« ا لحمدلله رب العالمين و صلي‌الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»

موضوع:وقت نماز صبح/ ادله روایی امتداد وقت نماز صبح/بررسی صحیحه علی بن یقطین

خلاصه جلسه گذشته

بحث در روایات مورد استنادِ مشهور، مبنی بر منتهای وقت نماز صبح بود. عرض شد که نظر مشهور، این است که منتهای وقت نماز صبح، برای شخص مختار و مضطر، تا زمانی است که به مقدار خواندن دو رکعت نماز صبح، به طلوع خورشید وقت باقی باشد. مشهور، برای سخن خود به روایاتی استناد کرده است که تا کنون چهار روایت بیان شد.

روایت چهارم، صحیحه علی بن یقطین [مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنِ‌ اَلْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ يَقْطِينٍ‌ عَنْ‌ أَخِيهِ‌ الحُسيَنِ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ يَقْطِينٍ؛‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا الْحَسَنِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنِ‌ الرَّجُلِ‌ لاَ يُصَلِّي الْغَدَاةَ‌ حَتَّى يُسْفِرَ وَ تَظْهَرَ الْحُمْرَةُ‌ وَ لَمْ‌ يَرْكَعْ‌ رَكْعَتَيِ‌ الْفَجْرِ أَ يَرْكَعُهُمَا أَوْ يُؤَخِّرُهُمَا؟ قَالَ:‌ «يُؤَخِّرُهُمَا»[1] ] بود.

عرض شد که از سؤالی که در این روایت مطرح شده است، مبنی بر اینکه اگر تا زمان ظهور حمره مشرقیه و روشن شدن هوا شخص نماز صبح و نافله صبح را نخوانده باشد، کدام را باید نخست بخواند و پاسخ امام کاظم (ع) که فرموده است که نافله صبح به تأخیر انداخته می‌شود و نخست، نماز صبح خوانده می‌شود، فهمیده می‌شود که منتهای وقت نماز صبح، طلوع خورشید است و بین مختار و مضطر فرقی نیست. از این روایت فهمیده می‌شود که با روشن شدن هوا و طلوع حمره مشرقیّه، همچنان وقت نماز صبح تا طلوع خورشید باقی است زیرا اگر منتهای وقت نماز صبح، حمره مشرقیّه بود و خواندن نماز صبح بعد از ظهور حمره مشرقیه جایز نبود، امام کاظم (ع) نمی‌فرمود که بعد از ظهور حمره مشرقیّه، نخست نماز صبح و بعد از آن، نافله صبح خوانده شود.

بنابراین، مستفاده از روایت مذکور، جواز تأخیر نماز صبح از ظهور حمره مشرقیه تا طلوع خورشید است مطلقا؛ چه شخص، مضطر باشد و چه مختار باشد. در نتیجه با اجماع مرکب ثابت می‌شود که منتهای وقت نماز صبح تا طلوع خورشید است.

صاحب مدارک (ره) فرموده است: «أن ظاهر الخبر امتداد الوقت إلى ما بعد الإسفار و ظهور الحمرة و كل من قال بذلك قال بامتداده إلى طلوع الشمس»[2] ؛ ظاهر روایت این است که وقت نماز صبح تا بعد از روشن شدن هوا و ظهور حمره مشرقیّه امتداد دارد و هر کس که قائل به این مطلب است، قائل به امتداد وقت نماز صبح تا طلوع خورشید می‌باشد.

شیخ بهائی (ره) در کتاب حبل المتین فرموده است: «و الحديث الثّالث (أيضا) دالّ‌ عليه باستعانة الإجماع المركّب فانّ‌ كلّ‌ من قال بالامتداد الى ظهور الحمرة قال بأنّ‌ أخر الوقت طلوع الشّمس»[3] ؛ حدیث سوم نیز با کمک اجماع مرکب بر این دلالت دارد که منتهای وقت نماز صبح، طلوع خورشید است مطلقا؛ چه شخص، مختار باشد و چه مضطر باشد چون هر کس که امتداد وقت نماز صبح را تا ظهور حمره مشرقیّه قائل است، قائل است که منتهای وقت نماز صبح، طلوع خورشید است.

روایت پنجم: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ يَعْقُوبَ‌ الْهَاشِمِيِّ‌ عَنْ‌ مَرْوَانَ‌ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ عَنْ‌ عُبَيْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ؛‌ قَالَ‌: «لاَ تَفُوتُ‌ الصَّلاَةُ‌ مَنْ‌ أَرَادَ الصَّلاَةَ‌ لاَ تَفُوتُ‌ صَلاَةُ‌ النَّهَارِ حَتَّى تَغِيبَ‌ الشَّمْسُ‌ وَ لاَ صَلاَةُ‌ اللَّيْلِ‌ حَتَّى يَطْلُعَ‌ الْفَجْرُ وَ لاَ صَلاَةُ‌ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ‌ الشَّمْسُ»[4] .

امام صادق (ع) فرموده است: کسی که قصد نماز خواندن دارد، نماز از او فوت نمی‌شود. نماز ظهر فوت نمی‌شود تا اینکه خورشید غروب کند [، یعنی تا غروب خورشید وقت برای خواندن نماز ظهر و عصر هست] و همچنین، نماز شب (مغرب و عشاء) از شخص فوت نمی‌شود تا زمانی که فجر طلوع کند و نماز صبح نیز فوت نمی‌شود تا زمانی که خورشید طلوع کند.

دلالت این روایت بر قول مشهور (منتهای نماز صبح، طلوع خورشید است مطلقا) تمام است، لکن سند آن مشکل دارد زیرا شخصی به نام علی‌بن یعقوب هاشمی در سند این روایت واقع شده است که مجهول است و توثیقی درباره او وارد نشده است بنابراین، استناد به این روایت تمام نیست.

ادله قول دوم

قول دوم، این بود که منتهای وقت نماز صبح، برای شخص مختار، ظهور حمره مشرقیه و برای شخص مضطر، طلوع خورشید است. قائلین این قول از جمله ابن ابی عقیل (ره)، شیخ طوسی (ره)، ابن حمزه (ره) و صاحب حدائق (ره) برای قول خود به روایاتی از جمله روایات ذیل استناد کرده‌اند؛

روایت اول: موثقه یزیدبن خلیفه: مُحَمَّدُ بْنُ‌ يَعْقُوبَ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِيمَ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ يُونُسَ‌ عَنْ‌ يَزِيدَ بْنِ‌ خَلِيفَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ؛‌ قَالَ‌: «وَقْتُ‌ الْفَجْرِ حِينَ‌ يَبْدُو حَتَّى يُضِيءَ‌»[5] .

امام صادق (ع) فرموده است که وقت نماز صبح، هنگامی است که فجر شروع می‌شود تا زمانی که هوا روشن می‌شود.

یزید بن خلیفه، واقفی مذهب است و توثیق خاصی درباره او وارد نشده است، اما چون صفوان بن یحیی که از مشایخ ثقات است که از غیر ثقه روایت نمی‌کنند، از او روایت نقل کرده است، این روایت موثقه و معتبر است.

آیت الله خویی (ره) به دلیل عدم ورود توثیقِ خاص درباره یزید بن خلیفه او را از مجاهیل می‌داند و این روایت را ضعیف السند دانسته است.

تقریب استدلال به روایت مذکور، به این نحو است که گفته‌اند که طبق این روایت، منتهای وقت نماز صبح، روشن شدن هوا و ظهور حمره مشرقیه است بنابراین، این روایت در قول دوم که منتهای وقت نماز صبح، برای شخص مختار را ظهور حمره مشرقیه دانسته است ظهور دارد و دلالت این روایت تمام است.

روایت دوم: صحیحه عبدالله بن سنان: : مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ ‌بِإِسْنَادِهِ‌ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنِ‌ اَلنَّضْرِ وَ فَضَالَةَ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ سِنَانٍ‌ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ فِي حَدِيثٍ‌؛ قَالَ‌: «لِكُلِّ‌ صَلاَةٍ‌ وَقْتَانِ‌ وَ أَوَّلُ‌ الْوَقْتَيْنِ‌ أَفْضَلُهُمَا، وَقْتُ‌ صَلاَةِ‌ الْفَجْرِ حِينَ‌ يَنْشَقُّ‌ الْفَجْرُ إِلَى أَنْ‌ يَتَجَلَّلَ‌ الصُّبْحُ‌ السَّمَاءَ‌ وَ لاَ يَنْبَغِي تَأْخِيرُ ذَلِكَ‌ عَمْداً وَ لَكِنَّهُ‌ وَقْتُ‌ مَنْ‌ شُغِلَ‌ أَوْ نَسِيَ‌ أَوْ سَهَا أَوْ نَامَ‌...‌ وَ لَيْسَ‌ لِأَحَدٍ أَنْ‌ يَجْعَلَ‌ آخِرَ الْوَقْتَيْنِ‌ وَقْتاً إِلاَّ مِنْ‌ عُذْرٍ أَوْ مِنْ‌ عِلَّةٍ‌»[6] .

امام صادق (ع) در این روایت فرموده است: برای هر نماز (فریضه‌ای)، دو وقت قرار داده شده است و اول این دو وقت، دارای فضیلت بیشتری است. وقت نماز صبح زمانی است که فجر باز می‌شود و طلوع می‌کند تا زمانی که هوا روشن می‌شود و شایسته نیست که مکلف، ادای فریضه را عمداً از اول وقت (وقت فضیلت) به تأخیر اندازد، لکن آخر وقت، مهلت و مجالی است برای کسی که به واسطه‌ی مشغله‌ای [از خواندن نماز در اول وقت] باز مانده یا فراموش کرده یا دچار سهو (اشتباه غیر عمد) شده یا در خواب بوده است... و برای هیچ کس جایز نیست که پایان وقت [دوم که همان آخر وقت است] را به عنوان وقت اصلی و همیشگی خود قرار دهد، مگر در صورتی که عذر یا علتی موجّه و شرعی وجود داشته باشد.

تقریب استدلال به روایت مذکور، به این نحو است که گفته‌اند که از اینکه امام صادق (ع) فرموده است که وقت نماز صبح، زمانی است که فجر طلوع می‌کند تا زمانی که هوا روشن می‌شود، فهمیده می‌شود که منتهای وقت نماز صبح برای شخص مختار، روشن شدن هوا و ظهور حمره مشرقیّه است و تأخیر عمدی نماز از این وقت جایز نیست مگر اینکه شخص، عذر داشته باشد و مضطر باشد که در این صورت، تا طلوع خورشید وقت دارد که نماز صبح را بخواند.

اشکالاتی به استناد به روایت مذکور وارد شده است[7] [8] [9] [10] :

1- اشکال اولی که بر روایت دوم از روایات مورد استناد قائلین قول دوم، وارد است این است که تعبیر «لا ینبغی» با کراهت سازگار است، یعنی تأخیر نماز صبح از زمان روشن شدن هوا، مرجوح است و سزاوار نیست، نه اینکه تأخیر آن حرام باشد.

نکته: تعبیر «لا ینبغی» در لسان روایات، علاوه بر کراهت، در حرمت و عدم جواز نیز استعمال شده است، اما در جایی که قرینه‌ای بر عدم جواز نباشد این تعبیر با کراهت سازگار است، اما آیت الله خویی (ره) معتقد است که «لا ینبغی» در لغت به معنای عدم تیسُّر (عدم جواز) است لذا برای استعمال در معنای کراهت به قرینه نیاز دارد، یعنی اصل این است که «لا ینبغی» به معنای حرمت و عدم جواز است مگر اینکه قرینه‌ای بر استعمال آن در معنای کراهت باشد.

«الحمدلله رب العالمین»