منشا اختلاف/علل اختلاف حدیث /تعادل و تراجیح

موضوع: تعادل و تراجیح/علل اختلاف حدیث /منشا اختلاف

۲ - روایاتی که به صورت صغروی برخی از احکام شرعی را تشریع یافته توسط پیامبر صلی‌ الله علیه وآله مطرح کرده‌اند. مضمون این روایات خود بر چند قسم است:

    • خاتم أنبیاء صلی‌ الله علیه و آله احکام مستقلی را در عرض احکام الهی تشریع نموده‌اند، مانند:

    • عَلِيُّ بْنُ اَلْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَی‌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اَللَّهِ أَوْ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ اَلْوَلِيدِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ أَدَّبَ مُحَمَّداً صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَأَحْسَنَ تَأْدِيبَهُ فَقَالَ ﴿خُذِ اَلْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجٰاهِلِينَ﴾، قَالَ: فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ أَنْزَلَ اَللَّهُ عَلَيْهِ ﴿وَ إِنَّكَ لَعَلی‌ٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ فَوَّضَ إِلَيْهِ دِينَهُ فَقَالَ ﴿مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ شَدِيدُ اَلْعِقٰابِ﴾ فَحَرَّمَ اَللَّهُ اَلْخَمْرَ بِعَيْنِهَا وَ حَرَّمَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كُلَّ مُسْكِرٍ فَأَجَازَ اَللَّهُ لَهُ ذَلِكَ، وَ فَرَضَ اَللَّهُ اَلْفَرَائِضَ فَلَمْ يَذْكُرِ اَلْجَدَّ فَجَعَلَ لَهُ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ سَهْماً فَأَجَازَ اَللَّهُ ذَلِكَ لَهُ وَ كَانَ وَ اَللَّهِ يُعْطِي اَلْجَنَّةَ عَلَی‌ اَللَّهِ فَيُجَوِّزُ اَللَّهُ ذَلِكَ لَهُ. [1]

براساس این روایت خداوند متعال بعد از آنکه پیامبر به درجات عالی رسید، امور دین و قانون‌گذاری را به ایشان واگذار نمود و اطاعت از دستورات پیامبرش را بر همگان واجب قرار داد. بر همین اساس اگرچه پروردگار خصوص خمر (شراب برگرفته از انگور) را حرام کرده بود، اما پیامبر صلی‌ الله علیه و آله جمیع مایعات مست‌کننده را هم حرام نمودند. بنابراین نبی معظم صلی‌ الله علیه و آله نه تنها ولایت تشریعی داشته‌، بلکه در موارد متعددی آن را بکار هم برده و در عرض تشریعات الهی احکام مستقلی را تشریع نموده است.

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَدَّبَ نَبِيَّهُ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَلَمَّا انْتَهَى بِهِ إِلَى مَا أَرَادَ، قَالَ لَهُ‌ ﴿إِنَّكَ لَعَلى‌ خُلُقٍ عَظِيمٍ‌﴾ فَفَوَّضَ إِلَيْهِ دِينَهُ، فَقَالَ‌ ﴿وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾ وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ الْفَرَائِضَ وَ لَمْ يَقْسِمْ لِلْجَدِّ شَيْئاً وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّه صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَطْعَمَهُ السُّدُسَ فَأَجَازَ اللَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ لَهُ ذَلِكَ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ﴿هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ‌﴾. [2]

مطابق با این روایت پیامبر صلی‌ الله علیه وآله در عرض سهم الارثی که خداوند برای وارثان تعیین نموده، برای خصوص جد متوفی (پدر پدر) نیز سهم الارث معین کرده است.

    • اَلْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی‌ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: وَضَعَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ دِيَةَ اَلْعَيْنِ وَ دِيَةَ اَلنَّفْسِ وَ حَرَّمَ اَلنَّبِيذَ وَ كُلَّ مُسْكِرٍ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَضَعَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ جَاءَ فِيهِ شَيْءٌ، قَالَ: نَعَمْ لِيَعْلَمَ مَنْ يُطِيعُ اَلرَّسُولَ مِمَّنْ يَعْصِيهِ. [3]

این روایت دلالت دارد که پیامبر صلی‌ الله علیه و آله برای خصوص چشم و جان دیه تعیین نموده‌ است.

    • خاتم أنبیاء صلی‌ الله علیه و آله احکام الهی را از طریق تتمیم جعل با تشریعات خود کامل نموده‌اند، مانند:

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَقُولُ لِبَعْضِ أَصْحَابِ قَيْسٍ اَلْمَاصِرِ : إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَدَّبَ نَبِيَّهُ فَأَحْسَنَ أَدَبَهُ فَلَمَّا أَكْمَلَ لَهُ اَلْأَدَبَ قَالَ: ﴿إِنَّكَ لَعَلی‌ٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾ ثُمَّ فَوَّضَ إِلَيْهِ أَمْرَ اَلدِّينِ وَ اَلْأُمَّةِ لِيَسُوسَ عِبَادَهُ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾ وَ إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَانَ مُسَدَّداً مُوَفَّقاً مُؤَيَّداً بِرُوحِ اَلْقُدُسِ لاَ يَزِلُّ وَ لاَ يُخْطِئُ فِي شَيْءٍ مِمَّا يَسُوسُ بِهِ اَلْخَلْقَ فَتَأَدَّبَ بِآدَابِ اَللَّهِ ثُمَّ إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ اَلصَّلاَةَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ عَشْرَ رَكَعَاتٍ فَأَضَافَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ إِلَی‌ اَلرَّكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ وَ إِلَی‌ اَلْمَغْرِبِ رَكْعَةً فَصَارَتْ عَدِيلَ اَلْفَرِيضَةِ لاَ يَجُوزُ تَرْكُهُنَّ إِلاَّ فِي سَفَرٍ وَ أَفْرَدَ اَلرَّكْعَةَ فِي اَلْمَغْرِبِ فَتَرَكَهَا قَائِمَةً فِي اَلسَّفَرِ وَ اَلْحَضَرِ فَأَجَازَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَلِكَ كُلَّهُ فَصَارَتِ اَلْفَرِيضَةُ سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً ثُمَّ سَنَّ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ اَلنَّوَافِلَ أَرْبَعاً وَ ثَلاَثِينَ رَكْعَةً مِثْلَيِ اَلْفَرِيضَةِ فَأَجَازَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَلِكَ وَ اَلْفَرِيضَةُ وَ اَلنَّافِلَةُ إِحْدَی‌ وَ خَمْسُونَ رَكْعَةً مِنْهَا رَكْعَتَانِ بَعْدَ اَلْعَتَمَةِ جَالِساً تُعَدُّ بِرَكْعَةٍ مَكَانَ اَلْوَتْرِ وَ فَرَضَ اَللَّهُ فِي اَلسَّنَةِ صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ سَنَّ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ صَوْمَ شَعْبَانَ وَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ مِثْلَيِ اَلْفَرِيضَةِ فَأَجَازَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ ذَلِكَ وَ حَرَّمَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اَلْخَمْرَ بِعَيْنِهَا وَ حَرَّمَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ اَلْمُسْكِرَ مِنْ كُلِّ شَرَابٍ فَأَجَازَ اَللَّهُ لَهُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَ عَافَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَشْيَاءَ وَ كَرِهَهَا وَ لَمْ يَنْهَ عَنْهَا نَهْيَ حَرَامٍ إِنَّمَا نَهَی‌ عَنْهَا نَهْيَ إِعَافَةٍ وَ كَرَاهَةٍ ثُمَّ رَخَّصَ فِيهَا فَصَارَ اَلْأَخْذُ بِرُخَصِهِ وَاجِباً عَلَی‌ اَلْعِبَادِ كَوُجُوبِ مَا يَأْخُذُونَ بِنَهْيِهِ وَ عَزَائِمِهِ وَ لَمْ يُرَخِّصْ لَهُمْ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِيمَا نَهَاهُمْ عَنْهُ نَهْيَ حَرَامٍ وَ لاَ فِيمَا أَمَرَ بِهِ أَمْرَ فَرْضٍ لاَزِمٍ فَكَثِيرُ اَلْمُسْكِرِ مِنَ اَلْأَشْرِبَةِ نَهَاهُمْ عَنْهُ نَهْيَ حَرَامٍ لَمْ يُرَخِّصْ فِيهِ لِأَحَدٍ وَ لَمْ يُرَخِّصْ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِأَحَدٍ تَقْصِيرَ اَلرَّكْعَتَيْنِ اَللَّتَيْنِ ضَمَّهُمَا إِلَی‌ مَا فَرَضَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَلْ أَلْزَمَهُمْ ذَلِكَ إِلْزَاماً وَاجِباً لَمْ يُرَخِّصْ لِأَحَدٍ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلاَّ لِلْمُسَافِرِ وَ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُرَخِّصَ شَيْئاً مَا لَمْ يُرَخِّصْهُ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَوَافَقَ أَمْرُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَمْرَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ نَهْيُهُ نَهْيَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ وَجَبَ عَلَی‌ اَلْعِبَادِ اَلتَّسْلِيمُ لَهُ كَالتَّسْلِيمِ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌. [4]

مطابق با این روایت نمازهایی یومیه که پروردگار متعال تشریع نموده فقط ده رکعت بوده است، اما پیامبر اکرم صلی ‌الله علیه وآله آن را با تشریع هفت رکعت دیگر تکمیل نموده‌اند.

    • خاتم أنبیاء صلی‌ الله علیه و آله احکام الهی را از طریق تتمیم جعل بر تشریعات خود تطبیق نموده‌اند، مانند:

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي بَصِيرٍ وَ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ اَلْعِجْلِيِّ وَ فُضَيْلِ [فُضَيْلِ خ ل] بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِمَا اَلسَّلاَمُ قَالاَ: فَرَضَ اَللَّهُ اَلزَّكَاةَ مَعَ اَلصَّلاَةِ فِي اَلْأَمْوَالِ وَ سَنَّهَا رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي تِسْعَةِ أَشْيَاءَ وَ عَفَا رَسُولُ اَللَّهِ عَمَّا سِوَاهُنَّ فِي اَلذَّهَبِ وَ اَلْفِضَّةِ وَ اَلْإِبِلِ وَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ وَ اَلْحِنْطَةِ وَ اَلشَّعِيرِ وَ اَلتَّمْرِ وَ اَلزَّبِيبِ وَ عَفَا عَمَّا سِوَی‌ ذَلِكَ. [5]

براساس این روایت اگرچه اصل وجوب زکات از تشریعات الهی است، ولی تطبیق آن بر ۹ مال از تشریعات پیامبر اکرم صلی‌ الله علیه و آله می‌باشد.

    • وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : فَرَضَ اَللَّهُ اَلصَّلاَةَ وَ سَنَّ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ عَشَرَةَ أَوْجُهٍ صَلاَةَ اَلْحَضَرِ وَ اَلسَّفَرِ وَ صَلاَةَ اَلْخَوْفِ عَلَی‌ ثَلاَثَةِ أَوْجُهٍ وَ صَلاَةَ كُسُوفِ اَلشَّمْسِ وَ اَلْقَمَرِ وَ صَلاَةَ اَلْعِيدَيْنِ وَ صَلاَةَ اَلاِسْتِسْقَاءِ وَ اَلصَّلاَةَ عَلَی‌ اَلْمَيِّتِ. [6]

به موجب این روایت خداوند متعال فقط اصل وجوب نماز را تشریع نموده، اما پیامبر صلی ‌الله علیه وآله آن وجوب را با تشریع خود بر نمازهایی همچون نماز مسافر و خوف و میت و آیات تطبیق داده است.

    • خاتم أنبیاء صلی‌ الله علیه و آله برای مرکبات ارتباطی تشریع یافته از سوی خدای سبحان از طریق تتمیم جعل اجزای جدیدی تشریع نموده‌اند، مانند:

    • وَ رَوَی‌ زُرَارَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: لاَ تُعَادُ اَلصَّلاَةُ إِلاَّ مِنْ خَمْسَةٍ اَلطَّهُورِ وَ اَلْوَقْتِ وَ اَلْقِبْلَةِ وَ اَلرُّكُوعِ وَ اَلسُّجُودِ، ثُمَّ قَالَ: اَلْقِرَاءَةُ سُنَّةٌ وَ اَلتَّشَهُّدُ سُنَّةٌ وَ لاَ تَنْقُضُ اَلسُّنَّةُ اَلْفَرِيضَةَ. [7]

به مقتضای این روایت نمازی که از سوی خدا تشریع یافته فقط مرکب از طهارت و وقت و قبله و رکوع و سجود بوده است، اما پیامبر اکرم صلی‌ الله علیه وآله با تشریع خود آن را مشتمل بر قرائت و تشهد هم قرار داده‌اند.

    • وَ فِي اَلْخِصَالِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْأَعْمَشِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فِي حَدِيثِ شَرَائِعِ اَلدِّينِ قَالَ: وَ لاَ يَجُوزُ اَلْحَجُّ إِلاَّ مُتَمَتِّعاً وَ لاَ يَجُوزُ اَلْقِرَانُ وَ اَلْإِفْرَادُ إِلاَّ لِمَنْ كَانَ أَهْلُهُ حَاضِرِي اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرَامِ، وَ لاَ يَجُوزُ اَلْإِحْرَامُ قَبْلَ بُلُوغِ اَلْمِيقَاتِ وَ لاَ يَجُوزُ تَأْخِيرُهُ عَنِ اَلْمِيقَاتِ إِلاَّ لِمَرَضٍ أَوْ تَقِيَّةٍ وَ قَدْ قَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَتِمُّوا اَلْحَجَّ وَ اَلْعُمْرَةَ لِلّٰهِ، وَ تَمَامُهُمَا اِجْتِنَابُ اَلرَّفَثِ وَ اَلْفُسُوقِ وَ اَلْجِدَالِ فِي اَلْحَجِّ وَ لاَ يُجْزِي فِي اَلنُّسُكِ اَلْخَصِيُّ لِأَنَّهُ نَاقِصٌ وَ يَجُوزُ اَلْمَوْجُوءُ إِذَا لَمْ يُوجَدْ غَيْرُهُ وَ فَرَائِضُ اَلْحَجِّ اَلْإِحْرَامُ وَ اَلتَّلْبِيَاتُ اَلْأَرْبَعُ وَ هِيَ لَبَّيْكَ اَللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ اَلْحَمْدَ وَ اَلنِّعْمَةَ لَكَ وَ اَلْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ، وَ اَلطَّوَافُ بِالْبَيْتِ لِلْعُمْرَةِ فَرِيضَةٌ وَ رَكْعَتَانِ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَرِيضَةٌ وَ اَلسَّعْيُ بَيْنَ اَلصَّفَا وَ اَلْمَرْوَةِ فَرِيضَةٌ وَ طَوَافُ اَلنِّسَاءِ فَرِيضَةٌ وَ رَكْعَتَاهُ عِنْدَ اَلْمَقَامِ فَرِيضَةٌ وَ لاَ سَعْيَ بَعْدَهُ بَيْنَ اَلصَّفَا وَ اَلْمَرْوَةِ، وَ اَلْوُقُوفُ بِالْمَشْعَرِ فَرِيضَةٌ وَ اَلْهَدْيُ لِلْمُتَمَتِّعِ فَرِيضَةٌ فَأَمَّا اَلْوُقُوفُ بِعَرَفَةَ فَهُوَ سُنَّةٌ وَاجِبَةٌ وَ اَلْحَلْقُ سُنَّةٌ وَ رَمْيُ اَلْجِمَارِ سُنَّةٌ، إِلَی‌ أَنْ قَالَ: وَ تَحْلِيلُ اَلْمُتْعَتَيْنِ وَاجِبٌ كَمَا أَنْزَلَ اَللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَ سَنَّهُمَا رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، مُتْعَةِ اَلْحَجِّ وَ مُتْعَةِ اَلنِّسَاءِ. [8]

مطابق با این روایت اجزایی همچون وقوف عرفات و رمی جمار و سر تراشیدن در اعمال حج از تشریعات نبوی است.

براساس دو دسته روایاتی که پیرامون مشرِّع بودن حضرت رسول صلی‌ الله علیه وآله وجود دارد و حجم فراوان آن که در حد تواتر معنوی و قطعی الصدور است، باید گفت که ایشان نه تنها از ولایت تشریعی برخوردار بوده بلکه در موارد زیادی هم این حق و ولایت را اعمال نموده و احکام جاویدی را تشریع کرده‌اند، هرچند نه تنها این حق تشریع داشتن حضرت از خصوص قرآن قابل اثبات نیست، بلکه به حسب ظواهر آیات پیامبر اکرم صلی‌ الله علیه وآله فقط حق بیان و تبلیغ داشته‌اند[9] و هر آنچه که در حوزه شریعت به مردم می‌گفته‌اند، وحی الهی بوده است[10] و مردم صرفا باید مطیع دستورات اجرایی و فرمان‌های حکومتی پیامبر می‌بودند[11] (با توجه به تواتر معنوی داشتن روایات ولایت تشریعی، این آیات باید توجیه و حمل شود).

در پایان باید یادآور شد که با صرف نظر از وجود خاتم النبیین صلی‌ الله علیه و آله، اینکه حضرات اهل البیت علیهم‌السلام هم ولایت تشریعی داشته‌ و یا آن را بکار هم بسته‌اند و روایات مختلف و متعارض زیادی را می‌توان ناشی از تشریعات مختلف ایشان دانست یا خیر، محل اختلاف نظر و تردید جدی است، زیرا از یک سو روایاتی وجود دارد که ائمه اطهار علیهم السلام را دارای این حق معرفی می‌کنند و یا برخی از احکام را از مشرّعات ایشان می‌دانند[12] ، اما در مقابل حجم زیادی روایت وجود دارد که اهل البیت علیهم‌السلام خودشان را صرفا مفسر قرآن و مبیّن سنت نبوی معرفی می‌کنند و صدور هرگونه فتوا و رأی و نظر از خود را نفی می‌نمایند. به عبارت دیگر به مقتضای روایات متعددی تمام نیازهای بشری در حوزه قانون‌گذاری در قرآن و سنت پیامبر وجود دارد (مردم نیازی به تشریعات ائمه ندارند)، هرچند استخراج این احکام از قرآن فقط از سوی امام معصوم ممکن است. به عنوان نمونه به ذکر چند روایت بسنده می‌کنیم:

    • حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ خَيْثَمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ يَكُونُ شَيْءٌ لاَ يَكُونُ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: لاَ، قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ جَاءَ شَيْءٌ قَالَ: لاَ، حَتَّی‌ أَعَدْتُ عَلَيْهِ مِرَاراً، فَقَالَ: لاَ يَجِيءُ، ثُمَّ قَالَ بِإِصْبَعِهِ بِتَوْفِيقٍ وَ تَسْدِيدٍ لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ. [13]

    • حَدَّثَنَا اَلْعَبَّاسُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ كُلَيْبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ بِأَيِّ شَيْءٍ يُفْتِي اَلْإِمَامُ، قَالَ: بِالْكِتَابِ، قُلْتُ: فَمَا لَمْ يَكُنْ فِي اَلْكِتَابِ، قَالَ: بِالسُّنَّةِ، قُلْتُ: فَمَا لَمْ يَكُنْ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: لَيْسَ شَيْءٌ إِلاَّ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: فَكَرَّرْتُ مَرَّةً أَوِ اِثْنَتَيْنِ، قَالَ: يُسَدَّدُ وَ يُوَفَّقُ فَأَمَّا مَا تَظُنُّ فَلاَ. [14]

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ اِبْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ اَلْمُعَلَّی‌ بْنِ خُنَيْسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِاَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : مَا مِنْ أَمْرٍ يَخْتَلِفُ فِيهِ اِثْنَانِ إِلاَّ وَ لَهُ أَصْلٌ فِي كِتَابِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَكِنْ لاَ تَبْلُغُهُ عُقُولُ اَلرِّجَالِ. [15]

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ يُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي اَلْجَارُودِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ : إِذَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَاسْأَلُونِي مِنْ كِتَابِ اَللَّهِ، ثُمَّ قَالَ فِي بَعْضِ حَدِيثِهِ إِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ نَهَی‌ عَنِ اَلْقِيلِ وَ اَلْقَالِ وَ فَسَادِ اَلْمَالِ وَ كَثْرَةِ اَلسُّؤَالِ، فَقِيلَ لَهُ: يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ أَيْنَ هَذَا مِنْ كِتَابِ اَللَّهِ، قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: ﴿لاٰ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَيْنَ اَلنّٰاسِ﴾، وَ قَالَ: ﴿وَ لاٰ تُؤْتُوا اَلسُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَكُمُ اَلَّتِي جَعَلَ اَللّٰهُ لَكُمْ قِيٰاماً﴾، وَ قَالَ: ﴿لاٰ تَسْئَلُوا عَنْ أَشْيٰاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ﴾. [16]

    • عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ يُونُسَ عَنْ قُتَيْبَةَ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَهُ فِيهَا فَقَالَ اَلرَّجُلُ أَ رَأَيْتَ إِنْ كَانَ كَذَا وَ كَذَا مَا يَكُونُ اَلْقَوْلُ فِيهَا، فَقَالَ لَهُ: مَهْ مَا أَجَبْتُكَ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَسْنَا مِنْ أَ رَأَيْتَ فِي شَيْءٍ. [17]

    • عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ يُونُسَ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ اَلْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌ لَمْ يَدَعْ شَيْئاً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ اَلْأُمَّةُ إِلاَّ أَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ وَ بَيَّنَهُ لِرَسُولِهِ صَلَّی‌ اللَّهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ حَدّاً وَ جَعَلَ عَلَيْهِ دَلِيلاً يَدُلُّ عَلَيْهِ وَ جَعَلَ عَلَی‌ مَنْ تَعَدَّی‌ ذَلِكَ اَلْحَدَّ حَدّاً. [18]

    • مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی‌ أَنْزَلَ فِي اَلْقُرْآنِ تِبْيَانَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّی‌ وَ اَللَّهِ مَا تَرَكَ اَللَّهُ شَيْئاً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ اَلْعِبَادُ حَتَّی‌ لاَ يَسْتَطِيعَ عَبْدٌ يَقُولُ لَوْ كَانَ هَذَا أُنْزِلَ فِي اَلْقُرْآنِ إِلاَّ وَ قَدْ أَنْزَلَهُ اَللَّهُ فِيهِ. [19]

    • حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْبَرْقِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي اَلْمِعْزَی‌ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي اَلْحَسَنِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ تَقُولُ بِهِ فِي كِتَابِ اَللَّهِ وَ سُنَّتِهِ أَوْ تَقُولُونَ فِيهِ بِرَأْيِكُمْ، قَالَ: بَلْ كُلُّ شَيْءٍ نَقُولُهُ فِي كِتَابِ اَللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ. [20]

    • حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ خَيْثَمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ يَكُونُ شَيْءٌ لاَ يَكُونُ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: لاَ، قَالَ قُلْتُ: فَإِنْ جَاءَ شَيْءٌ قَالَ: لاَ، حَتَّی‌ أَعَدْتُ عَلَيْهِ مِرَاراً، فَقَالَ: لاَ يَجِيءُ، ثُمَّ قَالَ بِإِصْبَعِهِ بِتَوْفِيقٍ وَ تَسْدِيدٍ لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ. [21]

    • حَدَّثَنَا اَلْعَبَّاسُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ سَوْرَةَ بْنِ كُلَيْبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ بِأَيِّ شَيْءٍ يُفْتِي اَلْإِمَامُ، قَالَ: بِالْكِتَابِ، قُلْتُ: فَمَا لَمْ يَكُنْ فِي اَلْكِتَابِ، قَالَ: بِالسُّنَّةِ، قُلْتُ: فَمَا لَمْ يَكُنْ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: لَيْسَ شَيْءٌ إِلاَّ فِي اَلْكِتَابِ وَ اَلسُّنَّةِ، قَالَ: فَكَرَّرْتُ مَرَّةً أَوِ اِثْنَتَيْنِ، قَالَ: يُسَدَّدُ وَ يُوَفَّقُ فَأَمَّا مَا تَظُنُّ فَلاَ. [22]

    • حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ يَعْلَی‌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ اَلنَّضْرِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: يَا جَابِرُ إِنَّا لَوْ كُنَّا نُحَدِّثُكُمْ بِرَأْيِنَا وَ هَوَانَا لَكُنَّا مِنَ اَلْهَالِكِينَ وَ لَكِنَّا نُحَدِّثُكُمْ بِأَحَادِيثَ نَكْنِزُهَا عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ كَمَا يَكْنِزُ هَؤُلاَءِ ذَهَبُهُمْ وَ فِضَّتُهُمْ. [23]

    • حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُذَيْنَةَ عَنِ اَلْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَنَّا حَدَّثْنَا بِرَأْيِنَا ضَلَلْنَا كَمَا ضَلَّ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا وَ لَكِنَّا حَدَّثْنَا بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّنَا بَيَّنَهَا لِنَبِيِّهِ فَبَيَّنَهَا لَنَا. [24]

    • حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ اَلنُّعْمَانِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَيْحٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَقُولُ: وَ اَللَّهِ لَوْ لاَ أَنَّ اَللَّهَ فَرَضَ وَلاَيَتَنَا وَ مَوَدَّتَنَا وَ قَرَابَتَنَا مَا أَدْخَلْنَاكُمْ بُيُوتَنَا وَ لاَ أَوْقَفْنَاكُمْ عَلَی‌ أَبْوَابِنَا وَ اَللَّهِ مَا نَقُولُ بِأَهْوَائِنَا وَ لاَ نَقُولُ بِرَأْيِنَا إِلاَّ مَا قَالَ رَبُّنَا. [25]

    • حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ يَحْيَی‌ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَنْبَسَةَ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجَابَهُ فِيهَا، فَقَالَ اَلرَّجُلُ: إِنْ كَانَ كَذَا وَ كَذَا مَا كَانَ اَلْقَوْلُ فِيهَا، فَقَالَ لَهُ: مَهْمَا أَجَبْتُكَ فِيهِ لِشَيْءٍ فَهُوَ عَنْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لَسْنَا نَقُولُ بِرَأْيِنَا مِنْ شَيْءٍ. [26]

    • حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّا عَلَی‌ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّنَا بَيَّنَهَا لِنَبِيِّهِ فَبَيَّنَهَا نَبِيُّهُ لَنَا فَلَوْ لاَ ذَلِكَ كُنَّا كَهَؤُلاَءِ اَلنَّاسِ. [27]

    • حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ اَلْبَرْقِيُّ عَنِ اَلنَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَی‌ اَلْحَلَبِيِّ عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ مُسْكَانَ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحِيمِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَقُولُ: إِنَّ عَلِيّاً عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ أَمْرٌ لَمْ يَجِئْ بِهِ كِتَابٌ وَ لاَ سُنَّةٌ رَجَمَ بِهِ يَعْنِي سَاهَمَ فَأَصَابَ، ثُمَّ قَالَ: يَا عَبْدَ اَلرَّحِيمِ وَ تِلْكَ اَلْمُعْضِلاَتُ [28] . [29]