اقدامات پیش از حضور، حین درس و بعد از آن/سیرتحصیلی درس خارج /مقدمات اصول

موضوع: مقدمات اصول/سیرتحصیلی درس خارج /اقدامات پیش از حضور، حین درس و بعد از آن

خلاصه جلسه قبل

در جلسه گذشته در مورد مراحل پیش مطالعه و بخشی از اقداماتی که لازم است طلبه در جلسه درس و بعد جلسه درس مواظبت کند توضیحاتی داده شد.

ادامه بحث

نکاتی در مراحل تحصیل

نکته اول: اهمیت پیش‌مطالعه در درس خارج مضاعف بر سطح و مقدمات است؛ زیرا طلبه در این مرحله باید به‌تدریج استقلال در فکر و استنباط را در خود ایجاد کند.

همانطور که مکرر بیان شد اصل کلی این است که طلبه باید یک قدم جلوتر از استاد باشد؛ لکن این «یک قدم جلوتر» در مراحل مختلف تحصیل، معانی متفاوتی دارد در مراحل ابتدایی: داشتن یک ذهنیت اجمالی نسبت به بحث؛ مثلاً مطالعه یک یا دو منبع و آشنایی ابتدایی با محل نزاع و در مراحل بالاتر: طلبه پیش از ورود استاد، استنباط ابتدایی خود را شکل دهد، ادله را جمع کند، روایت‌های مرتبط را ببیند و یک نظریه اولیه برای خود تنظیم کند، سپس آن را با استنباط استاد تطبیق دهد و نقاط خطا یا ضعف برداشت خود را بیابد.

نکته دوم: حضور فعال را یکی از ارکان اساسی درس خارج دانستند. حضور فعال بر بستر پیش‌مطالعه شکل می‌گیرد

طلبه‌ای که پیش مطالعه کرده ساختار بحث، ادله، اقوال و محل نزاع را می‌شناسد؛ در درس، تنها شنونده نیست؛ بلکه با استاد مشارکت ذهنی می‌کند، نقاط ضعف و قوت اقوال را سریع تشخیص می‌دهد و به جای دنبال کردن سطحی بحث، همراه با استاد اندیشه‌ورزی می‌کند.

پیش‌مطالعه، جلسه درس خارج را از حالت شنیدنِ منفعل به مواجهه فعال تبدیل می‌کند. طلبه با ذهن آماده وارد کلاس می‌شود، بهتر می‌فهمد، عمیق‌تر تحلیل می‌کند، کمتر خسته می‌شود، مباحث بیشتر در ذهنش تثبیت می‌گردد و قدرت استنباط و اجتهادش رشد می‌کند. به همین دلیل، پیش‌مطالعه نه یک کار اضافی، بلکه اساس بهره‌وری از درس خارج است.

نکته سوم: یادداشت‌برداری نه آن‌قدر مبهم باشد که بعداً قابل استفاده نباشد و نه آن‌قدر مفصل که طلبه از جریان درس عقب بماند. باید هم‌گام با استاد و با تلخیص دقیق پیش برود. یادداشت‌های تلگرافی اگر همان روز تکمیل نشوند، ظرف چند روز تبدیل به عباراتی نامفهوم می‌شوند؛ اگر اشکالی در ذهن بوده که استاد در بحث مجال طرح آن را نداد، باید در یادداشت فردی ثبت و بعد از درس بسط داده شود تا در تقریر نهایی لحاظ شود.

اقدامات پس از درس

در بخش اقدامات پس از درس، در جلسه گذشته نخستین اقدام را مطرح کردیم؛ و آن بازسازی و تثبیت یادداشت‌های هنگام درس بود. پس از این مرحله، اقدامات دیگری نیز لازم است که اشاره می‌کنیم:

• مطالعه تکمیلی و دقیق‌ترِ مطالب ارائه‌شده در درس و در ضمن آن مراجعه به منابع بحث؛

• مباحثه علمی برای تعمیق فهم و رفع ابهامات؛

• و در نهایت تقریرنویسی منظم و ساختارمند برای استحکام نهایی مباحث.

اکنون به تبیین و ارائه‌ی تذکرات لازم در ادامه این اقدامات می‌پردازیم.

مراجعه به منابع و ارجاعات

اگر در درس به سخن نائینی، جواهر، کفایه یا دیگران اشاره شد، باید بعد از درس با دقت به متن مراجعه شود؛ اسم یک عالم که در درس آورده می‌شود، وظیفه مطالعاتی ایجاد می‌کند. طلبه باید به منبع مراجعه کرده و بتواند بگوید مثلاً مطلب مرحوم نائینی با متن ایشان تطبیق می‌کند یا تطبیق نمی‌کند.

مراجعه باید خط‌به‌خط و دقیق باشد؛ باید محلّ استناد، سیاق عبارت، جملات قبل و بعد و نتایج هر عبارت دیده شود، ممکن است طلبه پس از دو ساعت بررسی بفهمد عبارتی که فهمیده، با برداشت استاد متفاوت است؛ این فرآیند برای شکل‌گیری اجتهاد ضروری است.

نکاتی در رابطه با تقریرنویسی

یک: منابع تقریر

منابع اصلی برای تنظیم تقریر عبارت‌اند از: یادداشت‌های برداشت‌شده در حین درس، مطالبی که در مرحله مطالعه و مراجعه به نصوص و عبارات بزرگان به دست می‌آید، حاصلِ مباحثه، و نیز صوت یا متن اصلی درس استاد.

ازاین‌رو، دقت در مراجعه به این منابع و تطبیق دقیق برداشت‌ها با آنها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اتقان تقریر و صحت انتقال مطالب وابسته به همین دقت و بررسی‌های روشمند است.

دو: جایگاه متن خام

اگر رفقا بتوانند به وسیله ابزارهای جدید ـ مانند هوش مصنوعی یا دیگر روش‌ها ـ متن خام درس را استخراج کنند، این امر بسیار کمک‌کننده است.

کارکرد متن خام این است که هیچ‌یک از جزئیات درس از دست نرود

نقدی که به بسیاری از تقریرات وارد است، این است که در تغییرات رفقا، جزئیات درس منعکس نیست و متن به یک خلاصه‌نویسی کلّی تبدیل شده است، نه تقریر علمی.

بنابراین، متن خام کمک مکمل است؛ نه اینکه بدون فکر و پردازش علمی وارد تقریر شود؛ بلکه بخشی از ابزار کار طلبه است.

سه: تعریف تقریرنویسی

تقریر، خلاصه‌نویسی نیست؛ تقریر، کلی‌نویسی نیست؛ بلکه تقریر یعنی ضبط کامل درس استاد با تمام جزئیات، اما از نگاه شاگرد؛ یعنی با قلم و فهم و تحلیل طلبه.

نکته مهم این است که تقریر عین کلمه به کلمه‌نویسیِ استاد نیست؛ مگر در مواردی که خودِ لفظ موضوعیت دارد؛ مثل جایی که استاد روی یک تعبیر خاص تأکید دارد یا یک لفظ خاص منشأ اشکال، توهم یا نظریه اصولی است؛ در چنین مواردی، نقل لفظی لازم است، اما در باقی موارد نقل به معنا کفایت می‌کند.

استاد مثال زدند که در احادیث نیز نقل به معنا رایج بوده و هر جا عرف، دخالت می‌کند، لفظ دقیق اهمیت ندارد؛ مگر اینکه معنای عرفیِ لفظ خاص مورد استفاده امام یا استاد، نقش تعیین‌کننده داشته باشد.

چهار: ساختار تقریر: ضبط، سپس استناد

تقریر کامل، ضبط درس با جزئیات (از نگاه شاگرد) و استنادات دقیق و مراجعه علمی پس از درس است

در تقریر باید مستندات اقوال آورده شود؛ هرچند استاد در هنگام درس، صفحه و جلد کتاب را ذکر نکند. مثلاً: استاد می‌گویند «مرحوم نائینی چنین فرموده است»؛ طلبه باید در تقریر بنویسد: در پاورقی: فوائد الأصول، ج ۳، ص ۲۴. بهتر است: مقدار لازم از متن مورد استناد (دو سه خط یا بیشتر) نیز در پاورقی ذکر شود؛ اگر متن طولانی است، آغاز عبارت آورده شود و ادامه با سه‌نقطه تکمیل گردد؛ این امر برای مراجعه‌های آینده و استفاده پژوهشی ضروری است.

پنج: ضرورت «اظهار نظر» در تقریر

تقریر درس خارج باید همراهِ نظر مختارِ طلبه باشد؛ دفتر تقریر، فقط دفتر نقل اقوال نیست؛ بلکه فضای تحلیل و اجتهاد ابتدایی است.

بنابراین طلبه باید در حاشیه یا در متن، با علامت متمایز (بولد، رنگ، کادر) نظر خود را بنویسد:

• این دلیل را قوی می‌دانم.

• این اشکال وارد نیست، زیرا…

• فهم استاد از کلام نائینی به نظر من دقیق نیست، چون عبارت ایشان چنین اقتضایی ندارد.

• این توهم ممکن است رخ دهد و جواب آن چنین است.

هر مقدار اظهار نظر علمیِ طلبه بیشتر باشد، روح اجتهادی او قوی‌تر، و تقریر او ارزشمندتر است.

شش: جایگاه مثال‌ها، نحوه ورود و خروج استاد

مثال‌ها، ورودهای استاد به بحث، نحوه انتقال از یک مطلب به مطلب دیگر، گاه دارای نکات استنباطی است.

این جزئیات نباید حذف شود، طلبه باید این سیر فکری استاد را منتقل کند، نه صرفاً نتیجه‌ها را.

نتیجه نهایی: شکل نهایی یک تقریر استاندارد

یک تقریر کامل باید دارای این ارکان باشد:

1. ضبط درس با تمام جزئیات و تحلیل‌ها

2. رعایت نقل به معنا (جز در موارد موضوعیت لفظ)

3. ذکر کامل مستندات در پاورقی

4. آوردن نصوص لازم از منابع

5. ثبت نظر مختار و تحلیل شخصی طلبه

6. تفکیک روشن میان نقل استاد و فهم طلبه

7. حفظ مثال‌ها، ورودها و خروج‌های استاد در بحث

8. تنظیم دقیق و دسته‌بندی‌شده برای استفاده پژوهشی آینده

ان شاء الله تکمیل برخی نکات و پاسخ به پرسش‌ها به جلسه فردا موکول خواهد شد.