نکند. به عنوان نمونه از نوع تقیه به روایات ذیل اشاره می‌کنیم:

    • مُحَمَّدُ بْنُ اَلْحَسَنِ اَلصَّفَّارُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ اَلْوَشَّاءِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ زُرْبِيٍّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلْوُضُوءِ، فَقَالَ لِي: تَوَضَّأْ ثَلاَثاً، قَالَ ثُمَّ قَالَ لِي: أَ لَيْسَ تَشْهَدُ بَغْدَادَ وَ عَسَاكِرَهُمْ، قُلْتُ: بَلَی،‌ قَالَ: فَكُنْتُ يَوْماً أَتَوَضَّأُ فِي دَارِ اَلْمَهْدِيِّ فَرَآنِي بَعْضُهُمْ وَ أَنَا لاَ أَعْلَمُ بِهِ، فَقَالَ: كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّكَ فُلاَنِيٌّ وَ أَنْتَ تَتَوَضَّأُ هَذَا اَلْوُضُوءَ، قَالَ فَقُلْتُ: لِهَذَا وَ اَللَّهِ أَمَرَنِي. [5]

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِنَّ رَجُلاً أَرْمَانِيّاً مَاتَ وَ أَوْصَی‌ إِلَيَّ، فَقَالَ لِي: وَ مَا اَلْأَرْمَانِيُّ، قُلْتُ: نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ اَلْجِبَالِ مَاتَ وَ أَوْصَی‌ إِلَيَّ بِتَرِكَتِهِ وَ تَرَكَ اِبْنَتَهُ، قَالَ فَقَالَ لِي: أَعْطِهَا اَلنِّصْفَ قَالَ فَأَخْبَرْتُ زُرَارَةَ بِذَلِكَ، فَقَالَ لِي اِتَّقَاكَ إِنَّمَا اَلْمَالُ لَهَا، قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ بَعْدُ فَقُلْتُ: أَصْلَحَكَ اَللَّهُ إِنَّ أَصْحَابَنَا زَعَمُوا أَنَّكَ اِتَّقَيْتَنِي، فَقَالَ: لاَ وَ اَللَّهِ مَا اِتَّقَيْتُكَ وَ لَكِنِ اِتَّقَيْتُ عَلَيْكَ أَنْ تُضَمَّنَ فَهَلْ عَلِمَ بِذَلِكَ أَحَدٌ، قُلْتُ: لاَ، قَالَ: فَأَعْطِهَا مَا بَقِيَ. [6]

    2. حفظ جایگاه امامت و عدم متهم شدن به جهل — برخی از اوقات ائمه علیهم السلام مورد سؤال از طرف اهل سنت و یا جمعی که مشتمل بر سنّی‌ها بوده واقع می‌شدند، درحالی که حکم واقعی نیز برخلاف ظواهر آیات و سنت نبوی متداول در جامعه بوده و دیدگاه علمای عامه، و اگر امامان آن حکم واقعی را اظهار نمودند متهم به جهالت و بی‌اطلاع بودن از شریعت می‌شدند. به همین جهت در مثل چنین مواردی معصومین علیهم‌السلام پاسخ سؤال‌کننده را مطابق با آراء علماء عامه و فرهنگ عمومی جامعه می‌دادند، کما اینکه فقهای اصحاب نیز از این رویه آگاه بودند و لذا سؤالات خود را در خلوت از امام می‌پرسیدند تا حضرت مطابق با تقیه جواب آن‌ها را ندهند. برای این نوع تقیه می‌توان به روایات ذیل اشاره کرد:

    • وَ عَنْ حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمَ اِبْنَيْ نُصَيْرٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ أَبِيهِ مُعَاذِ بْنِ مُسْلِمٍ اَلنَّحْوِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّكَ تَقْعُدُ فِي اَلْجَامِعِ فَتُفْتِي اَلنَّاسَ، قُلْتُ: نَعَمْ وَ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ أَخْرُجَ إِنِّي أَقْعُدُ فِي اَلْمَسْجِدِ فَيَجِيءُ اَلرَّجُلُ فَيَسْأَلُنِي عَنِ اَلشَّيْءِ فَإِذَا عَرَفْتُهُ بِالْخِلاَفِ لَكُمْ أَخْبَرْتُهُ بِمَا يَفْعَلُونَ وَ يَجِيءُ اَلرَّجُلُ أَعْرِفُهُ بِمَوَدَّتِكُمْ فَأُخْبِرُهُ بِمَا جَاءَ عَنْكُمْ وَ يَجِيءُ اَلرَّجُلُ لاَ أَعْرِفُهُ وَ لاَ أَدْرِي مَنْ هُوَ فَأَقُولُ جَاءَ عَنْ فُلاَنٍ كَذَا وَ جَاءَ عَنْ فُلاَنٍ كَذَا فَأُدْخِلُ قَوْلَكُمْ فِيمَا بَيْنَ ذَلِكَ، قَالَ فَقَالَ لِيَ: اِصْنَعْ كَذَا فَإِنِّي كَذَا أَصْنَعُ. [7]

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنِ اَلْجَدِّ، فَقَالَ: مَا أَجِدُ أَحَداً قَالَ فِيهِ إِلاَّ بِرَأْيِهِ إِلاَّ أَمِيرَاَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ، قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اَللَّهُ فَمَا قَالَ فِيهِ أَمِيرُاَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ، قَالَ: إِذَا كَانَ غَداً فَالْقَنِي حَتَّی‌ أُقْرِئَكَهُ فِي كِتَابٍ، قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اَللَّهُ حَدِّثْنِي فَإِنَّ حَدِيثَكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ تُقْرِئَنِيهِ فِي كِتَابٍ، فَقَالَ لِيَ اَلثَّانِيَةَ: اِسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ إِذَا كَانَ غَداً فَالْقَنِي حَتَّی‌ أُقْرِئَكَهُ فِي كِتَابٍ، فَأَتَيْتُهُ مِنَ اَلْغَدِ بَعْدَ اَلظُّهْرِ وَ كَانَتْ سَاعَتِيَ اَلَّتِي كُنْتُ أَخْلُو بِهِ فِيهَا بَيْنَ اَلظُّهْرِ وَ اَلْعَصْرِ وَ كُنْتُ أَكْرَهُ أَنْ أَسْأَلَهُ إِلاَّ خَالِياً خَشْيَةَ أَنْ يُفْتِيَنِي مِنْ أَجْلِ مَنْ يَحْضُرُهُ بِالتَّقِيَّةِ.‌..[8]

    3. حفظ جان خود و شیعیان از حکّام جور — اگرچه شرایط سیاسی و قدرت حکومت‌ها در تمام طول امامت ائمه علیهم السلام یکسان نبوده، اما در برخی از دوره‌ها آنقدر ظلم و اختناق و مراقبت‌ها شدت پیدا می‌کرده که اهل البیت علیهم‌السلام را از بیان واقع باز می‌داشته و لذا ایشان مجبور به تقیه و بیان غیر واقعی می‌شدند، مانند:

    • عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنِ اَلْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَقُولُ: كَانَ أَبِي عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يُفْتِي فِي زَمَنِ بَنِي أُمَيَّةَ أَنَّ مَا قَتَلَ اَلْبَازِي وَ اَلصَّقْرُ فَهُوَ حَلاَلٌ وَ كَانَ يَتَّقِيهِمْ وَ أَنَا لاَ أَتَّقِيهِمْ وَ هُوَ حَرَامٌ مَا قَتَلَ. [9]

    • عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ اِبْنِ مُسْكَانَ عَنِ اَلْحَلَبِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : كَانَ أَبِي عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يُفْتِي وَ كُنَّا نُفْتِي وَ نَحْنُ نَخَافُ فِي صَيْدِ اَلْبُزَاةِ وَ اَلصُّقُورِ فَأَمَّا اَلْآنَ فَإِنَّا لاَ نَخَافُ وَ لاَ يَحِلُّ صَيْدُهَا إِلاَّ أَنْ تُدْرَكَ ذَكَاتُهُ وَ إِنَّهُ لَفِي كِتَابِ اَللَّهِ إِنَّ اَللَّهَ قَالَ ﴿إِلاَّ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُكَلِّبِينَ﴾ فَسَمَّی‌ اَلْكِلاَبَ. [10]

    4. متهم نشدن به اباحه‌گری و کارهای سیاسی — باتوجه به اینکه برخی از افراد همچون غالیان به دنبال اباحه‌گری و برخی تندروها نیز به دنبال مبارزات سیاسی و تشکیل حکومت‌ بوده‌اند، معصومین علیهم‌السلام برای متهم نشدن به گونه امور و جلوگیری از منتسب شدن این نوع اقدامات به آن‌ها از بیان برخی معارف و احکام پرهیز می‌کردند. از روایت ذیل بدست می‌آید که اهل البیت علیهم‌السلام از دست این گونه افراد چقدر در تنگناه بوده و چه میزان آسیب دیده‌اند:

    • وَ بِهَذَا اَلْإِسْنَادِ: عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مُوسَی‌ اَلْخَشَّابِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلْحَسَّانِ ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ كَثِيرٍ ، قَالَ، قَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَوْماً لِأَصْحَابِهِ: لَعَنَ اَللَّهُ اَلْمُغِيرَةَ بْنَ سَعِيدٍ وَ لَعَنَ يَهُودِيَّةً كَانَ يَخْتَلِفُ إِلَيْهَا يَتَعَلَّمُ مِنْهُ اَلسِّحْرَ وَ اَلشَّعْبَذَةَ وَ اَلْمَخَارِيقَ! إِنَّ اَلْمُغِيرَةَ كَذَبَ عَلَی‌ أَبِي عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَسَلَبَهُ اَللَّهُ اَلْإِيمَانَ، وَ إِنَّ قَوْماً كَذَبُوا عَلَيَّ مَا لَهُمْ أَذَاقَهُمُ اَللَّهُ حَرَّ اَلْحَدِيدِ! فَوَ اَللَّهِ مَا نَحْنُ إِلاَّ عَبِيْدَ اَلَّذِي خُلِقْنَا وَ اِصْطَفَانَا مَا نَقْدِرُ عَلَی‌ ضُرٍّ وَ لاَ نَفْعٍ إِنْ رُحِمْنَا فَبِرَحْمَتِهِ وَ إِنْ عُذِّبْنَا فَبِذُنُوبِنَا، وَ اَللَّهِ مَا لَنَا عَلَی‌ اَللَّهِ مِنْ حُجَّةٍ وَ لاَ مَعَنَا مِنَ اَللَّهِ بَرَاءَةٌ وَ إِنَّا لَمَيِّتُونَ وَ مَقْبُورُونَ وَ مُنْشَرُونَ وَ مَبْعُوثُونَ وَ مَوْقُوفُونَ وَ مَسْئُولُونَ، وَيْلَهُمْ مَا لَهُمْ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ فَلَقَدْ آذَوُا اَللَّهَ وَ آذَوْا رَسُولَهُ صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي قَبْرِهِ وَ أَمِيرَاَلْمُؤْمِنِينَ وَ فَاطِمَةَ وَ اَلْحَسَنَ وَ اَلْحُسَيْنَ وَ عَلِيَّ بْنَ اَلْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَيْهِمْ وَ هَا أَنَا ذَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ لَحْمُ رَسُولِ اَللَّهِ وَ جِلْدُ رَسُولِ اَللَّهِ أَبِيتُ عَلَی‌ فِرَاشِي خَائِفاً وَجِلاً مَرْعُوباً، يَأْمَنُونَ وَ أَفْزَعُ وَ يَنَامُونَ عَلَی‌ فُرُشِهِمْ وَ أَنَا خَائِفٌ سَاهِرٌ وَجِلٌ أَتَقَلْقَلُ بَيْنَ اَلْجِبَالِ وَ اَلْبَرَارِي، أَبْرَأُ إِلَی‌ اَللَّهِ مِمَّا قَالَ فِيَّ اَلْأَجْدَعُ اَلْبَرَّادُ عَبْدُ بَنِي أَسَدٍ أَبُواَلْخَطَّابِ لَعَنَهُ اَللَّهُ، وَ اَللَّهِ لَوِ اُبْتُلُوا بِنَا وَ أَمَرْنَاهُمْ بِذَلِكَ لَكَانَ اَلْوَاجِبُ أَلاَّ يَقْبَلُوهُ فَكَيْفَ وَ هُمْ يَرَوْنِي خَائِفاً وَجِلاً أَسْتَعْدِي اَللَّهَ عَلَيْهِمْ وَ أَتَبَرَّأُ إِلَی‌ اَللَّهِ مِنْهُمْ ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي اِمْرُؤٌ وَلَدَنِي رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ مَا مَعِي بَرَاءَةٌ مِنَ اَللَّهِ، إِنْ أَطَعْتُهُ رَحِمَنِي وَ إِنْ عَصَيْتُهُ عَذَّبَنِي عَذَاباً شَدِيداً أَوْ أَشَدَّ عَذَابِهِ. [11]

    5. متهم نشدن شیعیان و موالیان به عدم التزامات دینی — بدون شک چون شیعیان در عصر اهل البیت علیهم‌السلام در اقلیت بوده‌اند و جو حاکم با اهل سنت و التزامات آن‌ها بوده است، در برخی از مواقع اگر ائمه علیهم السلام شیعیان خود را به سمت حکم واقعی سوق می‌دانند، آن‌ها متهم به بی‌دینی و عدم التزام عملی می‌شدند و از همین رو امامان براساس تقیه حکم واقعی را کتمان نموده و آن‌ها را توصیه به حفظ ظاهر می‌کردند، مثلا:

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ اَلْكُلَيْنِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ حَفْصٍ اَلْمُؤَذِّنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : أَنَّهُ كَتَبَ بِهَذِهِ اَلرِّسَالَةِ إِلَی‌ أَصْحَابِهِ وَ أَمَرَهُمْ بِمُدَارَسَتِهَا وَ اَلنَّظَرِ فِيهَا وَ تَعَاهُدِهَا وَ اَلْعَمَلِ بِهَا فَكَانُوا يَضَعُونَهَا فِي مَسَاجِدِ بُيُوتِهِمْ فَإِذَا فَرَغُوا مِنَ اَلصَّلاَةِ نَظَرُوا فِيهَا، قَالَ وَ حَدَّثَنِي اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ اَلْكُوفِيِّ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلرَّبِيعِ اَلصَّحَّافِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَخْلَدٍ اَلسَّرَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ خَرَجَتْ هَذِهِ اَلرِّسَالَةُ مِنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِلَی‌ أَصْحَابِهِ: بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ أَمَّا بَعْدُ فَاسْأَلُوا رَبَّكُمُ اَلْعَافِيَةَ ... وَ قَالَ: دَعُوا رَفْعَ أَيْدِيكُمْ فِي اَلصَّلاَةِ إِلاَّ مَرَّةً وَاحِدَةً حِينَ تُفْتَتَحُ اَلصَّلاَةُ فَإِنَّ اَلنَّاسَ قَدْ شَهَرُوكُمْ بِذَلِكَ وَ اَللّٰهُ اَلْمُسْتَعٰانُ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ ... [12]