جایگاه محوری علم یقینی/جزء نهم /تفسیر موضوعی

موضوع: تفسیر موضوعی/جزء نهم /جایگاه محوری علم یقینی

ابتنای هدایت قرآنی بر علم یقینی

مبحث پیرامون مضامینی است که قرآن کریم جهت هدایت ما تدوین نموده و واجد اهمیت والایی است. یکی از مسائلی که حضرت حق تبیین می‌فرماید این است که هدایت شما بر پایه علم بنیان نهاده شده است. این حقیقت در سوره‌های مبارکه انعام و اعراف به طور کامل تصریح گردیده که هدایت از مجرای علم محقق می‌شود؛ چراکه در این مرتبه، مکلفان می‌توانند به مدد علم از آیات الهی بهره‌مند گردند. این مسئله که بر جایگاه علم تأکید فراوان شده و نیل به هدایت را مشروط به علم دانسته، بسیار ارزشمند و شایان توجه است.

اتمام حجت در حوزه خداشناسی

افزون بر این، در مبحث خداشناسی نیز پروردگار متعال می‌فرماید که حجت بر همگان تمام شده است؛ چنان‌که مفاد آیه شریفه ﴿فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ﴾ بر این امر دلالت دارد. این حجیتِ تام بدین معناست که هر مرتبه از آفرینش و هر نظامی در عالم تکوین، تجلی‌بخش ذات اقدس الهی بوده و بر اثبات صانع دلالت می‌کند؛ همان‌گونه که شاعر سوخته‌دل، باباطاهر عریان، در قالب سروده‌ای ذوقی بیان می‌دارد:

«به دریا بنگرم دریا ته بینم

به صحرا بنگرم صحرا ته بینم

به کوه و دشت و درگاه هر کجا... قامت رعنای تو بینم»

این واقعیت مبین آن است که تمام شئون هستی در راستای اثبات توحید جریان دارد.

تحلیل نظریه تکوینی بودن ریشه علوم در نفس انسان

در همین راستا، فقیه والامقام آیت‌الله بهاءالدینی نکته‌ای را مطرح می‌فرمودند که بعدها بسیار مورد تأمل و تدبر ما قرار گرفت و در پیوند با مقوله وحی شایان توجه است. معظّم‌له می‌فرمودند که ریشه و شالوده هر دانشی توسط باری‌تعالی در نهاد و نفس انسان به ودیعت نهاده شده است؛ به گونه‌ای که از مجرای این حضورِ درونی در نفس آدمی، سایر علوم منشعب شده و فراروی او روشن می‌گردد و بشر قادر خواهد بود در هر مرتبه‌ای آگاهی یافته و آثار علمی را استحصال نماید. این کلام بسیار ارزشمند و عمیق است؛ هرچند مقصود ایشان جنبه‌های فلسفیِ مصطلح نبود، بلکه ناظر بر نحوه تکوین و خلقت انسان بود که پروردگار شاکله وجودی بشر را بر این بنیاد آفریده است. با این حال، موضوع مذکور از منظر معرفت‌شناختی و فلسفی و نیز در سیاق سایر علوم معاصر که امروزه مسائل متعددی را در بر می‌گیرند، قابل بررسی و تتبع است.

در روزهای گذشته، در یکی از برنامه‌های علمی رسانه ملی، دانشمندی حضور داشتند که مباحث بسیار ارزشمندی را پیرامون پیوند میان اندیشه‌های انیشتین و ملاصدرا تبیین نمودند. ایشان مسائل مذکور را چنان به یکدیگر مرتبط ساختند که درصدد اثبات این مدعا بودند که بهره‌مندی ما از آیات قرآن کریم همواره با پیشرفت‌های علمی همگام بوده و علم تجربی همسو با معارف قرآنی و علوم انسانی مندرج در کتاب الهی، در حال تکامل است. این امر مؤید صحت کلام آیت‌الله بهاءالدینی است که این حقایق بر ریشه‌های نفسانی بشر اثرگذار خواهد بود.

ارزیابی گذار از ظن و شک علمی به معرفت یقینی

حال، نکته اساسی که قرآن کریم در صدد تبیین آن است، ابتنای هدایت الهی بر پایگاه علم است. گاه مرتبه‌ای از هدایت از طریق تعبد محض و پذیرش ظواهر وحی حاصل می‌گردد؛ اما گاهی آدمی از مجرای شناخت علمی با قرآن مأنوس شده و ناخودآگاه (من حیث لا یشعر) به همان مقصود حقیقی و صحیحی نائل می‌گردد که مد نظر کتاب الهی بوده است. به تعبیر دیگر، موضوع اصلی دست‌یابی به حق و حقیقت است؛ چراکه نیل به مقام نفس‌الامر و درک حقیقت، عیناً انطباق با مقاصد قرآنی است. از آنجا که کلام وحی بر پایه حق و حقیقت استوار است، مسیر علم نیز به همین منوال طی می‌شود تا معرفتی یقینی حاصل آید، نه اینکه بر گمان و تردید تکیه شود؛ به‌ویژه گمان‌های جاهلی که در آیات قرآن به شدت مذموم شمرده شده و یکسره مطرود گشته‌اند.

در خصوص شناختِ مبتنی بر ظن، سخن حکیم مجاهد استاد مطهری شایان ذکر است که آن را «پلی به سوی علم یقینی» برمی‌شمارند که نباید بر روی آن متوقف شد. ایشان شک و ظن حاصل در مباحث و فرآیندهای پژوهشی را «شک علمی» می‌نامند؛ شکی که گذرگاهی ضروری برای عبور به مرتبه یقین به شمار می‌رود. این تمثیل و تشبیه استاد بسیار رفیع و به‌جاست؛ زیرا سالکِ طریق معرفت نباید مستمراً در مرتبه شک متوقف بماند، بلکه باید مساعی خویش را به کار بندد تا با عبور از این معبر، به حقیقتِ مطلق دست یابد.

با این حال، نکته‌ای که امشب درصدد تأکید مضاعف بر آن هستیم، این است که ابتنای قرآن بر علم، ریشه در ساحت قدس ربوبی دارد؛ بدین معنا که خاستگاه علم حاصله، امری الهی است؛ همان‌گونه که آیت‌الله بهاءالدینی نیز بدان تصریح فرمودند. معرفت حقیقی از همان منشأ الهی سرچشمه می‌گیرد و همین امر بستر تحقق بسیاری از هدایت‌های معنوی را از طریق علم فراهم می‌آورد. این مکتوب اجمالاً رئوس مطالبی بود که برای امشب در نظر گرفته شده بود. هرچند به سبب تقارن با روز جمعه و ضرورت تشرف جهت اقامه نماز و سایر فرایض در حال سفر بودیم، مایل هستم بخش دوم این مبحث را بدین نحو تبیین کنم تا فضلا و سروران گرامی با مطالعه جدی پیرامون آن، بنده را از افادات علمی خویش بهره‌مند سازند؛ و آن مطلب بدین شرح است:

تبیین حقیقت تفصیل در آیات قرآن کریم

تمامی مباحث قرآنی واجد جنبه تفصیلی می‌باشند؛ چنان‌که در آیه شریفه وارد شده است:﴿...وَجَعَلْنَاهُ تَفْصِیلاً﴾. برخی مفسران چنین انگاشته‌اند که منظور از تفصیل، بخش‌بندی و تفکیک سوره‌ها یا تقطیع آیات شریفه است. البته این تبیین نیز در جایگاه خود محفوظ بوده و نافی آن نیستیم، اما مراد حقیقی از تفصیل، همان غایتِ مورد انتظار یعنی «بیان تفصیلی و روشنگر حقایق» است که قرآن کریم اساساً برای ارائه آن نازل گردیده است.

روش‌شناسی تفسیر قرآن به قرآن و تطبیق آن بر علم تفصیلی

این رویکرد تفسیری برگرفته از روش علامه طباطبایی (رضوان الله تعالی علیه) است که برادر گرامی ما مکرراً بر آن تأکید می‌نمودند؛ بدین مضمون که با تلاوت هر آیه، ممکن است پرسش، ابهام یا شبهه‌ای در ذهن مخاطب ایجاد شود؛ اما با تدبر در آیات پیشین و پسینِ آن، پاسخ پرسش روشن خواهد شد. در حقیقت، پروردگار متعال بستری فراهم نموده که هر ابهامی پیرامون مفاهیم یک آیه پدید آید، با مداقه در سیاقِ ماقبل و مابعد آن، مرتفع گردد. این ساختار، معنای حقیقی تفسیر آیه به آیه و مصداق قاعده مسلّمِ «القرآن یُفسِّرُ بعضُه بعضاً» است. بر این اساس، هرگاه انسان دچار غفلت، نقصانِ معرفت یا عدم درک مسئله‌ای گردد، می‌تواند از طریق امعان نظر در آیات همجوار که واجد دلالت تفصیلی هستند، به فهم جامع نائل آید.

در مقوله علم نیز دقیقاً همین قاعده حاکم است؛ چراکه علم در واقع نوعی تفصیل به شمار می‌رود. دست‌یابی به حقیقت و واقعیتی که مطلوبِ غایی ماست، بنا بر تصریح قرآن کریم، از طریق علم میسر است. از این رو، وظیفه ما تحقیق و تلاش علمی مستمر است؛ و آن‌گاه که به مجهولی نائل آمدیم، شایسته است با تتبع در قراین و ابعاد پیرامونیِ آن، ابهامات خود را برطرف سازیم که این فرآیند معرفتی، همان «علم تفصیلی» است که در کلام وحی بر آن تأکید شده است.

جمع‌بندی مباحث مکتوب

این، اجمالی از مباحث فشرده امشب بود که تقدیم حضور گردید. در صورت بقای توفیق الهی، ابعاد دیگری از این مبحث را در جلسات آتی پی خواهیم گرفت. از پیشگاه پروردگار متعال مسألت دارم که همه شما بزرگواران را در این ماه شریف و پربرکت، قرین توفیق، تأیید و نصرت خویش قرار دهد. ملتمس دعای خیر همگان هستم. والسلام علیکم جمیعاً و رحمة الله و برکاته.