موضوع: مقصد سوم: مفاهیم/فصل چهارم: مفهوم حصر /طرق حصر«3»

و مما يدل على الحصر و الاختصاص «إنما» و ذلك لتصريح أهل اللغة بذلك و تبادره منها قطعا عند أهل العرف و المحاورة.

(و ممّا یدلّ...)

2) «إنّما»

دلالت و عدم دلالت «إنّما» بر حصر مورد اختلاف می باشد. مشهور علماء و مصنّف قائل به این هستند که این کلمه ظهور در حصر دارد. در مقابل بعضی از علماء مانند آمدی[1] ، محقّق نراقی[2] و شیخ انصاری[3] قائل به این هستند که این کلمه، صرفا مفید تأکید ثبوت شیئی برای شیء دیگر بوده و هیچ دلالتی بر حصر ندارد.

شیخ انصاری در این زمینه می فرمایند: «و منها: الحصر بـ«إنّما» کقولک: «إنّما زید قائم» و اختلفوا فی ذلک و المشهور علی الإفادة و ذهب بعضهم إلی العدم»[4] .

(و ذلک...)

هر یک از این دو گروه برای دفاع از نظریه خود استدلالاتی را ذکر نمودند. مصنّف برای نظریه مختار یعنی دلالت «إنّما» بر حصر دو دلیل ذکر می کنند: یکی اینکه اهل لغت تصریح نموده اند که «إنّما» دلالت بر حصر دارد و دیگر اینکه: هرگاه کلمه «إنّما» نزد اهل لسان عربی استعمال می شود، متبادر از آن، حصر و اختصاص است.

(و دعوی...)

مرحوم شیخ انصاری در این زمینه می فرمایند: «و احتجوّا باُمور، أقواها تصریح أهل اللغة کالأزهری بذلک و قال بعضهم: لم أظفر بمخالف فیه و نقل بعضهم إجماع النحاة علی ذلک و هو المنقول عن أئمة التفسیر أیضا و حُکی عن المبرّد فی جواب من سأله عن اختلاف قولهم: «إنّ زیدا قائم» و «إنّما زید قائم»؛ أنّ الأوّل إخبار عن قیامه فقط و الثانی إخبار عن قیامه مع اختصاصه به و ظاهره اختلاف المدلول باختلاف الدلالة و اُیّد ذلک بدعوی التبادر عند استعمال تلک اللفظة».[5]

ایشان در ادامه هر دو استدلال مذکور را نقد کرده و نمی پذیرند. در مورد استدلال اول می گویند: «و أمّا النقل

المذکور فاعتباره فی المقام موقوف علی اعتبار قول اللغوی فی تشخیص الأوضاع علی تقدیر أن لا یکون ذلک منهم اجتهادا و لم یثبت ذلک إلّا علی تقدیر اعتبار مطلق الظنّ کما قرّر فی محلّه»

یعنی استدلال اول آنها در صورتی صحیح است که قول لغوی از حجیّت و اعتبار برخوردار باشد، در حالی که قول لغوی از حجیّت برخوردار نبوده مگر در فرض انسداد باب علم و علمی.

البته در پاسخ از این ایراد گفته شده است: ولو اینکه قول لغوی بنفسه حجّت نباشد اما از ضمیمه شدن بیان لغویون متعدّد برای ما اطمینان حاصل می گردد که «إنّما» مفید حصر است.