مطلب دوّم: عاقله و احکام آن «9»/فصل چهارم:‌توابع /کتاب الديات

موضوع: کتاب الديات/فصل چهارم:‌توابع /مطلب دوّم: عاقله و احکام آن «9»

فائدة

در ما نحن فیه سؤالی مطرح می‌باشد و آن این‌که اگر یک جنایت واقع شود، مشکلی وجود نداشته و در صورتی که میزان و مقدار دیه آن به اندازه جنایت موضحه یا بیشتر باشد، بر عهده عاقله می‌باشد و اگر کمتر باشد بنابر نظر مشهور و مختار بر عهده جانی خواهد ماند ولی اگر دو یا چند جنایت، بر عضو واحد یا اعضای متعدّد، بر اثر ضربه واحد یا ضربات متعدّد واقع گردد، آیا[1] ملاک و مناط این است که هر یک از جنایت‌ها به صورت مستقلّ لحاظ می‌شوند و در صورتی که میزان دیه هر یک از آن‌ها به مقدار دیه جنایت موضحه یا بیشتر باشد، بر عهده عاقله قرار می‌گیرد یا همه آن‌ها به صورت مجموعی لحاظ می‌گردند؟

صاحب جواهر؟ره؟ در این زمینه می‌فرمایند: «ثمّ بناء علی المختار ففي إشتراط إتّحاد الجرح الناقص عنها حتّی لو تعدّد و کان أرش المجموع بقدر أرش موضحة أو أکثر حمّل العاقلة، إشکال کما في القواعد، من الأصل و عدم ضمانه شیئا منها فکذا الکلّ و من التساوي في الأرش و ندرة الوقوع بالنسبة إلی واحد منها فلا مشقّة و لا تساهل و الدخول في قوله في الخبر: «فصاعدا» و إن کان ذلك کلّه کما تری و لذا قال في کشف اللثام: «و الأوّل أظهر» »[2] .

خلاصه بیان ایشان این است که اگرچه عبارت «فصاعدا» که در روایت امام باقر؟ع؟ وارد شده است، شامل جنایت واحد و جنایات متعدّد می‌شود و در هر صورت در فرضی که دیه جنایت به مقدار موضحه یا بیشتر باشد، بر عهده عاقله ثابت می‌گردد ولی چون مطابق اصل، دیه جنایت بر عهده جانی است و اثبات آن بر عهده دیگران خلاف اصل بوده و باید أخذ به قدر متیقّن شود و قدر متیقّن این است که هر جنایتی به صورت مستقلّ لحاظ شود، در صورتی که دیه هر یک از جنایات متعدّد، به مقدار دیه جنایت موضحه یا بیشتر باشد بر عهده عاقله ثابت می‌گردد و در غیر این صورت بر عهده جانی باقی خواهد ماند ولو این‌که دیه مجموع آن‌ها به مقدار دیه جنایت موضحه یا بیشتر باشد.

به نظر می‌رسد همین نظریّه صحیح می‌باشد چون همان‌طور که در مباحث گذشته مکرّر بیان شد، ملاک و مناط در تعیین دیه، وقوع جنایت است لذا در فرضی که با یک ضربه واحد، هم دست قطع گردد و هم پا، دو دیه مستقلّ ثابت خواهد شد.

قانون‌گذار نیز در تبصره ذیل مادّه مذکور در این زمینه می‌فرماید: «هرگاه در اثر یك یا چند ضربه‌ی خطایی، صدمات متعدّدی بر یك یا چند عضو وارد آید، ملاك رسیدن به دیه‌ی موضحه، دیه‌ی هر آسیب به طور جداگانه است و برای ضمان عاقله، رسیدن دیه‌ی مجموع آن‌ها به دیه‌ی موضحه کافی نیست».