حکم وضو در ظروف طلا و نقره و صور متصور آن/ وضو با آب مباح ممزوج با آب غصبی/طهارت

موضوع: طهارت/ وضو با آب مباح ممزوج با آب غصبی/ حکم وضو در ظروف طلا و نقره و صور متصور آن

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم بسم الله الرَّحمن الرَّحيم و الحمد لله ربّ‌العالمین و الصّلوة و السلام علی ‌رسول‌الله و علی‌ آله، آل الله، والّعنةُ علی ‌أعدائهم إلی‌ یوم لقاء الله، اللّهمَّ وَفّقنا و جمیع المشتغلین للعلم و للعمل الصّالح.

در شب‌های ماه مبارک رمضان در جمع طلاب عزیز عرض کردم، مجدداً هم عرض می‌کنم: بینی و بین الله حضور شبانهٔ مردم در خیابان‌ها ابتکار بسیار خوبی بوده است. این حضورِ پرشور در افکار عمومی جهان بسیار اثر بخش و برای مردم ایران وحدت‌بخش بوده و موجب شده که اقتشاش‌گران نتوانند عرض اندام کرده و از فرصت پیش‌آمده کاری پیش ببرند. وجود طلاب محترم نیز در کنار مردم کار بسیار پسندیده و موجب دلگرمی عموم مردم شده است.

امروز نگاهی به درس‌ها در سال تحصیلی اخیر انداختم. با کمال أسف دیدم مجموع کلاس‌ها با امروز ۷۴ جلسه درسی شده است. اگر 30 جلسه درسی دیگر هم در مدت باقیمانده برگزار شود قریب به 100 جلسه درسی ان شاء الله خواهد رسید.

سالی که شاه ملعون به مدرسه فیضیه قم حمله کرد دروس مدارس علمیه ایران و نجف اشرف تعطیلی شد. به جهت اتفاقاتی که در آن سال افتاد، تعطیلی زیادی داشتیم در حالی که بناء مرحوم استاد خویی بر عدم تعطیلی دروس بود. بنده که تقریرات درس استاد خویی را می‌نوشتم، آخر سال به استاد عرض کردم: امسال فقط ۱۲۲ جلسه درسی برگزار شد. ایشان چون این مطلب را شنید به شدت متأثر شد. نقل شده که وقتی دو فرزند مرحوم آخوند را کشتند، مرحوم آخوند در آن‌روز درس را تعطیل نکرد. بزرگان اهتمام شدیدی نسبت به برگزاری دروس حوزوی داشته‌اند. بدین جهت توانستند فقهای بزرگی را تربیت کنند ملا شدن خیلی مشکل است و نیاز به تلاش و جدیت و پیگیری فراوان دارد.

مرحوم سیدِ عروه بعد از ذکر مسائل وضو فصلی را گشوده با عنوانِ «فصلٌ في شرائط الوضوء» قبل از تعطیلات چهار شرط آن را بررسی کردیم. شرط اول این بود که آب وضو باید مطلق باشد. وضو با آب مضاف باطل است. شرط دوم اين كه آب وضو و نیز مواضع وضو باید پاك باشند. در جلسات قبل گذشت که پاك بودن اعضای وضو قبل از شستن آنها کافی است. لازم نیست همه اعضای وضو قبل از وضو طاهر باشند بلکه اگر عضوی قبل از شستن آن عضو تطهير شود كافى در حصول شرط طهارت است منوط به این که منافات با موالات نداشته باشد. سومین شرطی که مرحوم سید ذکر نموده این است که نباید مانعی از رسیدن آب به مواضع وضو باشد اعم از مواضعی که آنها را می‌شوید یعنی دست‌ها و صورت و نیز مواضعی که آنها را مسح می‌کند یعنی سر و رجلین. شرط چهارم از شرائط صحت وضو اين است كه آب وضو و ظرف آن و نیز مکان وضو و حتی محل ريختن آب وضو، همگی مباح باشند. اگر يكى از اينها غصبى باشد وضو صحيح نيست مگر در فرض جهل و غفلت و نسیان که با وجود این اعذار وضو صحیح است. بحث از این شروط با فروعی که برای آن ذکر شده بود مفصلا گذشت. بحث فعلی در شرط پنجم است و آن این كه ظرف آب وضو نباید از جنس طلا يا نقره باشد و الّا وضو باطل است. در شرع مقدس اسلام از استعمال آنیه ذهب و فضه به شدت منع شده و از آن تعبیر به «متاع الذین لا یوقنون» شده است.

قال السید فی العروه: الشرط الخامس: أن لا يكون ظرف ماء الوضوء من أواني الذهب أو الفضّة و إلّا بطل[1] سواء اغترف منه أو إدارة على أعضائه و سواء انحصر فيه أم لا[2] و مع الانحصار يجب أن يفرّغ ماءه في ظرف آخر و يتوضّأ به، و إن لم يمكن التفريغ إلّا بالتوضّؤ يجوز ذلك[3] حيث إنّ التفريغ واجب[4] و لو توضّأ منه جهلًا أو نسياناً أو غفلة صحّ كما في الآنية الغصبيّة، و المشكوك كونه منهما يجوز الوضوء منه كما يجوز سائر استعمالاته. شرط پنجم از شرائط صحت وضو آن است كه ظرف آب وضو از جنس طلا يا نقره نباشد و الّا وضو باطل است. اعم از این که فرد از خود ظرف مستقیم بر روی اعضای وضو آب بریزد يا آب ظرف را در دست بریزد و از دست آب را بر اعضای وضو بریزد. در بطلان وضو فرقی نیست که آب منحصر در ظرف طلا يا نقره باشد يا منحصر نباشد. در فرض انحصار واجب است آب ظرف طلا يا نقره را در ظرف مباح دیگری بریزد و بعد وضو بگيرد و اگر تفریغ یعنی خالى كردن آب ظرف طلا و نقره ممکن نباشد «ظرف مباحی نداشته باشد» مگر بوسیله وضو، وضو گرفتن از آن مانعی ندارد زیرا تفریغ آب از ظرف طلا يا نقره واجب است و وضو مقدمه آن است. اگر از روى جهل يا نسيان و يا غفلت در ظرف طلا يا نقره وضو‌ بگيرد وضو صحيح است همانطور که وضو گرفتن از ظرف مغصوب در حال جهل و نسيان و غفلت صحیح است. اگر طلا يا نقره بودن ظرف، مشكوك باشد وضو گرفتن و ساير استعمالات آن جايز است.

وضو گرفتن در آنیه ذهب و فضه به دو صورت متصور است: صورت اول: فرض انحصار آب در آنیه ذهب و فضه. صورت دوم: فرض عدم انحصار آب در آنیه ذهب و فضه.

بررسی صورت اول: فرض انحصار آب در آنیه ذهب و فضه

مرحوم سید می‌فرماید: اگر آب وضو يا غسل منحصر در ظرف طلا یا نقره باشد و تفریغ آن هم ممکن نباشد یعنی ظرف دیگری غیر از آنیه ذهب و فضه نباشد تا آب را در آن بریزد در این فرض وضو ساقط شده و وظیفه منتقل به تیمم می‌شود و وضو گرفتن صحیح نیست زیرا استفاده از آب منوط به فعل حرام یعنی استعمال آنیه ذهب و فضه است. در حقیقت فرد قدرت شرعی بر وضو گرفتن ندارد زیرا عدم وجدان الماء در آیه شریفه: ﴿فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا﴾ اعم از عدم تمکن عقلی و شرعی از استعمال آب است. بنابراین در صورت انحصار آب در آنیه ذهب و فصه در فرضی که تفریغ ممکن نباشد شرعاً غیر متمکن محسوب شده و وظیفه او متعیّن در تیمم است. با ترتّب هم نمی‌توان صحت وضو را ثابت کرد زیرا وضو گرفتن در فرض انحصار امر ندارد.

در فرض مساله مرحوم استاد خویی قائل به تفصیل شده است. در دو صورت حکم به بطلان وضو و در یک صورت حکم به صحت وضو نموده است.

توضیح ذلک: وضو گرفتن در آنیه ذهب و فضه به سه صورت متصور است:

الف: ارتماسی. اگر وضو گرفتن از آنیه ذهب و فضه به صورت ارتماسی باشد در این صورت وضو قطعا باطل است زیرا نفس وضو و غسل مصداق استعمال آنیه ذهب و فضه واقع شده و فعل حرام نمی‌تواند در عین حال مقرب الی الله باشد به قول معروف: «لا یطاع الله من حیث یعصی»

ب: اگر وضو گرفتن به صورت ترتیبی باشد به این صورت که آنیه ذهب و فضه را بردارد و از خود ظرف، مستقیم بر اعضای وضو آب بریزد در این صورت هم مثل مورد قبل؛ نفس وضو و غسل مصداق استعمال آنیه ذهب و فضه واقع شده و وضو باطل است.

ج: اغتراف. اگر به صورت اغتراف وضوی ترتیبی بگیرد یعنی ابتدا آب را از ظرف طلا یا نقره در دست بریزد و بعد بر اعضای وضو بریزد. سوال این است که در این فرض آیا می‌توان راهی برای صحت وضو پیدا کرد یا خیر؟ مرحوم سید مطلقا «در هر سه مورد» حکم به بطلان وضو نموده است: «إن توضّأ أو اغتسل منهما بطل سواء أخذ الماء منهما بيده، أو صبّ على محلّ الوضوء بهما أو ارتمس فيهما» از این جهت که وضو و غسل ملازم با تصرف در آنیه ذهب و فضه است. چون تصرف در آنیه ذهب و فضه حرام است پس قدرت شرعی بر وضو و غسل ندارد لا محاله امر به وضو ساقط شده و بعد از سقوط وضو وظیفه منتقل به تیمم می‌شود. لکن مرحوم استاد خویی در صورت سوم معتقد است که می‌توان به وسیله ترتّب حکم به صحت وضو نمود. در صورتی که آب را از ظرف به صورت اغتراف بردارد و سپس بر اعضای وضو بریزد زیرا قدرت شرعی ولو قدرت تدریجی بر وضو گرفتن کافی در فعلیت تکلیف است.

بیان مرحوم استاد خویی

در فرض انحصار آب در ظرف طلا یا نقره وظیفه اولیه تیمم است ولی اگر در ظرف طلا و نقره به صورت اغتراف وضو بگیرد وضوی او بوسیله امر ترتبی صحیح خواهد بود. اگر فرد برای شستن صورت؛ آب را از آنیه ذهب و فضه بر‌دارد در اینجا اگر چه به واسطه استعمال آنیه ذهب و فضه فعل حرامی را مرتکب شده است ولی بعد از ارتکاب حرام؛ تمکن از استعمال آب پیدا کرده و مانع شرعی از شستن عضو اول که صورت باشد فی نفسه وجود ندارد. از طرفی حرمت استعمال آنیه ذهب و فضه موجب حرمت وضعی «بطلان وضو» نمی‌شود و ملازمه‌ای هم بین این دو نیست. بعد از برداشتن مجدد آب برای شستن عضو بعدی «هر چند منع از برداشتن آب دارد و تصرفش هم حرمت تکلیفی دارد ولی» واجد الماء محسوب می‌شود قهراً قدرت شرعی بر شستن عضو دوم را که دست راست باشد به صورت تدریجی پیدا کرده و امر به وضو فعلیت پیدا می‌کند و هکذا نسبت به شستن دست چپ. اگر فرد قدرت بر وضو گرفتن ولو به صورت تدریجی داشته باشد، امر به وضو فعلیت پیدا می‌کند و می‌توان از طریق امر ترتبی حکم به صحت وضو نمود. بنابراین اگر قائل به ترتب شویم و قدرت تدریجیه را کافی در فعلیت تکلیف بدانیم وضو صحیح خواهد بود.

بررسی صورت دوم: فرض عدم انحصار آب در آنیه ذهب و فضه

اما صورت دوم یعنی فرض عدم انحصار آب در آنیه ذهب و فضه یعنی در فرضی که ظرف دیگری از جنس غیر طلا و نقره مثل ظرف مسی یا سفالی وجود دارد در این فرض سوال این است که آیا می‌توان حکم به صحت وضو یا غسل از آنیه ذهب و فضه کرد یا خیر؟

در این فرض امر به وضو و غسل به جهت داشتن آب در ظرف غیر طلا و نقره فعلیت دارد. چون آب در غیر ظرف طلا و نقره وجود دارد واجد الماء محسوب می‌شود. حال اگر با وجود آب در ظرف مسی یا سفالی، تعمدا از ظرف طلا و نقره به نحو ارتماسی یا به نحو ریختن مستقیم آب از ظرف طلا و نقره بر روی صورت و دست، وضو بگیرد وضویش باطل است زیرا عمل ارتماس یا ریختن آب از ظرف طلا و نقره متحد با افعال وضو است و صدق استعمال آنیه ذهب و فضه بر عمل مزبور می‌شود لا محاله وضوی او حرام است و نمی‌تواند مقرب الی الله باشد در این صورت وضو علی القاعده باطل است.

ولی اگر به صورت اغتراف وضو بگیرد اگر چه فعل حرامی را مرتکب شده ولی مانعی از صحت وضو و غسل وجود ندارد. در صحت وضو در این فرض نیازی به امر ترتبی هم نداریم زیرا به جهت وجود آب در ظرف مسی یا سفالی واجد الماء محسوب شده و امر به وضو فعلیت پیدا می‌کند. از طرفی وضو گرفتن متحد با استعمال ظرف ذهب و فضه نیست زیرا حقیقت وضو غسلتین و مسحتین است و تصرف در اناء ذهب و فضه ارتباطی به وضو ندارد.

خلاصه بحث تا به اینجا این شد که در صورت اول صحت وضو اولا به وسیله ترتب و ثانیا به وسیله فعلیت امر به وضو با تمکن شرعی ولو تدریجا ثابت می‌شود و در صورت دوم نیازی به امر ترتبی نداریم زیرا همان امر اول باقی است.

در بحث آنیه ذهب و فضه دو مبنی داریم:

مبنای اول: این که استفاده از آنیه ذهب و فضه تنها به حسب مورد مصرف آن حرام است «استعمال کل شیء بحسبه» استعمال کاسه مثلا برای خوردن آبگوشت است. استعمال سماور برای جوشاندن آب و استعمال قوری برای دم کردن چایی است... حال اگر آبی را که در ظرف طلا یا نقره است در ظرف مباحی بریزد، چنین کاری حرام نیست زیرا استعمال آنیه طلا و نقره محسوب نمی‌شود. طبق این مبنی کلام مرحوم سید صحیح است که می‌فرماید: در فرض انحصار واجب است آب را از ظرف طلا يا نقره در ظرف مباح دیگری بریزد و

وضو بگيرد. «مع الانحصار يجب أن يفرّغ مائه في ظرف آخر و يتوضّأ به»

بنابراین اگر آب در ظرف طلا یا نقره باشد وضو گرفتن مستقیم از ظرف طلا یا نقره بوسیله ریختن آب ظرف بر اعضای وضو حرام است از این جهت که استعمال ظرف طلا و نقره است ولی اگر تفریغ کند یعنی آب ظرف طلا یا نقره را در ظرف دیگری بریزد چون تفریغ استعمال محسوب نمی‌شود حرمتی ندارد. طبق این مبنی در فرض انحصار هم تفریغ مانعی ندارد. بر این اساس مرحوم سید می‌گوید: اگر آب منحصر در ظرف طلا و نقره باشد چنانچه تفریغ بوسیله وضو گرفتن حاصل شود وضو صحیح است زیرا تفریغ عقلاً واجب است از این جهت که اقل محذورا است طبعتً از باب « کلما حکم به العقل حکم به الشرع» شرعاً هم متصف به حرمت نمی‌شود از طرفی تفریغ ظرف طلا و نقره استعمال ظرف طلا و نقره محسوب نمی‌شود تا بگوییم فعل حرام متصف به وجوب نمی‌شود.

ان قلت: وضو واجب ارتباطی است و منحصر به غَسل صورت نیست بلکه باید اعضای دیگر را هم بشوید حال اگر معصیت کند و به صورت اقتراف برای شستن صورت از ظرف طلا یا نقره قدری آب بردارد قدرت بر شستن صورت پیدا می‌کند ولی برای شستن دست راست و دست چپ قدرت شرعی بر وضو گرفتن ندارد پس وضو فعلیت پیدا نمی‌کند و وظیفه منتقل به تیمم می‌شود

قلت: در واجبات ارتباطی قدرت تدریجی کافی در فعلیت تکلیف است. در ما نحن فیه بعد از این که صورت را شست اگر دوباره مقداری آب از ظرف طلا یا نقره بر دست بریزد اگر چه فعل حرامی را مرتکب شده است ولی بالاخره قدرت بر شستن دست راست و سپس دست چپ حاصل می‌شود طبیعتا امر به وضو فعلیت پیدا کرده و وضو صحیح خواهد بود.

مبنای دوم: این که مطلق استعمال آنیه ذهب و فضه حرام است. ولو این که به جهت تفریغ باشد چنانکه از اطلاق برخی از روایات استفاده می‌شود مثل این که فرمود: «آنِيَةُ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ مَتَاعُ الَّذِينَ لٰا يُوقِنُونَ.[5] طبق این مبنی اگر به قصد تفریق آب ظرف طلا یا نقره را بر روی اعضای وضو بریزد حرام است. حرمت تفریق طبعا مانع فعلیت امر به وضو می‌شود بعد از سقوط وضو وظیفه منتقل به تیمم می‌شود. طبق این مبنی اگر آب سماور را بر محل وضو بریزید حرمت شامل آن نیز می‌شود زیرا این هم نوعی از استعمال آنیه ذهب و فضه است بنابراین فرد قدرت شرعی بر وضو گرفتن ندارد و وظیفه او منتقل به تیمم می‌شود. آری اقتناء یعنی نگهداری آنیه ذهب و فضه مانعی ندارد.