حجیّت و عدم حجیّت اجماع منقول «7»/طرق موصله /مقصد ششم: حجج و امارات

موضوع: مقصد ششم: حجج و امارات/طرق موصله /حجیّت و عدم حجیّت اجماع منقول «7»

الأمر الثاني: أنّه(ضمیر شأن) لا يخفى اختلاف نقل الإجماع:

فتارةً: ينقل(ینقل الحاکي) رأيه؟ع؟ في ضمن نقله(نقل الإجماع) حدساً -كما هو الغالب- أو حسّاً و هو نادر جدّاً.

و أُخرى: لا ينقل إلّا ما هو السبب عند ناقله، عقلاً أو عادةً أو اتّفاقاً.

و اختلاف ألفاظ النقل أيضاً، صراحةً و ظهوراً و إجمالًا في ذلك، أي: في أنّه نقل السبب، أو نقل السبب و المسبّب.

مطلب دوم: اختلاف الفاظ اجماع

قبل از ورود در اصل بحث و بیان مطلب دوم ذکر یک نکته لازم است و آن این که در هر اجماعی دو امر وجود دارد؛ یکی سبب و دیگری مسبّب. مراد از سبب، اتّفاق علما و فقها است و مراد از مسبّب، رأی و نظر امام معصوم؟ع؟.

مصنّف در مطلب دوم می‌فرمایند دو امر نباید بر شما پوشیده بماند و به عبارتی باید به آن دو امر توجّه داشته باشید تا در نتیجه اجماعات منقولی که در کتب علما حکایت شده است به لحاظ قوّت و ضعف بر شما پوشیده نماند.

امر اول این است که الفاظ علما در نقل و حکایت اجماعی که تحصیل کرده‌اند مختلف است؛ مثلاً تحصیل‌کنندهٔ اجماع در بعضی از موارد، هم سبب و هم مسبّب را نقل می‌کند، مانند این که می‌گوید: «اتّفقت الأمّة علی کذا» و تعبیر «اتّفقت الأمّة» ظهور در اجماع دخولی دارد. بنابراین نقل اجماع به کیفیّت مذکور دلالت بر این دارد که هم اقوال فقها را دیده و شنیده و هم رأی امام معصوم؟ع؟ را شنیده و علم اجمالی به دخول معصوم؟ع؟ در ضمن مجمعین دارد و این بیان قول امام؟ع؟ به صورت حسّی است که به صورت نادر واقع می‌شود. و یا تنها سبب را نقل می‌کند، مانند این که می‌گوید: «اتّفق جمیع العلماء علی کذا» یعنی فتاوای فقها را از روی حسّ دیده است و از این سبب مطابق یکی از مبانی مذکور مانند قاعدهٔ لطف، قول امام؟ع؟ را حدس می‌زند لذا این بیان قول امام؟ع؟ به صورت حدسی است که اکثر اجماعات به همین کیفیّت می‌باشند.

امر دوم این است که الفاظ علما در نقل و حکایت اجماعی که دیگران تحصیل کرده‌اند نیز مختلف می‌باشد. به عبارتی همان طور که تحصیل‌کنندهٔ اجماع، گاهی سبب و مسبّب را نقل می‌کند و گاهی فقط سبب را، الفاظی که با آنها اجماع را نقل می‌کنند نیز در بیان سبب و مسبّب یا سبب به تنهایی اختلاف دارند. بعضی از الفاظ صراحت دارند در بیان مسبّب و دخول امام معصوم؟ع؟ در جمع مجمعین مثل «اتّفقت جمیع الأمّة حتّی الإمام؟ع؟ علی کذا»، بعضی از آنها ظهور دارند در دخول امام؟ع؟ در جمع مجمعین مثل «اتّفقت الأمّة علی کذا» و گاهی اوقات از نظر دخول و عدم دخول امام؟ع؟ در جمع مجمعین اجمال دارند مثل «اتّفق العلماء علی کذا» که احتمال دارد شامل امام؟ع؟ هم بشود و احتمال دارد شامل نشود.

خلاصه آن که باید در بیان علما و فقها در مقام حکایت و نقل اجماعات دقّت و تأمّل شود تا کیفیّت اجماعی که به عنوان اجماع محصّل یا اجماع منقول نقل می‌کنند معلوم گردد و روشن است که تعیین اجماع به لحاظ حدسی یا حسّی بودن منشأ و وجه استکشاف قول امام؟ع؟ تأثیر بسزایی در پذیرش و عدم پذیرش آن اجماع دارد، فافهم.