موضوع: مقصد سوم: مفاهیم/بیان امور مقدماتی /تعریف مفهوم «1»

المقصد الثالث في المفاهيم‌

مقدمة: و هي أن المفهوم كما يظهر من موارد إطلاقه هو عبارة عن حكم إنشائي أو إخباري تستتبعه خصوصية المعنى الذي أريد من اللفظ بتلك الخصوصية و لو بقرينة الحكمة و كان يلزمه لذلك وافقه في الإيجاب و السلب أو خالفه‌

(المقصد الثالث...): مقصد سوم مفاهیم

مقصد سوم از مقاصد هشتگانه کتاب کفایة الاصول در مورد مفهوم می باشد. مباحث این مقصد در قالب یک مقدّمه، مربوط به تعریف مفهوم و پنج فصل، مربوط به اقسام مفهوم یعنی مفهوم شرط، مفهوم وصف، مفهوم غایت، مفهوم حصر و مفهوم لقب و عدد، پیگیری می شود.

(مقدّمة...): بیان مقدّمه در مورد تعریف مفهوم

قبل از ورود در اصل بحث و بیان مفاهیم مختلف، مقداری در مورد تعریف مفهوم در اصطلاح و مراد از آن در نزد اصولیّون بحث می شود تا اینکه موضوع بحث روشن گردد. مرحوم شهید صدر در ابتدای بحث از مفاهیم می فرمایند: «الجهة الاُولی فی تعریف المفهوم اصطلاحا و بیان ما هو المقصود منه فی هذا البحث کی یتحدّد موضوع البحث»[1]

محقّق خوئی در ابتدای بحث از مفاهیم می فرمایند: «قد یطلق المفهوم و یراد منه کلّ معنی یفهم من اللفظ فحسب، سواء أکان من المفاهیم الإفرادیة أو الترکیبیّة و قد یطلق علی مطلق ما یفهم من الشیء سواء أکان ذلک الشیء لفظا أم کان غیره کالإشارة أو الکتابة أو نحو ذلک و غیرخفیّ أنّ هذین الإطلاقین خارجان عن محلّ الکلام حیث أنّه فی المفهوم المقابل للمنطوق دون ما فهم من الشیء مطلقا و علی ذلک فلا بدّ لنا من بیان المراد من هذین اللفظین أی المنطوق و المفهوم»[2] ؛ به عبارتی ایشان می فرمایند: برای مفهوم به لحاظ موارد و مصادیق بکارگیری آن معانی مختلفی وجود دارد لذا لازم است قبل از ورود در اصل بحث، معنای منطوق و معنای مفهوم و مراد از آن در ما نحن فیه بیان شود تا موضوع و مورد بحث در ما نحن فیه به صورت کامل روشن گردد.

ایشان در ادامه در مقام بیان منطوق و تفسیر آن می فرمایند: «أمّا المنطوق فإنّه یطلق علی کلّ معنی یفهم من اللفظ بالمطابقة أو بالقرینة العامّة أو الخاصّة و ذلک کقولنا: «رأیت أسدا» فإنّه یدلّ علی کون المرأیّ هو الحیوان المفترس بالمطابقة و کقوله تعالی: «و أنزلنا من السماء ماء طهورا» حیث أنّه یدلّ علی طهوریّة الماء بالمطابقة و علی طهوریّة جمیع أفراده بالإطلاق و القرینة العامّة کما أنّ قولنا: «رأیتُ أسدا یرمی» یدلّ علی کون المرأیّ هو الرجل الشجاع، بالقرینة الخاصّة»

خلاصه آنکه منطوق به معنایی گفته می شود که لفظ به صورت وضعی یا به واسطه اطلاق و مقدّمات حکمت و یا به واسطه قرینه، دلالت بر آن دارد. به عبارتی منطوق، «ما نطق به» می باشد لذا مرحوم شیخ در «مطارح»[3] می فرمایند: «عرّف الحاجبیّ المنطوق بما دلّ علیه اللفظ فی محلّ النطق» و مصنّف در ما نحن فیه از آن به قضیه لفظیّه یاد می کنند.