اقدامات پیش از حضور، حین درس و بعد از آن/سیر تحصیلی درس خارج /مقدمات اصول

موضوع: مقدمات اصول/سیر تحصیلی درس خارج /اقدامات پیش از حضور، حین درس و بعد از آن

خلاصه جلسه گذشته

در رابطه با نحوه استفاده صحیح از درس خارج و مرحله سوم یعنی فعالیت بعد از درس و تقریر نویسی نکات مهمی بیان شد. نخستین نکته حائز اهمیت در این زمینه، ضبط و انعکاس کامل مباحث تدریس شده در درس است. این امر شامل تمام جزئیات ارائه شده توسط استاد، به‌علاوه درج مستندات، تحلیل‌ها، نقدها و اشکالاتی است که ممکن است از سوی مقرر به ذهن رسیده باشد. بیان نظر یا تحلیل نسبت به مطالب تدریس‌شده، حتی اگر این نظر بسیار ساده باشد(مثلاً در این موضوع نظری ندارم).

ادامه بحث

نکات مهم در مورد تقریر نویسی

منابع تدوین تقریر

برای ورود به فرآیند تدوین تقریر، منابع مختلفی می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. این منابع شامل یادداشت‌هایی که در طول بحث تهیه شده، متن اصلی درس، مراجعات به کتب مرتبط و نکاتی است که از آنها برداشت شده است. همچنین، استفاده از مواردی که در مباحثات علمی مطرح شدهاند می‌تواند غنای بیشتری به تقریر ببخشد.

بیان شناسنامه ی بحث

یکی از اصول پیشنهادی برای تهیه تقریر، داشتن چارچوب و ساختاری مشخص برای مطالب است. این ساختار شامل شناسنامه‌ای از بحث است که موضوع کلی، موضوع خاص، جزئیات خاص بحث، و حتی گاه فصل مرتبط مطالب مطرح شده را مشخص کند. ارائه این اطلاعات اولیه به مخاطب کمک میکند تا با مسیر تقریر آشنا شود و بتواند راحت‌تر آن را دنبال کند. درخصوص روش نگارش تقریر، باید تاکید کرد که این فرآیند مترادف با کپیبرداری صرف از درس نیست. مقرر میتواند مسائل مطرح شده توسط استاد را گسترش دهد، تبیین‌های بیشتری ارائه کند و حتی مثال‌هایی جدید اضافه نماید. البته ضروری است مواردی که توسط مقرر اضافه شدهاند از نمونه‌های اصلی تفکیک شوند تا مشخص باشد چه بخش‌هایی تبیین استاد بوده و چه بخش‌هایی حاصل افزوده‌های مقرر است. مثلاً با ذکر پاورقی می‌توان توضیح داد که برخی مثال‌ها یا تحلیل‌ها افزوده خود نویسنده تقریر هستند.

بیان مقدمه ورود به بحث

بیان مقدمه برای ورود مناسب به بحث نیز بسیار مورد تاکید قرار گرفته است. اگرچه ممکن است استاد خود مستقیماً وارد مباحث تخصصی شود، ولی برای تدوین یک تقریر علمی مطلوب، لازم است مقدمهای کوتاه به بحث افزوده شود. این مقدمه، زمینه را برای فهم بهتر مخاطب فراهم کرده و انسجام کلی تقریر را افزایش میدهد.

دسته‌بندی و عنوان‌بندی

برای نگارش علمی و منطقی یک تقریر یا گزارش کلاسی، لازم است از رویکردی نظام‌مند تبعیت شود که بتواند هم برای ارائه‌دهنده و هم برای مخاطب، ساختاری منسجم و معنادار ایجاد کند. بدین منظور، گام نخست در این فرایند آن است که مطالب درس به‌ درستی دسته‌بندی و عنوان‌بندی شوند. این مرحله نقش زیربنایی در ایجاد نظم فکری دارد و کمک می‌کند تا مطالب گوناگون درس در قالبی شفاف و منظم ارائه گردند. به‌عنوان مثال، برای ساختاربندی یک جلسه آموزشی یا بحث علمی، ابتدا باید مباحث اصلی و فرعی به دقت جدا شوند. به‌طور نمونه، می‌توان این دسته‌بندی را با تعیین عناوینی همچون، بیان اقوال مسأله، بیان ادله مسئله، یا تقسیم ادله به دو بخش ادله نقلی و ادله عقلی آغاز کرد. در نهایت، جزئیات در ذیل این عناوین قرار خواهند گرفت. این امر به فهم دقیق‌تر موضوعاتی که استاد مطرح می‌کند کمک می‌کند، به‌ویژه زمانی که ترتیب ارائه مطالب در بیان شفاهی استاد ممکن است به دلیل تفکر لحظه‌ای، جابه‌جا شود. گاهی مشاهده می‌شود که استاد اشکالی که مربوط به یک دلیل خاص است، بعداً و دور از بخش اصلی مطرح می‌کند. بنابراین هنگام تنظیم تقریر، مهم است آن اشکال را در جای درست خود آورده و دسته‌بندی نمود به‌گونه‌ای که به‌راحتی قابل بازبینی باشد. برای مثال اگر در مورد دلیل اول اشکالی مطرح شده و توضیحی یا پاسخی نیز ارائه شده است، باید این نکات ذیل بخش دلیل اول آورده شود؛ حتی اگر استاد آن اشکال را در جریان بررسی دلایل دیگر مطرح کرده باشد. همچنین ضروری است که هنگام تنظیم تقریر، به تکرارهای احتمالی توجه ویژهای شود. ممکن است استاد دلیل یا نکته‌ای را چند بار در بخش‌های مختلف بیان کرده باشد. به همین جهت شما باید بررسی کنید که آیا این تکرار صرفاً بازگویی مطلب قبلی است یا اینکه حاوی جزئیات و نکات تکمیلی متفاوتی است. در صورتی که صرفاً تکرار محض باشد، حذف آن منطقی است؛ اما اگر نکات جدیدی مطرح شده باشد، لازم است تدوین تقریر این تفاوت‌ها را نشان دهد.

عناوین محتوایی و گویای موضوع

یکی از نکات کلیدی برای تنظیم دقیق چنین تقریری، توجه به نوع عناوینی است که برای هر بخش انتخاب می‌شود. این عناوین نباید صرفاً لفظی و سطحی باشند، بلکه باید محتوایی باشند؛ یعنی بازتاب‌دهنده یک خلاصه مختصر و گویا از موضوع مرتبط با آن عنوان باشند. برای مثال، به جای عنوان کلی دلیل اول، بهتر است عنوانی مانند دلیل اول: تمسک به علم اجمالی آورده شود، زیرا چنین عنوانی بینش بیشتری از محتوای بحث ارائه می‌دهد. در پایان، باید تأکید کرد که تنظیم یک تقریر علمی و منظم متکی بر دقت در عنوان‌بندی و تنظیم منطقی محتواست. این امر نه تنها باعث سهولت در ارائه اطلاعات می‌شود، بلکه امکان تحلیل عمیق‌تر و فهم بهتر مطالب را نیز فراهم می‌کند.

تقسیم متن به دو بخش مجزا

دوستان سعی کنند متن تقریر را به دو بخش مجزا تقسیم کنند: بخش متن اصلی و بخش پاورقی. این تقسیم‌بندی یکی از نیازهای اساسی فرآیند تقریرنویسی است. به این صورت که در متن اصلی به شرح مباحث استاد بپردازند و در پاورقی به اضافاتی که خودشان به مباحث افزوده‌اند، پرداخته شود. این امر به‌خصوص برای بررسی دقیق‌تر و حفظ انسجام مطالب بسیار مفید است. برای مثال، طبیعتاً دوستان گاهی اوقات مستندات مورد نظر استاد را در پاورقی می‌آورند. اما علاوه بر این، میتوانند توضیحات، اشکالات، نقدها و حتی مثال‌های اضافی خود را نیز در این بخش اضافه کنند. مثلاً استادی مثالی آورده، اما شما سه یا چهار مثال دیگر به ذهنتان رسیده است؛ این موارد را در پاورقی می‌نویسید. یا شاید نقدی به ذهنتان خطور کرده که لازم است آن را ذکر کنید. بنابراین با بیان اشکالات و نقدهای اضافی در پاورقی، هم متنتان شفاف‌تر خواهد بود و هم افراد مطالعه‌کننده متوجه می‌شوند کدام بخش از شماست و کدام برگرفته از گفته‌های استاد. افزون بر این، ممکن است منابع جدیدی پیدا کنید که استاد در درس ذکر نکرده باشد. مثلاً استاد به چهار کتاب اشاره کرده، اما شما با تتبعات خود، شش کتاب دیگر یافته‌اید که مرتبط هستند؛ در چنین حالتی این منابع اضافی را ذیل همان مطلب در پاورقی ذکر کنید. این موارد می‌تواند نتیجه مطالعه و بررسی شخصی شما باشد که به فهم بهتر مطلب کمک می‌کند. البته باید توجه داشت که اگر نکته یا اشکالی وجود داشته باشد که ارتباط مستقیمی با متن اصلی دارد و آوردن آن در پاورقی باعث سردرگمی یا کاهش کیفیت مطلب می‌شود، می‌توان آن را با شاخصه مشخصی در متن وارد کرد. اما حتی در چنین شرایطی، باید توضیح داد که این نکته اضافه خودتان است و ارتباط مستقیم با نص استاد ندارد.

امانت داری نسبت به استاد

نکته مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد این است که اگر شما بخواهید نکاتی فراتر از آنچه استاد گفته اضافه کنید مانند ارجاعات بیشتر، منابع جدید یا اشکالات اضافه‌ای که استاد در درس مطرح نکرده وظیفه دارید این موارد را به‌وضوح از متن اصلی تفکیک کنید. چراکه ممکن است برداشت شما از یک کتاب اشتباه باشد، یا اشکال وارده دارای دقت کافی نباشد و نباید آن را به استاد نسبت داد. بنابراین جهت امانت‌داری کامل، مشخص کردن تمایز میان متن اصلی و اضافات شما ضروری است تا خواننده بداند چه قسمتی نظرات شخصی شماست و چه بخشی بازتاب بدون تغییر معنایی گفته‌های استاد. رعایت ساختار دقیق متن و پاورقی نهتنها باعث افزایش شفافیت مطالب می‌شود، بلکه به حفظ امانت‌داری علمی نیز کمک شایانی می‌کند.

جمع بندی پایانی

در پایان، خوب است که در انتهای تقریر، یک جمع‌بندی ارائه شود؛ جمع‌بندی‌ای که نشان دهد نتیجه‌ای که در این تقریر به آن رسیده‌ایم چه بوده، چه دلایلی برای آن مطرح شده و چه نکاتی بررسی شده است. مثلاً اگر سه دلیل ذکر شده، دو دلیل اصلی مطرح شده و سه روایت آورده شده که از میان آن‌ها دو روایت رد شده و یک روایت پذیرفته شده، همه این‌ها باید خلاصه و روشن در انتها بیان شود. همچنین اشکالاتی که به موضوع گرفته شده‌اند. مثلاً سه اشکال باید به شکلی مختصر و مفید مطرح شوند تا یک گزارش کلی و واضح به دست آید. این گزارش کوتاه کمک می‌کند بعداً هنگام رجوع به تقریر، یا زمانی که دیگران به متن شما مراجعه می‌کنند، بتوانند به‌صورت اجمالی نتیجه‌گیری‌ها را متوجه شوند. اگر کسی نیاز به توضیحات مفصل‌تر داشته باشد، می‌تواند بخش‌های اصلی متن را مطالعه کند. اما اگر چنین جمع‌بندی مختصری در متن وجود نداشته باشد، هم خود شما و هم خواننده فرصت فهم سریع موضوع را از دست خواهید داد. به‌خصوص برای خود نویسنده، هنگام مرور نوشته‌هایش، چنین خلاصه‌هایی بسیار سودمند هستند. وقتی نویسنده نتایج را در یک نگاه ببیند، می‌تواند سریعاً به عمق مفصلات مطلب منتقل شود. این روش همچنین در بحث امتحانات نیز مفید واقع می‌شود.

رعایت استاندارد های نگارشی

توجه به استانداردهای نوشتاری نیز نکته‌ای بسیار مهم است. متن نباید صرفاً در قالب یک نوشته گفتاری ساده باشد؛ بلکه باید به نوعی تنظیم شود که از نظر نوشتاری، استاندارد و روان باشد. برای مثال، جملات باید واضح و بدون ابهام نوشته شوند. اگر نویسنده نمی‌تواند مطلب موردنظرش را به‌خوبی و شفاف بیان کند، شاید نشانه‌ای باشد از آنکه خود موضوع را کاملاً درک نکرده است. بنابراین ابتدا باید مسئله را بهتر بفهمد تا بتواند آن را روشن‌تر توضیح دهد. بهخصوص در بحث نوشتارهای تقریری، گرچه لحن متکلم وحده رایج‌تر است و مانند متون رسمی‌تر مثل پایان‌نامه‌ها الزاماً نیازی نیست که نگارش کاملاً رسمی باشد، اما همچنان لازم است وضوح و روانی متن حفظ شود. متن باید هم جزئیات را با دقت ذکر کند و هم به‌گونه‌ای نوشته شود که خواننده بتواند مطالب را بدون ابهام درک کند. اگر نویسنده نمی‌تواند جزئیات و نکات را به‌خوبی توضیح دهد یا جاهایی از مطالب را نادیده می‌گیرد، این خود نشانه‌ای است که باید آن بخش‌ها را دقیق‌تر بررسی و اصلاح کند. در نهایت، هدف این است که متن به صورتی نوشته شود که در عین حفظ جزئیات مهم، استاندارد، روان و شفاف باشد. پیچیدگی یا ابهام بی‌مورد تنها باعث کاهش کیفیت اثر خواهد شد و نویسنده باید تلاش کند تا چنین مشکلاتی را پیش از نهایی شدن برطرف کند.