حجیّت و عدم حجیّت خبر واحد «10»/طرق موصله /مقصد ششم: حجج و امارات

موضوع: مقصد ششم: حجج و امارات/طرق موصله /حجیّت و عدم حجیّت خبر واحد «10»

تکملة: در بیان مصنّف تعبیر تواتر اجمالی وارد شده است لذا مناسب است برای روشن شدن آن، اقسام تواتر بیان شود. مشهور تواتر را بر سه قسم می‌دانند؛ تواتر لفظی، تواتر معنوی و تواتر اجمالی.

تواتر لفظی عبارت است از آن که مدلول مطابقی خبر همهٔ مخبرین، واحد باشد مثل حدیث غدیر که نصّ لفظ «من کنت مولاه فهذا علي مولاه» توسط تمام مخبرین نقل شده است لذا محقّق مشکینی؟ره؟ در حاشیهٔ کفایه در تعریف تواتر لفظی می‌فرمایند:

أنّ التواتر اللفظي عبارة عن إخبار جماعة يفيد قولهم العلم بلفظ واحد كما قيل في قوله عليه السلام إنّما الأعمال بالنيّات أو بألفاظ مترادفة.[1]

تواتر معنوی عبارت است از آن که اگر چه خبر مخبرین به لحاظ مدلول مطابقی واحد نیست ولی به لحاظ مدلول تضمّنی و یا التزامی واحد بوده باشد، مثل این که مخبر اول نقل نماید که امیر المؤمنین؟ع؟ در شب هجرت در بستر پیامبر اکرم؟صل؟ خوابیدند و مخبر دوم نقل کند ایشان در غزوهٔ بدر، فلان کار شجاعانه را انجام دادند و مخبر سوم نقل کند ایشان در غزوهٔ خندق با فلان قهرمان عرب مبارزهٔ سختی کردند و این اخبار، اگر چه به لحاظ مدلول مطابقی متفاوت هستند ولی همهٔ آنها متضمّن مدلولی واحد یعنی شجاعت امیر المؤمنین؟ع؟ می‌باشند لذا محقّق مشکینی در ادامهٔ عبارت گذشته در تعریف تواتر معنوی می‌فرمایند:

و المعنوي إخبار جماعة كذلك بألفاظ مختلفة من حيث اللفظ و المفهوم إلاّ أنّها مشتركة في مضمون واحد مطابقيّ أو التزاميّ و الأوّل كما إذا كان تلك المفاهيم متساوقة و الثاني كما إذا كانت تلك المفاهيم مشتركة في الدلالة على لازم واحد كما في الأخبار الواردة في غزوات الأمير عليه السلام الدالّة على شجاعته عليه السلام بالالتزام.[2]

و اما تواتر اجمالی عبارت است از آن که اگر چه خبر مخبرین نه به لحاظ مدلول مطابقی متّحد است و نه به لحاظ مدلول تضمّنی یا التزامی، ولی مثلاً مدلول مطابقی برخی اخبار با مدلول تضمّنی برخی اخبار دیگر یکسان می‌باشد و علم اجمالی به صدور یکی از این اخبار وجود دارد به گونه‌ای که یقین به صدور مضمون مشترک بین تمامی این اخبار حاصل می‌شود مثل این که برخی اخبار دلالت بر وجوب اطاعت از مطلق ائمّه داشته باشند و برخی دیگر دلالت بر وجوب اطاعت از امیر المؤمنین؟ع؟ و مجموعهٔ این اخبار به حدّی است که یقین به صدور برخی از آنها حاصل می‌شود که در اینجا نه مدلول مطابقی این اخبار یکسان است، و نه مدلول تضمّنی آنها و نه مدلول التزامی ولی مدلول مطابقی اخبار دالّ بر وجوب اطاعت امیر المؤمنین؟ع؟ با مدلول تضمّنی اخبار دالّ بر وجوب اطاعت از مطلق ائمّه که شامل اطاعت امیر المؤمنین؟ع؟ نیز می‌شود با یکدیگر یکسان بوده و علم اجمالی به صدور یکی از این اخبار موجب علم به مدلول اخصّ یعنی وجوب اطاعت از امیر المؤمنین؟ع؟می‌گردد. لذا محقّق مشکینی؟ره؟ در ادامهٔ عبارت گذشته در تعریف تواتر اجمالی می‌فرمایند:

و الإجمالي إخبار جماعة يحصل العلم بصدور أحد تلك الأخبار مع كون مضامينها مختلفة من حيث الضيق و السعة كما في المقام فإنّه لم يعلم صدور لفظ واحد خاصّ و لا مضمون واحد خاصّ.[3]