مباحث ظنّ «5»/طرق موصله /مقصد ششم: حجج و امارات

موضوع: مقصد ششم: حجج و امارات/طرق موصله /مباحث ظنّ «5»

ثانيها(ثاني الأمور): في بيان إمكان التعبّد بالأمارة غيرِ العلميّة شرعاً(ازجانب شارع، قید التعبّد)، و(واو تفسیری، تفسیر إمکان) عدمِ لزوم محالٍ منه(من التعبّد) عقلاً(محال عقلی، قید محال)، في قبال دعوى استحالته(استحالة التعبّد) للزومه(لزوم المحال).‌

نکته دوم: امکان جعل حجّیّت امارات ظنیّه

بحث در مورد این است که آیا جعل حجّیّت برای امارات غیر علمیّه امکان دارد یا خیر؟

قبل از ورود در اصل بحث، لازم است در جهت روشن شدن محلّ نزاع در ما نحن فیه مقداری در مورد معانی مختلف امکان توضیح داده شود.

برای امکان معانی مختلفی ذکر شده است که پرداختن به همۀ آن معانی و توضیح همۀ آن اصطلاحات در ما نحن فیه لازم نیست ولکن توضیح سه اصطلاح در جهت فهم عبارات مصنّف لازم می‌باشد؛ امکان ذاتی، امکان وقوعی و امکان احتمالی.

امکان ذاتی در مقابل وجوب و ممتنع است؛ یعنی امری که نه وجوب برای آن ضرورت دارد مانند خداوند متعال که واجب الوجود است و نه امتناع برای آن ضرورت دارد مانند شریک الباری که ممتنع الوجود است، بلکه امری ممکن الوجود می‌باشد مانند انسان. به عبارتی، ممکن ذاتی، ممکنی است که از فرض وجود و از فرض عدم آن، از آن جهت که ممکن است، محال لازم نمی‌آید.

امکان وقوعی در مقابل امتناع وقوعی است؛ یعنی امری که وقوع و تحقّق آن در خارج، مستلزم یک محال ذاتی مثل اجتماع نقیضین نباشد، امکان وقوعی دارد و اگر مستلزم یک محال ذاتی باشد، امتناع وقوعی دارد.

امکان احتمالی در مقابل یقین است که از اوصاف و حالات انسان می‌باشد، نه اشیاء و ذوات. به عبارتی، یکی از معانی امکان، احتمال است که در اصطلاح از آن به امکان احتمالی یاد می‌شود.

امکان به معنای اول یعنی امکان ذاتی در ما نحن فیه مورد بحث و نزاع نبوده و به اتّفاق همۀ علما، جعل حجّیّت برای امارات غیر علمیّه امکان ذاتی دارد، نه وجوب ذاتی و نه امتناع ذاتی. ولکن سخن و بحث در مورد این است که آیا محلّ نزاع در ما نحن فیه امکان وقوعی است؟ لذا بحث و نزاع این خواهد بود که اگر شارع برای دلیل ظنّی حجّیّت و اعتبار قائل شود و ما را متعبّد و ملزم کند که بر طبق آن اماره عمل نماییم، آیا از این امر استحاله لازم می‌آید یا خیر؟ یا محلّ نزاع امکان احتمالی است؟ لذا محلّ بحث و نزاع این خواهد بود که اگر در مواجهۀ با یک دلیل ظنّی نسبت به حجّیّت و اعتبار آن شکّ کردیم، آیا احتمال حجّیّت و تعبّد نسبت به آن وجود دارد یا این که حکم به عدم احتمال حجّیّت آن داده می‌شود؟

مصنّف می‌فرمایند بحث در ما نحن فیه در مورد امکان وقوعی است. به عبارتی بحث در مورد این است که اگر شارع برای دلیلی ظنّی مانند خبر واحد و بیّنه، حجّیّت و اعتبار قائل شود و ما را متعبّد و ملزم نماید که طبق آن امارۀ ظنیّه عمل کنیم، آیا از این امر، یک محال ذاتی پیش می‌آید یا خیر؟

فائدة: مقصود از محال در ما نحن فیه، فقط محال عقلی مانند اجتماع و ارتفاع نقیضین نیست، بلکه مقصود از آن فساد است، خواه فساد عقلی و استحالۀ ذاتی باشد مانند اجتماع نقیضین که مطلقاً استحاله دارد و خواه فساد نسبت به مولای حکیم باشد مانند القاء در مفسده یا تأخیر بیان از وقت حاجت که صدور آن از شارع مقدّس و مولای حکیم قبیح و محال است ولی صدور آن از افراد بشر محال نمی‌باشد لذا دلیل سومی که در ادامه به عنوان یکی از وجوه استحاله ذکر می‌گردد، مسأله تفویت مصلحت یا القاء در مفسده می‌باشد.

خلاصه آن که محلّ بحث و نزاع در ما نحن فیه این است که آیا از جعل حجّیّت و اعتبار برای ادلّۀ ظنیّه و امارات غیر علمیّه فسادی لازم می‌آید یا خیر؟ به عبارت دیگر امکان وقوعی دارد یا امتناع وقوعی.