اقدامات پیش از حضور درجلسه/سیرتحصیلی درس خارج /مقدمات اصول

موضوع: مقدمات اصول/سیرتحصیلی درس خارج /اقدامات پیش از حضور درجلسه

خلاصه جلسه قبل

در جلسه قبل بیان شد که تحقیق عمیق، نقد و اظهار نظر علمی، و تقریرنویسی دقیق، سه رکن اساسی بهره‌گیری از درس خارج‌اند. اهتمام به این ارکان، زمینه‌ساز ارتقای فهم، شکل‌گیری تفکر مستقل، و تربیت محققانی است که بتوانند در آینده بر غنای فقه و اصول بیفزایند.

ادامه بحث

مقدمه

درباره تقریرنویسی مباحث فراوان است و قرار است در جلسه پنجشنبه آینده، به صورت مستقل و مبسوط درباره اصول و شیوه‌های تقریر بحث شود. در این جلسه، به اجمال از آن عبور کرده و عمده بحث را به «سیر تحصیلی درس خارج» و مراحل پیش، حین و پس از درس اختصاص می‌دهیم.

بخش اول: اقدامات طلبه پیش از حضور در درس خارج

بسیاری از نکات این بخش اختصاص به درس خارج ندارد، اما در درس خارج پررنگ‌تر و حیاتی‌تر است. این مرحله، اساساً مرحله «آمادگی ذهنی» است؛ یعنی کاری که طلبه باید قبل از ورود به کلاس انجام دهد تا از درس حداکثر بهره را ببرد.

تبیین پیش‌مطالعه

پیش‌مطالعه رکن جدّی موفقیت در درس خارج است؛ زیرا درس خارج دوره‌ای است که طلبه باید از مرحله "خواندن متون دیگران" به مرحله "اجتهاد و تولید علمی" عبور کند. این عبور بدون تجهیز ذهن و آمادگی قبلی دشوارتر خواهد شد.

پیش‌مطالعه نسبت به هر درس با توجه به ماهیت بحث و منابعی که استاد بر آن تکیه دارد متفاوت می‌شود. هر درس اصولی یا فقهی مجموعه‌ای از منابع شاخص دارد.

طلبه باید قبل از آن‌که استاد وارد یک بخش جدید از بحث شود، به فراخور توان و فرصت، منابع اصلی آن بحث را مرور کند. مثلاً وقتی محور بحث کفایه است، ابتدا باید ببیند آخوند در کفایه چه گفته است و در مرتبه بعد به سراغ مباحث دیگر بزرگان برود و در مباحثی که با فقه مرتبط است، متناسب با موضوع، اجمالاً اقوال فقهی و روایات مربوط را نیز نگاه کند.

هدف این است که خالی‌الذهن وارد درس نشود و حداقل به‌صورت اجمالی بداند مباحث اصلی چیست، اقوال شاخص کدام است، مهم‌ترین ادله و تقسیمات بحث چیست.

تفاوت شرایط پیش‌مطالعه با نوع بحث

گاهی در برخی مباحث، اصلاً چیزی برای پیش‌مطالعه وجود ندارد؛ مثل مواردی که استاد می‌خواهد وارد بحث‌های ابتکاری یا کم‌سابقه شود؛ مثلاً در موضوع «حقیقت نفسانی نهی»، اگر قبلاً کسی ورود نکرده باشد، طبیعتاً پیش‌مطالعه به معنای متعارف ممکن نیست. در چنین مواردی، پیش مطالعه و آماده‌سازی ذهن با بررسی مباحث مقدماتی یا تحقیق در مسائل نزدیک یا مشابه می‌تواند صورت گیرد.

گاهی نیز استاد به هر دلیل مسیر بحث را تغییر می‌دهد، و بحثی که طلبه برای آن پیش‌مطالعه کرده بوده در آن جلسه مطرح نمی‌شود و گاه طلبه منبعی را بررسی کرده اما استاد آن را در بحث خود لحاظ نمی‌کند؛ این موارد نباید موجب دلسردی شود؛ زیرا فلسفه پیش‌مطالعه الزاماً تطبیق با درس نیست، بلکه تقویت قدرت تحلیل شخصی است.

ضرورت یک قدم جلوتر بودن از استاد

شایسته در درس خارج این است که طلبه یک قدم جلوتر از استاد حرکت کند.

از دیدن اجمالی مبحث قبل از استاد تا برسد به اینکه قبل از اینکه استاد وارد یک موضوع شود، اقوال را دیده باشد، ادله را بررسی کرده باشد، روایات را مرور کرده باشد و حتی گاهی به یک «مبنای اولیه» رسیده باشد.

این حالت آثار مهمی دارد مطالب استاد بهتر فهمیده می‌شود؛ زیرا ذهن قبلاً با موضوع درگیر شده است، نقدهای طلبه سنجیده‌تر، دقیق‌تر و پخته‌تر می‌شود، اعتماد به نفس علمی در فضای کلاس افزایش می‌یابد، طلبه زودتر به استقلال فکری و اجتهادی می‌رسد.

در درس خارج نیز اگر قبل از استاد حرکت نکرده باشید، عملاً بیشتر دنبال‌رو خواهید بود و استقلال علمی به تأخیر خواهد افتاد؛ اما اگر جلوتر حرکت کنید و سپس در درس استاد تطبیق کنید که کجا درست فهمیده‌اید و کجا خیر؛ این شیوه، «بار علمی طلبه را بالا می‌آورد» و او را برای تدریس و تحقیق مستقل آماده می‌سازد.

انتظار نادرست از پیش مطالعه

با آن‌که تأکید شد طلبه در درس خارج باید همواره یک گام جلوتر از استاد حرکت کند و پیش از ورود استاد به بحث، اقوال و ادله را بررسی و ذهن خود را آماده سازد، اما باید توجه داشت که حقیقت پیش‌مطالعه هرگز به معنای حلّ کامل مسائل نیست.

در بسیاری از موارد، طبیعی و بلکه قطعی است که ابعاد دقیق بحث، دقت‌های مبنایی، یا نقاط حساس اختلاف اقوال، در مرحله پیش‌مطالعه برای طلبه روشن نشود و فهم آن‌ها نیازمند استماع تقریر استاد باشد.

یکی از آسیب‌هایی که گاه موجب دلسردی و ترک پیش‌مطالعه می‌شود، همین توقع نادرست است که گویا طلبه باید قبل از درس همه جوانب بحث را ببندد و هیچ نقطه مبهمی باقی نماند؛ در حالی که چنین انتظاری نه امکان دارد و نه مطلوب است.

هرچند در مراحل بالاتر تحصیل درس خارج، مناسب و بلکه لازم است که طلبه قبل از استاد اقوال و ادله را احصا کند، نقد کند و حتی به حدّ اتخاذ مبنا برسد، اما این نیز نباید چنین پنداشته شود که باید تمام جزئیات و زوایا را پیش از درس حل کرده باشد. اتخاذ مبنا نیز در این مرحله، یک مبنای ابتدایی و اجمالی است که در پرتو تقریر استاد سنجیده، تصحیح یا تکمیل می‌شود.

بنابراین، پیش‌مطالعه در حقیقت برای فهم اجمالی و آماده‌سازی ذهن است؛ نه برای حلّ همه مسائل. طلبه باید با ذهنی آشنا با فضای بحث وارد درس شود تا دریافت او از بیان استاد دقیق‌تر، نقد او سنجیده‌تر و مسیر اجتهاد او استوارتر گردد.

۶. روند افزایشی کیفیت پیش‌مطالعه

پیش‌مطالعه باید حالت تدریجیِ ارتقایی داشته باشد؛ طلبه نباید انتظار داشته باشد که از ابتدا بتواند مباحث را عمیق تحلیل کند؛ بلکه کیفیت مطالعه باید به‌مرور زمان و با تجربه، حضور در درس، آشنایی با سبک استاد، و تقویت مبانی علمی رشد کند؛ در واقع، پیش‌مطالعه در سال‌های اول تمرین است، و در سال‌های بعد تبدیل به اجتهاد می‌شود.

تذکری در مورد انتقاد و گفت‌و‌گوی علمی

طلبه با نقد علمی به رشد شخصیتی و فکری می‌رسد، گاه گوشه‌های پنهان مباحث برایش روشن می‌شود، بسیاری از اشکالات خود را در جریان گفت‌وگو کشف می‌کند؛ خلاصه: «حسن السؤال نصف العلم».

با این حال، رعایت حرمت استاد، اگر در کلاس است، رعایت نظم کلاس و پرهیز از پریدن وسط کلام از لوازم اخلاقی و اجتماعی فضای علمی است. قطع کلام استاد یا ایجاد تشویش در روند بحث، هم برای استاد و هم برای طلاب مضر است؛ اعتراض باید در محل مناسب، با لحن مناسب، و با قصد روشن‌شدن بحث باشد، نه غلبه‌جویی یا نمایش. البته قبول‌کردن سخن استاد بدون دلیل و از روی تعارف هم صحیح نیست؛ طلبه باید تا دلیل را نیابد نپذیرد، نه اینکه از روی رودربایستی یا احترام، سخنی را قبول کند؛ احترام غیر از تعطیل عقل است.

جمع‌بندی

درس خارج تنها شنیدن نیست؛ میدان عمل است؛ طلبه باید سه رکن تحقیق، نقد، و تقریرنویسی را در کنار هم داشته باشد، پیش‌مطالعه باید جدی و مستمر باشد، تعامل علمی باید همراه با ادب باشد و مهم‌تر از همه، طلبه باید یک قدم جلوتر از استاد» حرکت کند تا زودتر به استقلال علمی برسد.