مطلب اوّل:‌ احکام جراحات سر و صورت «1»/فصل سوم: دیه جراحات /کتاب الدیات

موضوع: کتاب الدیات/فصل سوم: دیه جراحات /مطلب اوّل:‌ احکام جراحات سر و صورت «1»

(الفصل الثالث)[1] :

(في الشِّجاج) بکسر الشین جمع شَجّة بفتحها و هی الجرح المختصّ بالرأس و الوجه و یسمّی في غیرهما جرحا بقول مطلق[2] (و توابعها) ممّا خرج عن الأقسام الثمانیة[3] من الأحکام (و هی) أي الشجاج (ثمان):

(الفصل الثالث)

فصل سوّم: دیه جراحات

مصنّف در عنوان فصل سوّم می‌فرمایند: «في الشجاج و توابعها». شارح در تفسیر عنوان شجاج می‌گویند: واژه شِجاج به کسر شین جمع شَجّه به فتح شین است و در اصطلاح فقهی به نوعی از جراحت اطلاق می‌شود که اختصاص به سر و صورت دارد. بنابراین هر زخم و آسیبی که در نواحی دیگر بدن واقع شود و لو این‌که با جراحت سر و صورت از نظر شکل و شدّت مشابه باشد در قلمرو شجاج قرار نگرفته و در فقه از آن با عنوان جرح یاد می‌شود.

تعبیر «و توابعها» ناظر به آن دسته از احکامی است که اگرچه مستقیما داخل در اقسام اصلی شجاج نیستند، امّا از جهت حکم و آثار مانند ضمان و دیه، به این باب مرتبط می‌شوند لذا در ادامه تحت عنوان ملحقات و توابع مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند. قانون‌گذار نیز در قالب فصل ششم از فصول مربوط به کتاب دیات قانون مجازات اسلامی، احکام مربوط به جراحات مختصّ به سر و صورت و جراحات دیگر را بیان کرده است.

بنابراین مباحث این فصل در قالب دو مطلب مستقلّ مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد و آن مطالب عبارتند از:

    1. احکام جراحات سر و صورت[4] ؛

    2. احکام توابع و ملحقات به جراحات سر و صورت[5] .

(و هی)

بیان مطلب اوّل: احکام جراحات سر و صورت

مصنّف در ابتدای این فصل می‌فرمایند: «و هی ثمان». یعنی جراحات مختصّ به سر و صورت بر هشت قسم می‌باشند ولی همان‌طور که شارح در پایان این مطلب می‌فرمایند: این جراحات هشتگانه برخوردار از ۹ اسم و عنوان هستند[6] لذا مباحث این مطلب در قالب ۹ عنوان مستقل مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد و آن عناوین عبارتنداز:

1) حارصه؛ 2) دامیه؛ ۳) باضعه (متلاحمه)؛ ۴) سِمْحاق؛ ۵) موضحه؛ ۶) هاشمه؛ ۷) مُنقِّله؛ ۸) مأمومه؛۹) دامغه.

بیان دو فائده

    1. در مورد تعداد جراحات سر و صورت و عناوین آن‌ها اختلاف شده است. همان‌طور که صاحب جواهر فرمودند، بعضی تا ۱۳ عنوان ذکر کرده‌اند[7] و لکن ذکر آن عناوین و پرداختن به آن اختلافات، مفید فائده نمی‌باشد[8] کما این‌که مشهور علماء نیز جراحات سر و صورت را هشت قسم دانسته و در قالب ۹ عنوان به آن پرداخته و قانون‌گذار نیز به بیان احکام همین ۹ عنوان می‌پردازد لذا صاحب جواهر این تعداد را به مشهور نسبت داده[9] و بعد از بیان اقوال دیگر در پایان می‌فرمایند: «قلت: و من ذلک یظهر لک أنّه لا طائل لهم في الإختلاف المزبور ...»[10] .

    2. این تقسیم بندی تنها یک دسته بندی لفظی نیست، بلکه مبتنی بر معیار‌های عینی و خارجی همچون عمق نفوذ زخم، حدّ آسیب به لایه‌های مختلف پوست، گوشت و استخوان، نزدیکی یا وصول جراحت به بخش‌های حیاتی مانند پوشش مغز و پیامدهای پزشکی و خطرات محتمل می‌باشد. بر این اساس برای هر مرتبه از جراحت، مقدار مشخّصی از دیه یا در مواردی ارش و حکومت مقرّر شده است؛ به گونه‌ای که میان شدّت آسیب و میزان ضمان، تناسب عقلایی برقرار گردد و از داوری‌های سلیقه‌ای جلوگیری شود.