/ آیا وضو از اعمال عبادی مشروط به قصد قربت است؟ دلیل آن چیست؟/شرط دوازدهم: نیت

موضوع: شرط دوازدهم: نیت/ آیا وضو از اعمال عبادی مشروط به قصد قربت است؟ دلیل آن چیست؟ /

الثاني عشر «من شرائظ الوضوء» النيّة و هي القصد إلى الفعل، مع كون الداعي أمر اللّٰه تعالى.

بحث در این بود که به چه وسیله می‌توان ثابت کرد که قصد قربت و قصد اطاعه امر الله در وضو یا هر مامور به دیگری معتبر است؟ مقدماً عرض می‌کنم: اوامر شرعی بر سه قسم هستند:

قسم اول: در برخی از اوامر الهی اعم از واجبات و مستحبات قصد قربت و نیز قصد انجام عمل شرط نیست امتثال آن به مجرد عمل خارجی محقق می‌شود ولو این که قصد قربت و قصد آن عمل نشود و بی‌اختیار از فرد صادر شود مثل وجوب تطهیر بدن یا لباس برای نماز که اگر بدون قصد تطهیر لباس انجام شود مثلا بواسطه وزش باد لباس در آب بیفتد و از نجاست پاک شود یا فرد دیوانه بدون قصد شستن آن را بشوید و قصد قربت هم در آن نشود تطهیر حاصل می‌شود در این امور لازم نیست که اولا با اختیار باشد و ثانیا همراه با قصد قربت باشد.

قسم دوم: در برخی از اوامر الهی اعم از واجبات و مستحبات قصد قربت شرط نیست ولی در تحقق آن، قصد انجام آن عمل شرط است ا این قبیل است عقود و ایقاعات مثل بیع و شراء و ازدواج و طلاق... که اگر بدون قصد قربت اتیان شوند امتثال حاصل شده و امر ساقط می‌شود ولی قصد انجام عمل شرط است بدین معنی که باید این اعمال عن قصد و عن اختیار از فرد صادر شوند. طبعا اگر لفظ بیع یا طلاق بدون قصد از فرد صادر شود مثلا در حال خواب تلفظ به این الفاظ کند چنین عملی اعتباری ندارد و آثار مترتب بر این الفاظ که بیع و نکاح و طلاق باشد بر آنها مترتب نمی‌شود. از این دو نوع از اوامر تعبیر به واجبات توصلی می‌شود.

قسم سوم: برخی از اوامر الهی اعم از واجبات و مستحبات اموری هستند که در آنها قصد قربت معتبر است مثل صوم و صیام. علاوه بر قصد انجام عمل، اسناد عمل به خداوند هم در آنها شرط است.

سوال این است که اگر در دلیلی امر شود به عمل خاصی مثل وضو، اصل اولیه در آن چیست؟ آیا اصل اولی عبادیّت عمل است بدین معنی که قصد قربت در صحت آن عمل شرط است یا اصل اولی توصلی بودن عمل است و لزوم قصد قربت در عمل نیاز به دلیل دارد؟ در ما نحن به چه دلیل قصد قربت در وضو شرط است؟

برای عبادیت وضو و لزوم قصد قربت در آن و هر مامور به دیگری به ادله‌ای تمسک شده است، از جمله آیه شریفه: ﴿وَ مَا أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ...﴾ به این بیان که آیه شریفه دلالت دارد بر انحصار اوامر الهی در عبادات یعنی آنچه بدان امر شده امور عبادی است.«مگر این که دلیل خاصی بر توصلیت عمل داشته باشیم» لا محاله هر مامور باید به قصد امر اتیان شود تا امتثال حاصل شود در غیر این صورت امر ساقط نمی‌شود. همچنین تمسک شده به آیه شریفه: ﴿قُلْ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ﴾ که در آن امر به اطاعت خداوند شده است. اطاعت خداوند محقق نمی‌شود مگر به قصد امتثال امر. عملی که بدون قصد قربت اتیان شود بر آن صدق اطاعه الله نمی‌کند. مناقشه در این ادله در جلسات قبل گذشت. برخی در عبادیت وضو تمسک به اجماع کرده‌اند. اجماع چون مدرکی و یا لاقل محتمل المدرک است و ممکن است مدرک مجمعین ادله وارد در مقام باشد از این جهت اجماع هم اعتباری ندارد.

در این که مقتضای اصل اولیه عند الشک در توصلیّت و تعبدیّت عمل چیست، مرحوم استاد شیخ حسین حلی از راه دیگری تعبدی بودن عمل را ثابت کرده و می‌گوید: مقتضای عبودیت عبد و مقتضای امر الهی آن است که عمل به قصد امر الهی اتیان شود. توصلی بودن عمل نیاز به دلیل دارد. در مقابل مرحوم استاد خویی می‌گوید: مقتضای اصل اولیه در اوامر الهی توصلیت عمل است. اصل اولیه آن است که شارع مقدس می‌خواهد اصل عمل در خارج محقق شود و عمل بدون قصد قربت صحیح است و موجب سقوط امر می‌شود لزوم قصد قربت در عمل نیاز به دلیل دارد.

بیان استاد اشرفی

از نظر فلسفی اگر عملی خواسته باشد عن ارادةٍ و عن اختیارٍ از انسان صادر شود لازم است مقدماتی حاصل شود: اول باید داعی بر عمل باشد بعد تصور عمل و بعد تصدیق به فائده و بعد عزم و جزم در انجام عمل تا عمل ارادی از فرد صادر شود. کسی که می‌خواهد درس بخواند یا قصد دارد به حرم برود اولین مقدمه در این عمل ارادی وجود داعی بر آن است که محرک فرد نحو العمل است. بعد از آن تصور عمل و بعد تصدیق به فائده و بعد عزم و جزم بر عمل تا عمل ارادی از فرد صادر شود. به قول مرحوم استاد شیخ حسین حلی این مقدمات ممکن است در کسر از ثاثیه حاصل شود و فرد اوتوماتیک عمل ارادی را با همه مقدمات آن انجام دهد.

اولین مقدمه عمل ارادی، داعی بر عمل است. گاهی داعی بر عمل صرفا امر الهی است و اگر از فرد سوال شود که چرا چنین عملی را انجام دادی می‌گوید: به جهت امتثال امر الهی. برای امتثال امر الهی از خواب صبح‌گاهی بیدار می‌شود و نماز صبح می‌خواند و یا در هوای گرم تابستان روزه می‌گیرد... اوامر الهی متعدد است مثل ﴿فثیابک فطهر﴾، ﴿صوموا﴾، ﴿اقیموا الصلوه﴾ ﴿آتوا الزکاه﴾ سوال این است که به چه دلیل اصل اولیه در اوامر الهی تعبدیت است؟ مرحوم سید می‌گوید: در وضو در مرحله اول: قصد عمل شرط است و در مرحله دوم: قصد قربت شرط است. «الثاني عشر «من شرائظ الوضوء» النيّة و هي القصد إلى الفعل، مع كون الداعي أمر اللّٰه تعالى»

در درس قبل گفتیم: قصد قربت یا قصد اطاعه امر الله در هر عمل عبادی دارای هیئت خاص به طور قهری لحاظ می‌شود هر چند خود فرد توجه به آن نداشته باشد از همین قبیل است وضو که دارای هیئت خاصی است به این صورت که باید اول باید صورت را از رستنگاه تا چانه بشوید بعد دست‌ها را به ترتیب اول دست راست و بعد دست چپ را از آرنج تا سر انکشتان بشوید. بعد هم مسح سر و رجلین را انجام دهد.

وضو با این هیئت را هیچ کس انجام نمی‌دهد مگر به قصد اطاعه امر الله. هیئت خاصی که برای اعمال عبادی مثل نماز و وضو بیان نموده غیر از کارهای عادی روزمره بشری است. این تمایز موجب حصول قصد قربت قهری در وضو می‌شود. شاهد بر این امر این است که اگر از متوضی سوال شود چرا با این هیئت خاص وضو گرفتی، خواهد گفت: برای این که خداوند وضو را در نماز شرط نموده است. این اسناد عمل الی الله همان قصد قربت است. حتما لازم نیست که نیت بر زبان جاری شود بلکه همین مقدار که وضو با هیئت خاص انجام شود، کافی در تحقق قصد قربت است ولو این که در حین وضو توجه به آن نداشته باشد.

فرق است بین اعمال عبادی و معاملی. معاملات از امور روزمره انسان هستند. انسان به مقتضای این که مدینی الطبع است معاملاتی را انجام می‌دهد برای این که نیازهای دنیوی خود را رفع کند بدون این که توجه به امر الهی داشته باشد. در معاملات معمولا تصور امر الهی نمی‌شود و اگر قصد قربت در عمل توصلی شود عمل دارای اجر و پاداش است و اگر نباشد پاداشی عند الله ندارد چنانکه فرمود: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَ لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ غَزَا ابْتِغَاءَ مَا عِنْدَ اللَّهِ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ مَنْ غَزَا يُرِيدُ عَرَضَ الدُّنْيَا أَوْ نَوَى عِقَالًا لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلَّا مَا نَوَى»

ولی در امور عبادی قصد قربت شرط است لکن وقتی فرد هیئت خاصی از نماز یا روزه و یا وضو و یا حج را انجام می‌دهد با آن هیئت تعیین شده در شرع مقدس ﴿صلوا کما رایتمونی﴾ این عمل به جهت امتثال امر الهی است. این غیر از عملی است که دستوری از شرع مقدس نسبت به آن صادر نشده است. ﴿وَ مَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاءً وَ تَصْدِيَةً﴾

ادله لزوم قصد قربت در وضو

مرحوم استاد خویی می‌فرماید: اصل اولیه در هر عملی عدم لزوم قصد قربت است. لزوم قصد قربت را نمی‌توان از اوامر الهی استفاده کرد. باید به ادله رجوع کرد. اگر دلیلی دال بر عبادیت عمل و اشتراط قصد قربت در عمل وجود داشته باشد قصد قربت لازم است در غیر این صورت عمل توصلی است و به مجرد اتیان عمل امتثال حاصل شده و مامور به ساقط می‌شود. لکن در خصوص وضو مقتضای ارتکاز متشرعه عبادیت وضوست. در اذهان متشرعه از زمان تشریع حکم وضو این امر به طور مسلّم بوده که وضو را باید به قصد اطاعه الله انجام دهند. در اذهان مسلمان‌ها این امر مرتکز بوده که بین وضو و سایر مقدمات نماز فرق است. ضمن این که در روایات هم وضو به عنوان ثلث نماز ذکر شده است: «الصَّلَاةُ ثَلَاثَةُ أَثْلَاثٍ ثُلُثٌ طَهُورٌ وَ ثُلُثٌ رُكُوعٌ وَ ثُلُثٌ سُجُودٌ»[1] در بعض روایات وضو به عنوان جزئی از اجزاء نماز ذکر شده است: «خَصْلَتَانِ لَا أُحِبُّ أَنْ يُشَارِكَنِي فِيهِمَا أَحَدٌ وُضُوئِي فَإِنَّهُ مِنْ صَلَاتِي...»[2] از این امور استفاده می‌شود که وضو از امور تعبدی مشروط به قصد قربت است.