1404/07/16
بسم الله الرحمن الرحیم
منابع مورد ارجاع درس خارج/سیر تحصیل درس خارج /مقدمات اصول
موضوع: مقدمات اصول/سیر تحصیل درس خارج /منابع مورد ارجاع درس خارج
خلاصه جلسه قبل
در جلسات گذشته در مورد کاربرد و نحوه استفاده از هوش مصنوعی مطالبی بیان شد و عرض شد که دو رویکرد وجود دارد یک روش این است که تمام کار توسط هوش مصنوعی انجام شود و روش دوم این است که بخش مهمی از کار مثل نوشتن متن تقریر توسط خود انسان انجام شود و بخش دیگری مثل تنظیم و صورت دهی به متن توسط هوش مصنوعی انجام شود با لحاظ جزئیاتی که در جلسه گذشته تشریح شد. در واقع هوش مصنوعی به عنوان دستیار در کنار طلبه استفاده شود.
ادامه بحث
آخرین مقدمه بحث ما در مورد منابع مورد رجوع در مباحث اصولی در درس میباشد. منابع را می توان به چند دسته تقسیم کرد.
متاخرین، از مرحوم شیخ و مرحوم آخوند به بعد، نوع مطالب قدما را به ما رسانده اند و کمتر نیاز به بررسی و مراجعه به آرای آنها در کتابهایشان به صورت مستقل است؛ مگر آنکه بخواهیم مطلبی را ریشه یابی کنیم که آنگاه مستقیم به منابع قدما مراجعه میکنیم و از جمله آثار قبل از مرحوم شیخ و مرحوم آخوند میتوان کتاب الذریعة الی اُصول الشریعة اثر علمی سیدمرتضی(۳۵۵-۴۳۶ق)، عدة الاصول محمد بن حسن بن علی بن حسن (۳۸۵-۴۶۰ق) مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، معالم الدین حسن بن زین الدین ملقب به جمالالدین و مشهور به صاحب معالم(۹۵۹-۱۰۱۱ق)، قوانین الاصول میرزا ابوالقاسم بن محمدحسن شفتی قمی(۱۱۵۰ق-۱۲۳۱ق) معروف به میرزای قمی، و هدایة المسترشدین محمدتقی رازی ایوانکی یا محمدتقی رازی اصفهانی (۱۲۴۸ق ) معروف به صاحب حاشیه(معالم) را نام برد.
منابع مکتب نجف
مکتب نجف یکی از مهمترین مراکز فقهی و اصولی شناختهشده در جهان اسلام است که محوریت اصلی آن با تعلیمات مرحوم محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق) معروف به آخوند خراسانی در کتاب کفایة الاصول همراه بوده است. این کتاب نقش کلیدی در آموزش اصول فقه داشته و تا به امروز نیز مرجعیت گستردهای در این حوزه دارد.
پس از مرحوم آخوند، بسیاری از معاریف شاگردان آخوند نظیر ضیاءالدین علی بن ملا محمد عراقی معروف به آقاضیاءِ عِراقی؛ (۱۲۷۸-۱۳۶۱ق) صاحب حاشیه فوائد الأصول وتقریر درس ایشان به نام نهایه الافکار توسط شیخمحمدتقی بروجردی (درگذشت:۱۳۹۱ق)، محمدحسین غروی اصفهانی، مشهور به کمپانی (۱۲۹۶-۱۳۶۱ق)، صاحب کتاب نهایة الدرایة فی شرح الکفایة، مرحوم محمدحسین غروی نایینی(۱۲۷۶-۱۳۵۵ق) و دیگر شاگردان برجسته مکتب نجف به توسعه و تعمیق مباحث اصول فقه پرداختند. آثار آنها حاوی تقریراتی دقیق و مبتنی بر تأملات اصولی بوده که بر غنای علمی این مکتب افزوده است.
مرحوم نائینی در بین شاگردان مرحوم آخوند جایگاه ویژهای دارد چراکه ایشان اصول را بیشتر تبین کرده و به ما رسانده است. از درس مرحوم نائینی تقریرات نوشته شده مانند مرحوم خویی که درس ایشان را در کتابی به نام اجود التقریرات تقریر کرده. شاخصه اجود التقریرات این است که دوره متاخر یعنی دوره سوم و سال 1355 هجری قمری می باشد. قلم مرحوم خویی روان بوده و قابل ارجاع و درک می باشد. تقریر آقای خویی تقریر دورهی متأخر مرحوم نائینی میباشد که شامل آخرین دیدگاهها و نظرات ایشان بوده.
از دیگر بزرگان که درس مرحوم نائینی را تقریر نموده مرحوم شیخ محمد علی کاظمی خراسانی (۱۳۰۹- ۱۳۶۵ ق) میباشد که کتاب فوائد الاصول را به شکل منسجم تدوین نموده اند. مرحوم نائینی در زمان حیات از تقریر مرحوم کاظمی تعریف و تمجید نموده اند.
از دیگر بزرگان مکتب نجف میتوان به مرحوم اصفهانی اشاره کرد که به دلیل دقتهای عقلی و تحلیلهای فقهی عمقی شناخته شده است. ایشان با کتاب خود به نام نهایة الدرایة که حواشی خود بر کتاب کفایه الاصول و تدریس مسائل پیچیده اصول، اثری ماندگار بر اندیشههای بعدی گذاشتهاند. مرحوم اصفهانی در کنار دیگر بزرگان با دقت فراوان در امور اجتهادی و پرداختن به ظرایف مباحث اصول، از پایهگذاران جریان عقلگرایی در اصول فقه محسوب میشوند. در نهایت باید به انتقال میراث مکتب نجف از طریق تقریرات شاگردان توجه کرد؛ تقریراتی که چه از سوی مرحوم خویی و چه دیگر عالمان بنام نظیر مرحوم کاظمی با دقت نگارش یافته و برخی از شاخصترین منابع مطالعات اصول فقه را تشکیل میدهند.
تقریرات مختلفی که از درس مرحوم خوئی به جا مانده، قابلتوجه بوده و مطالعه آنها مفید است. نهایتاً باید گفت که اینها حاصل سالها درس و بحث عمیق هستند. بهعنوان مثال، تقریرات حضرت آیتالله محمد اسحاق فیاض (زاده ۱۳۰۹ش) ، عالم برجستهای که به دقت و عمق نوشتههایش معروف است، یکی از آثار مهم محسوب میشود. اثر ایشان با نام "محاضرات فی اصول الفقه" شناخته میشود. در واقع این کتاب یکی از منابع بسیار دقیق و منسجم در زمینه اصول فقه به شمار میرود.
در کنار این اثر، تقریرات حضرت سیدمحمد سَروَر مشهور به واعظ بهسودی، (۱۲۹۵-۱۳۵۷ش) نیز از درس آیت الله خویی به نام مصباح الاصول قابلتوجه است. اما کتاب محاضرات آقای فیاض نسبت به موارد جدید بیشتر وارد شده اند.
در مکتب نجف آثاری چون "منتقی الاصول" سید محمدصادق حسینی روحانی (۱۳۰۵-۱۴۰۱ش) از شاگردان مرحوم آقای خویی نیز نقش مهمی دارند. این کتاب که توسط یکی از شاگردان برجسته مرحوم خویی، یعنی آقای صادق روحانی، به رشته تحریر درآمده، بیانگر سبک و منهج علمی ایشان است. به طلبه های رشته اصول فقه توصیه میشود که این کتاب را نیز بررسی کنند، چرا که اگر چه بهطور مختصرتر نوشته شده، اما تحلیلهای خوبی ارائه داده و در کنار منابع دیگر مانند "محاضرات فیاض" یا "مصباح الاصول" میتواند مکمل مفیدی باشد. در نهایت تمامی این آثار نشاندهنده عمق و غنای مکتب علمی نجف هستند که نسل به نسل منتقل شده و مرجع ارزشمندی برای مطالعه در حوزه علوم اسلامی باقی ماندهاند.
شهید سید محمدباقر صدر(۱۳۵۳-۱۴۰۰ق) از جمله اندیشمندانی است که در حوزههای مختلف علمی، ابداعات قابل توجهی داشته است. او نه تنها در تبویب و چینش مسائل بلکه در تبیین و تحلیل آنها به شیوهای نوآورانه عمل میکرد. شهید صدر، که شاگرد آیتالله آلیاسین در نجف بود، توانست در عمر نسبتاً کوتاه خود (حدود ۵۰ سال)، آثار و نظراتی ماندگار از خود بهجا بگذارد. او به مسائل اقتصادی، اجتماعی، فقهی و دیگر موضوعات با نگاهی عمیق و مبتکرانه پرداخته است. یکی از ویژگیهای برجسته شهید صدر این بود که با وجود پایبندی به مکتب نجف، توانست نوآوریهای خاصی را وارد مباحث فکری کند. گفته میشود که حتی بزرگانی مانند آیتالله شبیری زنجانی نیز بعدها به اهمیت و دقت نظرات او اذعان کردند؛ بهگونهای که مطالعات جدیدشان بر آثار شهید صدر سبب تحسین و تجدیدنظر در ارزیابی اولیه ایشان شد. آیتالله زنجانی بر پختگی و ارزش بالای نظرات شهید صدر تأکید کردند و حتی برای طلاب توصیه مینمودند که با آثار وی آشنایی بیشتر پیدا کنند.
از جمله آثار مهم شهید صدر، حلقات اصولیه اوست که به سه بخش اصلی تقسیم میشود: حلقه اول خلاصهتر بوده و مناسب مبتدیان است، در حالی که حلقه دوم و سوم عمق بیشتری دارند و برای طلاب پیشرفتهتر تدوین شدهاند. این حلقات اصولیه در بیان دقیق مسائل علم اصول از اهمیت ویژهای برخوردار است. آثار دیگر شهید صدر در حوزه مسائل اقتصادی نیز نشان از دیدگاهی نوگرا و جامع داشته و همچنان منبعی غنی برای پژوهشگران این عرصه محسوب میشود. آثار متعددی از ایشان برجای مانده که نمایانگر توانمندیاش در تلفیق مباحث نظری با کاربردهای اجتماعی و اقتصادی است. اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، تأثیر تقریرات دروسی است که توسط شاگردان او نوشته شده است. تقریرات آیتالله سید محمود هاشمی شاهرودی (۱۳۲۷ش-۱۳۹۷ش) به نام بحوث فی علم الاصول بهشکل منظم و دقیق تدوین شده است.
همچنین تقریرات دیگر مانند تقریرات سید کاظم حسینی حائِری (زاده ۱۳۱۷ش) به نام مباحث الاصول نیز از دیدگاه دقت و نکات فنی ارزشمندند. یکی دیگر از تقریرات درس شهید صدر به نام بحوث فی علم الاصول توسط شیخ حسن عبدالساتر تدوین شده است که ظاهراً کمتر در او دخل و تصرف نوشتاری شده و گاه برای فهم مطلب شهید صدر مراجعه به آن میتواند مفید باشد.
نهایت، نقش شهید صدر در رشد تفکر اسلامی، بهویژه در حوزه اصول و اقتصاد، غیرقابل انکار است. او توانست افقهای جدیدی را بهروی رشتههای مختلف علمی باز کند و نسلی از محققین پس از خود را تحت تأثیر قرار دهد. بدون شک شناخت آثار این اندیشمند بزرگ برای پژوهشگران علوم اسلامی ضرورتی انکارناپذیر است.
منابع مکتب قم
از منابع علمای مکتب قم میتوان به کتاب درر الفوائد مرحوم شیخ عبدالکریم حائری یزدی (۱۲۷۶ ـ ۱۳۵۵ق) معروف به آیتالله مؤسس اشاره کرد. البته ایشان در نجف از محضر بزرگانی مانند مرحوم فشارکی و سایر علما بهرهمند شدهاند. مرحوم حائری، سبک کاری سامرا را در اساس تعلیمات و روشهای خود بسیار مورد توجه قرار داد. با این حال، مکتب قم به عنوان یک شکل متمایز هنوز در آن زمان بهطور کامل شکل نگرفته بود.
از منابع دیگر مکتب قم میتوان تقریرات مرحوم سید جلالالدین طاهری اصفهانی(۱۳۰۴ش) از درس مرحوم سید محمد موسوی (۱۳۲۵ - ۱۳۸۸ق) مشهور به محقق داماد به نام المحاضرات، مباحث فی اصول الفقه را نام برد.
از منابع دیگر مکتب قم تقریرات درس مرحوم امام خمینی به نام جواهر الاصول به قلم سید محمدحسن مرتضوی لنگرودی (۱۳۰۸ – 1384ش) که دوره سوم درس اصول مرحوم امام خمینی بوده. وتقریرات مرحوم آیت الله جعفر سبحانی تبریزی (۲۰ فروردین ۱۳۰۸) از درس مرحوم امام به نام تهذیب الاصول . و تقریرات مرحوم اقای حسین تقوی اشتهاردی (۱۳۰۴-۱۳۷۹ش) به نام تنقیح الاصول.
از دیگر منابع مکتب قم آثار مرحوم آیت الله بروجردی که تلاشهای مرحوم آیتالله بروجردی در زنده کردن و توسعه مکتب قم بسیار حائز اهمیت بوده است. ایشان با تتبعات گسترده در متون فقهی و توجه ویژه به تحلیل عرفی موضوعات، جایگاه برجستهای نزد شاگردان و عالمان حوزه ایجاد کردند.
یکی از آثار مهم برجا مانده از درسهای مرحوم بروجردی توسط شاگردشان مرحوم حسینعلی منتظری نجف آبادی(۱۳۰۱– ۱۳۸۸) به نام نهایةالاصول گردآوری شده است که محتوای ارزشمندی درباره اصول فقه در مکتب قم ارائه میدهد. یکی از تقریرات دیگر درس مرحوم بروجردی به نام لمحات الاصول که توسط امام خمینی تدوین شده است. و تقریرات مرحوم علی پناه اشتهاردی (۱۳۰۰-۱۳۸۷ش) از درس مرحوم بروجردی به نام تقریرات فی اصول الفقه.
