« ا لحمدلله رب العالمين و صلي‌الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»

موضوع: اوقات نماز ظهر و عصر/ وقت اختصاصی و مشترک ظهرین/ دیدگاه آیت‌الله حکیم در جمع روایات ظهرین

خلاصه جلسه گذشته

بحث در بررسی روایت داودبن فرقد، از روایات دال بر وقت اختصاصی بود که در جلسات گذشته به بررسی این روایت پرداخته شد. در ادامه به اشکال آیت الله خویی (ره) و پاسخ از آن اشاره شد.

کلام آیت الله حکیم (ره)

«أن وقت الاختصاص عبارة عن المقدار المحتاج إليه في أداء الصلاة فلا بد حينئذ من ملاحظة أحوال المكلف التي يختلف مقدار الصلاة باختلافها، سواء أ كانت مأخوذة موضوعات للأحكام المختلفة في لسان الشارع - مثل السفر و الحضر و الخوف و نحوها - أم لا، كطلاقة اللسان و عَيِّه و الإبطاء في الحركات و الاستعجال و غير ذلك، فيُقَدَّر الوقتُ بقدر الصلاة الذي يختلف بلحاظها» [1] ؛

وقت اختصاصی عبارت از مقدار زمانی است که شخص برای خواندن نماز به آن نیاز دارد پس، چاره‌ای جز این نیست که احوال مکلّف که به اختلاف آن، مقدار نماز، مختلف می‌شود، مورد ملاحظه قرار گیرد؛ خواه این احوال مکلّف، به عنوان موضوع برای احکام مختلفه در لسان شارع، اخذ شده باشد، مثل سفر، حضر، خوف و امثال آن [، مانند نماز غریق] یا به عنوان موضوع برای احکام مختلفه در لسان شارع، اخذ نشده باشد، مثل بیان سلیس و روان [که شخصی که بیان روان دارد سریعتر نماز می‌خواند] و زبان سنگین [که شخص با مکث طولانی و دیرتر نماز می‌خواند] و کُند ادا کردن کلمات و سریع خواندن و غیر اینها. پس، وقتِ نماز به لحاظ حالات افراد، مختلف می‌شود [، به این بیان که شخص، گاهی مسافر است، گاهی در حَضَر است، گاهی نماز خوف می‌خواند، گاهی تند می‌خواند و گاهی کُند می‌خواند].

بنابراین، اشکالی که بر کلام آیت الله خویی (ره) وارد شده است [، مبنی بر اینکه حمل روایت مرسله داودبن فرقد بر موردی که مکلّف بعد از زوال خورشید، بالفعل چهار رکعت نماز ظهرش را خوانده است، خلاف ظاهر روایت است چرا که از ذیل مرسله مذکور؛ «فَإِذَا مَضَى ذَلِكَ‌ فَقَدْ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ»، استفاده می‌شود که مراد از زمانی که در این روایتِ مرسله، به مقدار چهار رکعت برای نماز ظهر مقرّر شده است، مقدار چهار رکعتِ بالفعل نیست، بلکه مراد، چهار رکعت مقدّر است]، صحیح است.

آیت الله فاضل لنکرانی (ره) نیز همین کلام آیت الله حکیم (ره) را آورده است [2] .

روایات دال بر قول به اشتراک

روایت اول: صحیحه زراره: عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌؛ قَالَ‌: «إِذَا زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌ دَخَلَ‌ الْوَقْتَانِ‌ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ...» [3] .

زمانی که خورشید زوال پیدا می‌کند، وقت نماز ظهر و عصر است.

روایت دوم: صحیحه عبیدبن زراره: عَنْ‌ عُبَيْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌؛ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَنْ‌ وَقْتِ‌ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ، فَقَالَ:‌ «إِذَا زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ جَمِيعاً إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ‌ ثُمَّ‌ أَنْتَ‌ فِي وَقْتٍ‌ مِنْهُمَا جَمِيعاً حَتَّى تَغِيبَ‌ الشَّمْسُ»[4] .

امام صادق (ع) فرموده است: هنگامی که خورشید زایل شود وقت نماز ظهر و عصر داخل می‌شود مگر اینکه نماز ظهر قبل از نماز عصر خوانده می‌شود و تو در فرصت بین زوال خورشید تا مغرب می‌توانی نماز ظهر و عصر را بخوانی.

آیت الله خویی (ره)، معتقد است که روایات مذکور، در این صراحت دارند که به مجرد زوال خورشید، وقت ظهر و عصر داخل می‌شود و این وقتِ مشترک تا غروب خورشید ادامه دارد و لذا چیزی به عنوان وقت اختصاصیِ نماز ظهر و عصر وجود ندارد.

نسبت بین روایت داودبن فرقد با روایات دال بر اشتراک

روایت داودبن فرقد بر وقت اختصاصی دلالت می‌کند، لکن در مقابل آن، روایات دیگری وجود دارند که بر وقت مشترک دلالت دارند، سؤال این است که چگونه بین روایت داودبن فرقد و روایات دیگر جمع می‌شود؟

آیت الله حکیم (ره) با وجود اینکه در نهایت، مقتضای جمع عرفی بین روایات را پذیرشِ وقت مختص نماز ظهر و نماز عصر می‌داند و قائل به وقت اختصاصی شده است، اما در ابتدا قائل است که روایت صحیحه عبیدبن زراره در وقت مشترک ظهور دارد. ایشان فرموده است: «و دلالتها على الاشتراك ظاهرة، بل متكررة و متأكدة، فإنه ظاهر الجزاء مؤكداً بقوله (ع): «جميعاً» و بالاستثناء أيضاً، فإن الاستثناء مما يؤكد العموم و لا سيما إذا كان منقطعاً كما في الرواية، فإن الظاهر من قوله (ع): «إلا أن هذه..» مجرد الترتيب، فلا يكون الاستثناء متصلا لعدم منافاة ما قبله حينئذ له بوجه و قوله (ع): «ثمَّ‌ أنت..» ظاهر في أنه إذا دخل وقتهما جميعاً تكون في وقت منهما جميعاً إلى الغروب، فتكون نسبة جميع أجزاء الوقت المذكور إلى كل واحدة من الصلاتين نسبة واحدة بلا فرق بين الصلاتين أصلا» [5] ؛ دلالتِ روایت صحیحه عبیدبن زراره بر قول به اشتراک کاملاً آشکار است؛ بلکه چند بار تکرار و تأکید شده است زیرا ظاهرِ جمله‌ی جزا، با واژه‌ی «جمیعاً» و به وسیله استثنائی که در کلام امام صادق (ع) به کار رفته است، مورد تأکید قرار گرفته است. پس، استثناء، در اصل یکی از نشانه‌های عموم و شمول است، خصوصاً زمانی که استثناء، منقطع باشد؛ همان‌گونه که در روایت چنین است [که در این صورت، مستثنی (الا أن هذه قبل هذه)، ناظر به مستثنی‌منه نیست چون استثناء، منقطع است و مستثنی، صرفاً ناظر به ترتیب بین ظهر و عصر است و ناظر به تقدیم وقت ظهر بر عصر نمی‌باشد تا گفته شود که وقتِ پس از زوال، وقت اختصاصیِ نماز ظهر است]. پس ظاهرِ عبارت امام صادق (ع) که فرموده است: «إلا أن هذه…»، تنها برای بیان رعایت ترتیب بین نماز ظهر و عصر آمده است، پس این استثناء، استثناء متصل نیست، زیرا آنچه قبل از آن آمده منافاتی با این عبارت ندارد و نیز کلام امام صادق (ع) که فرموده است: «ثم أنت…»، ظاهر در این است که هرگاه وقتِ هر دو نمازِ ظهر و عصر، با هم داخل شود تا هنگام غروب، در وقت هر دو قرار دارد. بنابراین، نسبت همه‌ی بخش‌های وقت مذکور، به هر یک از دو نماز ظهر و عصر، کاملاً یکسان است و هیچ تفاوتی میان آن دو نماز از این جهت وجود ندارد.

البته، آیت الله حکیم (ره) نهایتاً با توجه به روایت حلبی، از ظهور روایات مذکور، در وقت مشترک رفع ید کرده است و در نتیجه قائل به وقت اختصاصی می‌شود؛

عَنِ‌ اَلْحَلَبِيِّ‌ فِي حَدِيثٍ؛‌ قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ رَجُلٍ‌ نَسِيَ‌ الْأُولَى وَ الْعَصْرَ جَمِيعاً ثُمَّ‌ ذَكَرَ ذَلِكَ‌ عِنْدَ غُرُوبِ‌ الشَّمْسِ،‌ فَقَالَ‌: «إِنْ‌ كَانَ‌ فِي وَقْتٍ‌ لاَ يَخَافُ‌ فَوْتَ‌ إِحْدَاهُمَا فَلْيُصَلِّ‌ الظُّهْرَ ثُمَّ‌ لْيُصَلِّ‌ الْعَصْرَ وَ إِنْ‌ هُوَ خَافَ‌ أَنْ‌ تَفُوتَهُ‌ فَلْيَبْدَأْ بِالْعَصْرِ وَ لاَ يُؤَخِّرْهَا فَتَفُوتَهُ‌ فَتَكُونَ‌ قَدْ فَاتَتَاهُ‌ جَمِيعاً وَ لَكِنْ‌ يُصَلِّي الْعَصْرَ فِيمَا قَدْ بَقِيَ‌ مِنْ‌ وَقْتِهَا ثُمَّ‌ لْيُصَلِّ‌ الْأُولَى بَعْدَ ذَلِكَ‌ عَلَى أَثَرِهَا»[6] .

آیت الله حکیم (ره)، تعبیر «إِذَا زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ جَمِيعاً إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ» که در روایت صحیحه عبیدبن زراره آمده است را بر دخول مجموعه وقت ظهر و عصر، حمل کرده است یعنی آن را عامِ مجموع مِن حیث المجموع گرفته است نه اینکه آن را بر انحلال حمل کند تا گفته شود که جزء جزء زمان از زوال خورشید تا غروب خورشید، هم وقت نماز ظهر است و هم وقت نماز عصر است. ایشان استثناء مذکور در روایت صحیحه عبیدبن زارره را استثناء متصل دانسته است و گفته است که عبارت «إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ» با قبلش بی ارتباط نیست تا استثناء، منفصل دانسته شود و منظور، این است که این استثناء، وقت اختصاصیِ نماز ظهر را مشخص کرده است و گفته است که وقت ظهر قبل از وقت عصر است و زمانِ بعد از زوالِ خورشید، مختصِ نماز ظهر است.

«الحمدلله رب العالمین»