1404/12/13
بسم الله الرحمن الرحیم
تسخیر تکوینی/جزء چهاردهم /تفسیر موضوعی
موضوع: تفسیر موضوعی/جزء چهاردهم / تسخیر تکوینی
مفهوم تسخیر تکوینی در قرآن کریم
محور بحث بر این مبنا استوار بود که قرآن کریم در جایگاهی رفیع قرار دارد و همسو با سایر کتب آسمانی، تعالیم و مسائل ویژهای را جهت هدایت عامه و عموم مکلفین ابلاغ نموده است. از جمله مباحث مطرح در جزء چهاردهم قرآن کریم، آیاتی است که پیرامون خورشید، ماه، ستارگان و اجرام آسمانی سخن میگوید. حضرت حق جلوعلا میفرماید: ﴿وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾ و در موضعی دیگر تبیین میدارد: ﴿وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ﴾، بدین معنا که آفتاب و ماهتاب را به تسخیر شما درآوردیم. در اینجا این پرسش به ذهن خطور میکند که تسخیر خورشید و ماه برای بشر به چه کیفیتی صورت پذیرفته است؛ مقصود آن است که تمام آثار، برکات و منافع حاصله از این دو جرم آسمانی، در جهت مصالح بشر قرار گرفته و تحت سلطه تکوینی او قرار داده شده است، که این امر مایه تحقق عینی مفهوم تسخیر است.
امروزه تبلور این معنا را در بهرهبرداری از انرژی الکتریکی حاصل از نور خورشید مشاهده میکنیم؛ برقی که به شیوهای کارآمد تولید میشود و چنانچه از ابتدا این رویکرد در توسعه شهری و روستایی اتخاذ شده بود، بر فرایندهایی چون گازرسانی و اقدامات مشابه ارجحیت داشت. این استحصال انرژی از نور خورشید، مصداق بارز تسخیر است؛ چرا که نور خورشید را مهار نموده و به مطلوبترین شکل انرژی الکتریکی تبدیل ساختهایم که امروزه در ایستگاههای شهری جهت شارژ خودروهای برقی و مصارف دیگر به کار گرفته میشود. همچنین بر اساس یافتهها، نور ماه نیز واجد ویژگیهای منحصربهفردی است که در برخی صنایع و بخشها بهطور اخص کارایی داشته و با ابزارهای نوین جهت انتفاع بشر مهار میگردد؛ این امر تبیینکننده حقیقت تسخیر است. تسخیر به معنای قرار دادن این مواهب در حیطه اختیار بشر جهت بهرهبرداری تام از شمس و قمر است. شواهد عدیدهای وجود دارد دال بر اینکه بسیاری از امور حیات در بستر شب و با اتکا به آثار آن قوام مییابد، و پارهای دیگر در روز محقق میگردد، که این خود حاکی از تسخیر لیل و نهار برای نوع بشر است.
تحلیل علمی پدیده تسخیر و الوان
بدیهیتر آنکه، تسخیر یک پدیده به معنای توانایی بشر در دخل و تصرف و جابهجایی مرزهای کارکردی آن است. به عنوان نمونه، پدیده قوس قزح یا همان رنگینکمان که از دیرباز مطرح بوده و اساتید عظام نیز بدان اشارت داشتهاند، حاصل تجزیه نور خورشید به طیفهای هفتگانه و انوار متکثر است. در تبیین این پدیده باید گفت که در غیاب نور، مفهوم رنگ سالبه به انتفای موضوع خواهد بود؛ زیرا تکوین رنگها مرهون تابش خورشید است و بدون وجود نور، تمایزی میان سیاهی، سپیدی و سایر الوان متصور نیست. در واقع، اشیاء به اعتبار انعکاس نور خورشید یا منابع نوری جایگزین، تشخص رنگی مییابند و با جذب و بازتابش طیفهای نوری، الوان مختلف را نمودار میسازند.
مبحث کواکب و آثار نجومی
موضوع حائز اهمیت دیگر در آیات جزء چهاردهم، مبحث کواکب و اجرام سماوی است؛ بدین معنا که بشر از اعصار کهن، مجاهدتهای علمی بسیاری جهت کشف خصایص و تاثیرات هر یک از این ستارگان مبذول داشته است. تجارب و یافتههای متعددی در این مسیر حاصل شده که اذهان عمومی نیز با آنها مأنوس است؛ نظیر کراهت وقوع عقد نکاح در حالت قمر در عقرب، یا فرضیاتی پیرامون تأثیر موضع نجومی خاص در زمان انعقاد نطفه و آثار وضعی مترتب بر آن. همچنین در زمان ولادت، تقارن با برخی کواکب را مؤثر دانسته و اصطلاحاتی چون «ستاره بخت» را وضع کردهاند که طلوع و افول آن را به تقدیر اشخاص پیوند میزدند. این مقولات در حیات بشر بسامد بالایی داشته و قدما با رصد دقیق، بر این باور بودند که طلوع یا افول کواککب در مقاطع خاص، واجد آثار تکوینی متمایز و شگرفی است. این مباحث واجد ظرایف دقیقی است که بشر همواره در پی کشف آنها بوده و در دوران معاصر نیز پارهای از این تأثیرات به اثبات علمی رسیده و مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ چنانکه آثار مکتوب نوین نیز به تبیین این ویژگیها پرداختهاند. افزون بر این، مسئله اقتران کواکب، مبحثی بس عمیق به شمار میرود که منشأ جریان فیوضات تکوینی و تأثیرات مادی بر ساکنان کره زمین قلمداد میگردد.
تاثیرات اقلیم و اجرام سماوی بر طبیعت و کشاورزی
در مرتبه بعد، اشارات بیبدیل آیات قرآنی پیرامون ثمرات، میوهها و محصولات کشاورزی شایان توجه است؛ محصولاتاتی که نضج و تکامل آنها در پرتو تابش خورشید و ماه صورت پذیرفته و تأثیرات عمیقی از این انوار آسمانی دریافت میدارند، به گونهای که امروزه مصرفکنندگان در پی دانستن این جزئیات برآمدهاند و بر روی برخی کالاها، میزان بهرهمندی محصول از تابش شبانه ماه درج میگردد. چنانکه از منظر علمی به اثبات رسیده، پدیده جزر و مد دریاها مستقیماً تحت تأثیر جاذبه ماه رخ میدهد؛ بدین ترتیب که در ایام محاق و غیاب کامل نور ماه، این پدیده تحدید گشته و در سایر حالات نجومی، جابهجایی آبها به سمت ساحل (مدّ) یا برگشت آن به عمق دریا (جزر) حاصل میشود. این دگرگونی شگرف دریاها همواره مایه شگفتی بشر بوده است؛ پدیدهای که در گویش محلی یزد از آن به «لمپر خوردن» (تلاطم موجگونه آب) تعبیر میشود و دال بر کاهش تراز آب است. این آمدوشد منظم آبها منتسب به نیروی جاذبه ماه بوده و آیات شریفه قرآن با شمولیت تام، مسئله تسخیر این پدیدههای طبیعی را برای انتفاع بشر تبیین میفرمایند که خود گویای اهمیت والای این موضوع است.
در بحث ثمرات الهی مقرر برای بشر، توجه به فیزیولوژی گیاهان شایان التفات است؛ به عنوان مثال، در فرهنگ بومی مناطق ما، اصطلاح «انار آفتابزده» ناظر بر محصولی است که تحت تابش مستقیم و شدید خورشید قرار داشته و پوست و خصایص ظاهری آن متأثر از این پدیده گشته است. در نقطه مقابل، محصولاتی که از تابش محروم بودهاند، دچار رکود در رشد میگردند. کشاورزان با وقوف کامل بر این امر، جهتگیری درختان و میزان نورگیری آنها را تنظیم میکنند. بر اساس شواهد تجربی مروی از برخی فعالان این عرصه در منطقه ساوه، در بخشهایی از باغستانها که سایهگیر بودهاند، با تعبیه آینهها و هدایت غیرمستقیم انوار خورشید، بهبود چشمگیری در کیفیت و رشد محصول حاصل گردیده است؛ امری که مبین کارآمدی نور حتی به شکل انعکاسی است. این مقولات از مسلمات علم نجوم و هیئت به شمار میروند؛ مباحثی که در محضر علامه شعرانی (قدسسره) تلمذ مینمودیم و مایه شگفتی بود که بشر تا چه پایه در مسیر کشف خواص تکوینی این موضوعات و موجودات توفیق یافته است.
توصیههای اخلاقی و عبادی نیمه ماه رمضان
امید است عموم افاضل و مؤمنین تحت توفیقات الهی مستدام بوده و در انجام وظایف بندگی در این ماه مبارک رمضان مأجور گردند. فرارسیدن سالروز ولادت با سعادت کریم اهلبیت، حضرت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) را تبریک و تهنیت عرض مینمایم. تقارن این لیله با نیمه ماه مبارک، نشانگر سپری شدن نیمی از این فرصت بیبدیل است؛ لذا شایسته است در فرصت باقیمانده، کاستیهای آغازین ماه را با اهتمام مضاعف در تلاوت قرآن کریم، اجرای برنامههای عبادی و اقامه تهجد و نوافل شبانه جبران نموده و از برکات تام این ماه بهرهمند گردیم.
تحلیل برکات مجاهدت و شهادت در جامعه
در حال حاضر، رهبر معظم انقلاب اسلامی که سنوات گذشته برای اقامه نمازهای خاص و نماز عید سعید فطر تشریففرما میشدند، امسال حضورشان مغتنم نبوده و جایگاه ایشان خالی است؛ معظمله در سال گذشته بیانات ارزشمندی ایراد فرمودند که شایسته است تبیینکنندگان آرا و نظرات ایشان، مجدداً به واکاوی و بازگویی آن اصول همت گمارند. شخصیت والای ایشان که واجد مقامات معنوی برجستهای است، موجب صیانت و به تعبیری بیمه شدن ارکان نظام و مملکت گردید. ایشان ظاهراً در محفلی دیگر ابراز داشته بودند که با فقدان حضور فیزیکی من، اوضاع انشاءالله به سمت بهبودی سوق خواهد یافت؛ این امر ناظر بر برکت مجاهدتها و طهارتِ مسیرِ طیشده توسط ایشان است که جریانی پویا در آحاد ملت ایجاد خواهد کرد. این رخداد به مثابه یک تحول عظیم و انفجار انفاس قدسی است؛ همانگونه که شهادت مظلومانه حضرت سیدالشهدا (علیهالسلام) مایه بیداری جامعه اسلامی و تحولی شگرف گشت که در پرتو آن، ائمه باقرین و صادقین (علیهماالسلام) مجال تبیین معارف و نشر احادیث کثیره را یافتند. در حقیقت، واقعه جانسوز کربلا زمینهساز حرکتهای علمی بعدی ائمه هدی تا زمان امام رضا (علیهالسلام) گردید. امروزه نیز بسترهای مناسب در حال شکلگیری است و امید میرود مسئولان و دستاندرکاران فعلی و آتی با بیداری و تنبه، دلسوزی مضاعفی نسبت به امور کشور و تودههای شریف مردم که همواره در فراز و نشیبها یاور نظام بودهاند، ابراز دارند.
تکالیف کارگزاران و تبیین مسئله ترک فعل
وجود کاستیها همواره در طول تاریخ مسبوق به سابقه بوده است؛ لکن تودههای مردم مشروط به احراز حسن عملکرد و مجاهدت کارگزاران، دشواریها را به شایستگی تحمل مینمایند؛ اما در صورت احراز تقصیر، کمکاری یا سوء مدیریت، اعمال مذکور از منظر عامه غیرقابل پذیرش خواهد بود. فلسفه حضور متولیان امر و مسئولان، گرهگشایی از مشکلات جامعه است، نه تضییق امور و مانعتراشی در مسیر رفاه مردم یا اتخاذ رویکرد بیتفاوتی. این بیعملی که امروزه تحت عنوان حقوقی «ترک فعل» شناخته میشود، شرعاً و عقلاً معصیت و گناه تلقی میگردد؛ چرا که تکلیف الهی اقتضا میکند کارگزار با تمام توان به وظایف محوله قیام نموده و از اهمال در آن دوری جوید.
