ولایت تبلیغ/علل اختلاف حدیث /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علل اختلاف حدیث /ولایت تبلیغ

لکن به ذهن می‌رسد اولا اگرچه این روایات اختصاصی به حرمت مأکولات ندارد و ظاهر در آن است که شریعت اسلام غیر از باید و نبایدهای قرآنی هیچ حکم الزامی دیگری ندارد (الحرام کنایه از هر نوع حکم الزامی است، در مقابل الحلال که حاکی از احکام ترخیصی است)، اما این مضمون مستفیض قطعا معارض با روایاتی است که پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله را دارای حق تشریع می‌دانند و موارد فراوانی را از تشریعات دائمی ایشان معرفی می‌کنند، درحالی که آن روایت به جهت تواتر معنوی‌ای که ناحیه سند دارد و به جهت شهرتی که در ناحیه مدلول و مفاد دارد، مقدم بر این روایات می‌باشد (خذ بماشتهر بین اصحابک). اگر گفته شود همین که مشروعیت تمام تشریعات دائمی پیامبر صلی‌ الله علیه وآله به تنفیذ الهی است، دیگر تعارضی بین این روایات و روایات تشریعات آن حضرت وجود ندارد تا درصدد ترجیح یکی بر دیگری باشیم ؛ باید گفت که مقوله تنفیذ صرفا به تشریعات ‌نبوی لون تشریعات الهی می‌بخشد، اما آن را جزئی از احکام الزامی قرآنی نمی‌کند تا تعارض بین این دو دسته روایات با توجه به آن تنفیذ مرتفع گردد.

ثانیا این روایات فقط مربوط به تشریعات دائم است اما ارتباطی به تشریعات موقت ندارد، زیرا به حسب این روایات اگرچه تشریعات دائمی دین تنها همان احکامی است که در قرآن منعکس گردیده، اما به مقتضای ﴿أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾ و به قرینه تفکیک بین اطاعت خدا و اطاعت رسول خدا، باید از تشریعات موقت معصومین علیهم‌السلام هم تبعیت کرد (اطاعت از اهل البیت علیهم‌السلام نفس اطاعت از رسول است) و اطاعت از اولیاء خدا در این سنخ امور اصولا خودش هم یکی از احکام دائمی قرآنی است، کما اینکه آیاتی نظیر ﴿﴿لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا ۚ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا ۚ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾[1] و ﴿مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ۖ وَمَنْ تَوَلَّىٰ فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا﴾[2] نیز ناظر بر همین تشریعات موقت رسول خدا می‌باشد.

عامل چهارم : ولایت تبلیغی معصومین علیهم‌السلام

منشأ دیگری که برای پیدایش احادیث مختلف ادعا شده، حق بر تبلیغ و کتمان داشتن اهل البیت علیهم‌السلام است، یعنی اگرچه وجود مبارک خاتم الانبیاء صلی‌ الله علیه و آله چیزی از وحی را فروگذار نکرده‌اند، اما همین که ایشان و ائمه اطهار علیهم السلام این حق را داشته‌اند که به مقتضای مخاطب و شرایط و تشخیص خود نسبت‌ به بیان یا کتمان حکم الهی تشریع شده تصمیم بگیرند، سبب شده که احادیث مختلفی از معصومین علیهم‌السلام به ما برسد.

باید در نظر داشت اگر آیات متعددی که نسبت به ممنوعیت کتمان و حرمت آن در قرآن وجود دارد[3] را صرفا مربوط به پیغمبران بدانیم، اثبات حق تبلیغ و کتمان برای اهل البیت علیهم‌السلام براساس روایات امر ممکنی خواهد بود، اما اگر امامان معصوم علیهم السلام را هم مشمول این آیات بدانیم و اصل اولی در اولیاء خدا لزوم بیان دین و حقائق باشد (کما هو الحق)، حق کتمان داشتن آنان به ظاهر خلاف قرآن بوده و اثبات آن نیاز به روایاتی دارد که به لحاظ صدور و دلالت، متواتر معنوی و صریح باشند تا بتوان عمومیت آیات را با آن‌ها تخصیص زد (مگر اینکه کسی ادعا کند آن آیات آبی از تخصیص است که در این صورت روایات کتمان به جهت مخالفت با قرآن مردود خواهد بود).

شایان ذکر است که اگرچه معصومین علیهم‌السلام بدون شک در کیفیت بیان احکام الهی و مکان و زمان تعلیم مختار بوده‌اند (مگر جایی که مستلزم تأخیر بیان از وقت حاجت باشد) و چگونگی ارشاد و تبیین مردم به آن‌ها تفویض شده است، اما برخی از بزرگان (مانند حضرت آیت الله سیستانی[4] ) معتقدند که ائمه علیهم‌السلام حق کتمان هم داشته‌اند و حداقل چیزی که به آنان تفویض شده حق جواب دادن یا ندادن سؤالات مردم و حق تبلیغ و کتمان است، کما اینکه در مواردی نیز از بیان حکم شرعی استنکاف نموده‌اند. اینان برای اثبات دیدگاه خود به چندین روایت تمسک کرده‌اند که بخشی از آن به شرح ذیل است:

    • سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اَللَّهِ فِي بَصَائِرِ اَلدَّرَجَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي اَلْخَطَّابِ وَ اَلْحَسَنِ بْنِ مُوسَی‌ اَلْخَشَّابِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَكَّارِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ مُوسَی‌ بْنِ أَشْيَمَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِذْ أَتَاهُ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ اِمْرَأَتَهُ ثَلاَثاً فِي مَقْعَدٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: قَدْ بَانَتْ مِنْهُ بِثَلاَثٍ، ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ فَسَأَلَهُ عَنْ تِلْكَ اَلْمَسْأَلَةِ بِعَيْنِهَا، فَقَالَ: لَيْسَ بِطَلاَقٍ فَأَظْلَمَ عَلَيَّ اَلْبَيْتُ لِمَا رَأَيْتُ مِنْهُ فَالْتَفَتَ إِلَيَّ فَقَالَ: يَا اِبْنَ أَشْيَمَ، إِنَّ اَللَّهَ فَوَّضَ اَلْمُلْكَ إِلَی‌ سُلَيْمَانَ فَقَالَ﴿ هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ﴾، وَ إِنَّ اَللَّهَ فَوَّضَ إِلَی‌ مُحَمَّدٍ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَمْرَ دِينِهِ فَقَالَ ﴿وَ مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾، فَمَا كَانَ مُفَوَّضاً إِلَی‌ مُحَمَّدٍ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَقَدْ فُوِّضَ إِلَيْنَا. [5]

    • مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اَلْعَزِيزِ اَلْكَشِّيُّ فِي كِتَابِ اَلرِّجَالِ عَنْ حَمْدَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنِ اِبْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: دَخَلَ زُرَارَةُ عَلَی‌ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ، فَقَالَ: إِنَّكُمْ قُلْتُمْ لَنَا فِي اَلظُّهْرِ وَ اَلْعَصْرِ عَلَی‌ ذِرَاعٍ وَ ذِرَاعَيْنِ، ثُمَّ قُلْتُمْ أَبْرِدُوا بِهَا فِي اَلصَّيْفِ فَكَيْفَ اَلْإِبْرَادُ بِهَا، وَ فَتَحَ أَلْوَاحَهُ لِيَكْتُبَ مَا يَقُولُ فَلَمْ يُجِبْهُ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ بِشَيْءٍ فَأَطْبَقَ أَلْوَاحَهُ وَ قَالَ إِنَّمَا عَلَيْنَا أَنْ نَسْأَلَكُمْ وَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِمَا عَلَيْكُمْ وَ خَرَجَ وَ دَخَلَ أَبُو بَصِيرٍ عَلَی‌ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ، فَقَالَ: إِنَّ زُرَارَةَ سَأَلَنِي عَنْ شَيْءٍ فَلَمْ أُجِبْهُ وَ قَدْ ضِقْتُ مِنْ ذَلِكَ فَاذْهَبْ أَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهِ فَقُلْ صَلِّ اَلظُّهْرَ فِي اَلصَّيْفِ إِذَا كَانَ ظِلُّكَ مِثْلَكَ وَ اَلْعَصْرَ إِذَا كَانَ مِثْلَيْكَ وَ كَانَ زُرَارَةُ هَكَذَا يُصَلِّي فِي اَلصَّيْفِ وَ لَمْ أَسْمَعْ أَحَداً مِنْ أَصْحَابِنَا يَفْعَلُ ذَلِكَ غَيْرَهُ وَ غَيْرَ اِبْنِ بُكَيْرٍ. [6]

    • اَلْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی‌ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْوَشَّاءِ قَالَ: سَأَلْتُ اَلرِّضَا عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ ﴿فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ﴾، فَقَالَ: نَحْنُ أَهْلُ اَلذِّكْرِ وَ نَحْنُ اَلْمَسْئُولُونَ، قُلْتُ: فَأَنْتُمُ اَلْمَسْئُولُونَ وَ نَحْنُ اَلسَّائِلُونَ، قَالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: حَقّاً عَلَيْنَا أَنْ نَسْأَلَكُمْ، قَالَ: نَعَمْ ،قُلْتُ: حَقّاً عَلَيْكُمْ أَنْ تُجِيبُونَا، قَالَ: لاَ ذَاكَ إِلَيْنَا إِنْ شِئْنَا فَعَلْنَا وَ إِنْ شِئْنَا لَمْ نَفْعَلْ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌ ﴿هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسٰابٍ﴾. [7]

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَی‌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ اَلْحَضْرَمِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ وَ دَخَلَ عَلَيْهِ اَلْوَرْدُ أَخُو اَلْكُمَيْتِ فَقَالَ: جَعَلَنِيَ اَللَّهُ فِدَاكَ اِخْتَرْتُ لَكَ سَبْعِينَ مَسْأَلَةً مَا تَحْضُرُنِي مِنْهَا مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ، قَالَ: وَ لاَ وَاحِدَةٌ يَا وَرْدُ، قَالَ: بَلَی‌ قَدْ حَضَرَنِي مِنْهَا وَاحِدَةٌ، قَالَ: وَ مَا هِيَ، قَالَ: قَوْلُ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌ ﴿فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ﴾ مَنْ هُمْ، قَالَ: نَحْنُ، قَالَ قُلْتُ: عَلَيْنَا أَنْ نَسْأَلَكُمْ، قَالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: عَلَيْكُمْ أَنْ تُجِيبُونَا، قَالَ: ذَاكَ إِلَيْنَا. [8]

    • عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْوَشَّاءِ عَنْ أَبِي اَلْحَسَنِ اَلرِّضَا عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ اَلْحُسَيْنِ عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ: عَلَی‌ اَلْأَئِمَّةِ مِنَ اَلْفَرْضِ مَا لَيْسَ عَلَی‌ شِيعَتِهِمْ وَ عَلَی‌ شِيعَتِنَا مَا لَيْسَ عَلَيْنَا أَمَرَهُمُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَسْأَلُونَا قَالَ ﴿فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ﴾ فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْأَلُونَا وَ لَيْسَ عَلَيْنَا اَلْجَوَابُ إِنْ شِئْنَا أَجَبْنَا وَ إِنْ شِئْنَا أَمْسَكْنَا. [9]

    • أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَی‌ اَلرِّضَا عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ كِتَاباً فَكَانَ فِي بَعْضِ مَا كَتَبْتُ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿فَسْئَلُوا أَهْلَ اَلذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ﴾ وَ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿وَ مٰا كٰانَ اَلْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي اَلدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ﴾ فَقَدْ فُرِضَتْ عَلَيْهِمُ اَلْمَسْأَلَةُ وَ لَمْ يُفْرَضْ عَلَيْكُمُ اَلْجَوَابُ، قَالَ: قَالَ اَللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌ ﴿فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا يَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ﴾. [10]