« ا لحمدلله رب العالمين و صلي‌الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»

موضوع: منتهای وقت نماز عشاء/اقوال پنج‌گانه درباره پایان وقت عشاء/قول مختار: نصف شب برای مختار، فجر برای مضطر

منتهای وقت نماز عشاء

«و ما بين المغرب و نصف الليل وقت المغرب و العشاء»[1] .

مرحوم سید (ره)، منتهای وقت نماز عشاء را نصف شب دانسته است. البته ایشان در ادامه، استدارکی را بیان کرده است و آن، اینکه ایشان فرموده است که منتهای وقت نماز مغرب و عشاء تا طلوع فجر است؛ اعم از اینکه شخص، به خاطر عذر و اضطرار تا نصف شب، نماز مغرب و عشاء را نخوانده باشد یا اینکه از روی عمد و اختیار، نماز مغرب و عشاء را تا نصف شب نخوانده باشد.

مرحوم سید (ره) نوشته است: «و أما المضطر لنوم أو نسيان أو حيض أو نحو ذلك من أحوال الاضطرار فيمتد وقتهما إلى طلوع الفجر... و الأقوى أن العامد في التأخير إلى نصف الليل أيضا كذلك أي يَمتَدُّ وقتُه إلى الفجر و إن كان آثما بالتأخير لكن الأحوط أن لا ينوي الأداء و القضاء بل الأولى ذلك في المضطر أيضا»[2] ؛ و اما مضطر، به خاطر خواب یا فراموشی یا حیض یا امثال آن از حالات اضطرار [که باعث شده است که نماز مغرب و عشاء را نخواند]، وقت نماز مغرب و عشاء را تا طلوع فجر امتداد می‌دهد و تا طلوع فجر وقت دارد که نماز مغرب و عشاء را بخواند... و أقوی این است که تأخیر انداختن عمدی نماز تا نصف شب نیز همین حکم را دارد، یعنی وقت نماز تا طلوع فجر امتداد دارد و شخص تا طلوع فجر وقت دارد که نمازش را بخواند، هرچند که به خاطر تأخیر عمدی نماز تا نصف شب، گناه کرده است، لکن احتیاط [مستحب] این است که برای نمازی که می‌خواند، نیّت اداء و قضا نکند، بلکه اولی این است که در خواندن نمازی که از روی اضطرار تا نصف شب به تأخیر افتاده است، نیز نیّت اداء و قضا نکند.

اقوال در رابطه با منتهای نماز عشاء

پنج قول در این رابطه وارد شده است؛

قول اول: اینکه منتهای وقت نماز عشاء تا نصف شب است مطلقا؛ اعم از اینکه شخص، مختار باشد یا مضطر و معذور باشد.

ابن جنید اسکافی (ره)، سید مرتضی (ره)، ابن ادریس (ره)، ابو صلاح حلبی (ره) و مشهور متأخرین؛ از جمله علامه حلّی (ره)، شهید اول (ره)، شهید ثانی (ره)، محقق کَرکی (ره) و صیمری در کتاب غایة المرام این قول را برگزیده‌اند.

قول دوم: اینکه منتهای وقت نماز عشاء تا ثلث شب است مطلقا، چه شخص، مختار باشد و چه مضطر باشد.

شیخ مفید (ره) در کتاب مقنعه و شیخ طوسی (ره) در کتاب جُمل، نهایه، خلاف و مصباح المتهجّد این قول را برگزیده‌اند.

قول سوم، اینکه منتهای وقت نماز عشاء برای شخص مختار تا ثلث شب و برای شخص مضطر تا نصف شب است.

شیخ طوسی (ره) در کتاب تهذیب، استبصار و مبسوط، ابن حمزه (ره) در کتاب وسیله و صاحب حدائق (ره) این قول را برگزیده‌اند.

قول چهارم، اینکه منتهای وقت نماز عشاء تا طلوع فجر است مطلقا، یعنی هم شخص مختار و هم شخص مضطر و معذور می‌توانند نماز عشاء را تا طلوع فجر به تأخیر اندازند.

شیخ طوسی (ره) فرموده است: این قول را بعضی از اصحاب ما اختیار کرده‌اند[3] . مرحوم سید (ره) نیز همین قول را اختیار کرده است، البته ایشان فرموده است که کسی که نماز عشاء را از نصف شب و از روی عمد و اختیار به تأخیر اندازد معصیت کرده است، اما تا طلوع فجر فرصت دارد که نمازش را به نیّت اداء بخواند.

قول پنجم، اینکه منتهای وقت نماز عشاء برای شخص مختار تا نصف شب و برای شخص مضطر تا طلوع فجر است.

این قول، مختارِ محقق حلّی (ره) در کتاب معتبر است.

قول مختار، همانند محقق حلّی (ره) و همان‌گونه که در بحث از منتهای وقت نماز مغرب بیان شد، این است که منتهای وقت نماز مغرب و عشاء، برای شخص مختار تا نصف شب است، اما منتهای وقت نماز مغرب و عشاء، برای شخص مضطر تا طلوع فجر است.

ادله قول اول

قول اول این است که منتهای وقت نماز عشاء تا نصف شب است مطلقا؛ اعم از اینکه شخص، مختار باشد یا مضطر و معذور باشد.

دلیل اول: قرآن

﴿أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا﴾ [4] ؛ نماز را از زوال خورشيد (هنگام ظهر) تا نهايت تاريكى شب [نيمه شب‌] برپا دار و همچنين، قرآن فجر [نماز صبح‌] را؛ چرا كه قرآن فجر، مشهود (فرشتگان شب و روز) است‌.

در این آیه شریفه، به ضمیمه تفسیر آن که در روایت صحیحه زراره آمده است، منتهای نماز مغرب و عشاء، نصف شب قرار داده شده است زیرا در صحیحه زراره آمده است که بین زوال خورشید تا نیمه شب، چهار نماز قرار دارد و غَسق اللیل، به منتصف اللیل معنا شده است؛

مُحَمَّدُ بْنُ‌ يَعْقُوبَ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِيمَ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِيلَ‌ عَنِ‌ اَلْفَضْلِ‌ بْنِ‌ شَاذَانَ‌ جَمِيعاً عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ حَرِيزٍ عَنْ‌ زُرَارَةَ؛‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَمَّا فَرَضَ‌ اللَّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ مِنَ‌ الصَّلاَةِ‌ فَقَالَ‌: «خَمْسُ‌ صَلَوَاتٍ‌ فِي اللَّيْلِ‌ وَ النَّهَارِ»، فَقُلْتُ‌: هَلْ‌ سَمَّاهُنَّ‌ اللَّهُ‌ وَ بَيَّنَهُنَّ‌ فِي كِتَابِهِ؟‌ قَالَ‌: «نَعَمْ‌ قَالَ‌ اللَّهُ‌ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌﴿أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ﴾ وَ دُلُوكُهَا زَوَالُهَا وَ فِيمَا بَيْنَ‌ دُلُوكِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلَى غَسَقِ‌ اللَّيْلِ‌ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ‌ سَمَّاهُنَّ‌ اللَّهُ‌ وَ بَيَّنَهُنَّ‌ وَ وَقَّتَهُنَّ‌ وَ غَسَقُ‌ اللَّيْلِ‌ هُوَ انْتِصَافُهُ، ثُمَّ‌ قَالَ‌ تَبَارَكَ‌ وَ تَعَالَى: ﴿ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا﴾ فَهَذِهِ‌ الْخَامِسَةُ‌ وَ قَالَ‌ تَبَارَكَ‌ وَ تَعَالَى فِي ذَلِكَ:‌ ﴿وَأَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ﴾وَ طَرَفَاهُ‌ الْمَغْرِبُ‌ وَ الْغَدَاةُ‌ ﴿وَزُلَفًا مِّنَ اللَّيْلِ﴾[5] وَ هِيَ‌ صَلاَةُ‌ الْعِشَاءِ‌ الْآخِرَةِ‌»[6] .

از زراره روایت شده است که گفته است که از امام باقر (ع) درباره آنچه خداوند عزّ وجلّ از نماز واجب کرده است، سؤال کردم. آن حضرت (ع) فرمود: پنج نماز در شب و روز [واجب است]. من عرض کردم: آیا خداوند متعال آن‌ها را در کتاب خود (قرآن کریم) نام برده و بیان کرده است؟ آن حضرت (ع) فرمود: بله. خداوند متعال به پیامبرش (ص) فرمود: نماز را از زوال خورشید تا نهایت تاریکی شب برپا دار. دُلوكِ خورشيد به معنای زوال آن (اذان ظهر) است و در فاصله بین دُلوك شمس (زوال) تا غسقِ ليل (تاریکی شب)، چهار نماز وجود دارد که خداوند متعال آنها را نام برده و بیان کرده است و وقت آن‌ها را تعیین فرموده است و غَسَقِ ليل (تاریکی شب)، همان نصف شب شرعی (انتصاف الليل) است. سپس خداوند تبارک و تعالی فرمود: و نماز صبح را برپا دار، همانا نماز صبح مورد حضور (و شهود ملائکه) است و این [نماز صبح]، نماز پنجم است و خداوند تبارک و تعالی در تأیید این موضوع فرمود: نمازها را در دو طرف روز برپا دار و دو طرف روز عبارت از مغرب و صبحگاهان است و نیز فرمود: و [همچنین، نماز را در] ساعات نخستین شب برپادار و آن، نماز عشاء است که نماز آخری است.

بنابراین، مقتضای اطلاق آیه شریفه مذکور، این است که منتهای وقت نماز عشاء، نصف شب است مطلقا؛ اعم از اینکه مکلّف، مختار باشد یا مضطر و معذور باشد.

دلیل دوم: روایات

روایت اول: مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَيْنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ بَكْرِ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ: أَنَّهُ‌ سَأَلَهُ‌ سَائِلٌ‌ عَنْ‌ وَقْتِ‌ الْمَغْرِبِ،‌ فَقَالَ:‌ «إِنَّ‌ اللَّهَ‌ يَقُولُ‌ فِي كِتَابِهِ‌ لِإِبْرَاهِيمَ‌ ﴿فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي﴾[7] ، فَهَذَا أَوَّلُ‌ الْوَقْتِ وَ آخِرُ ذَلِكَ‌ غَيْبُوبَةُ‌ الشَّفَقِ‌ وَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ ذَهَابُ الْحُمْرَةِ وَ آخِرُ وَقْتِهَا إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ يَعْنِي نِصْفَ اللَّيْلِ»[8] .

دلالت این روایت بر قول اول که منتهای وقت عشاء را نصف شب دانسته مطلقا؛ اعم از اینکه شخص، مختار باشد یا مضطر باشد تمام است.

«الحمدلله رب العالمین»