مفهوم‌شناسی «رزق طیب» و جایگاه آن در سلامت و کمال مادی/نظام معیشت و ارتزاق /نظام اتصادی

موضوع: نظام اتصادی/نظام معیشت و ارتزاق /مفهوم‌شناسی «رزق طیب» و جایگاه آن در سلامت و کمال مادی

تبیین کرامت مادی و دنیوی انسان در قرآن کریم

در ادامه مباحث اقتصادیِ پیشین که مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت، موضوعی بسیار حائز اهمیت و قرآنی مطرح است. از این منظر، مباحثی که در حال حاضر توسط سروران گران‌قدر ارائه می‌گردد، در کلام الهی نیز به گونه‌ای ویژه تبیین شده است؛ آن‌جا که می‌فرماید:

﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا﴾

این آیه شریفه، فرازی بسیار بلندمرتبه و پرعظمت است. شأن و کرامت انسان در ابعاد معنوی امری بدیهی است؛ چرا که در ساحت مسائل معنوی، عالی‌ترین مرتبه وجودی به نوع بشر اعطا شده است؛ بدین معنا که نفس انسانی در مراتب ترقی و تکامل خویش تا مرتبه اتصال به ملأ اعلی به پیش می‌رود که تبیین آثار معنوی آن خود مجالی وسیع می‌طلبد و موضوعی مستقل به شمار می‌رود. اما در ساحت کنونی، موضوع بحث ما معطوف به حیات دنیوی است و کرامتی که در این آیه بدان اشارت رفته، ناظر بر کرامت مادی و دنیوی انسان می‌باشد.

همان‌گونه که مرحوم صدرالمتألهین در مباحث مربوط به نفس تبیین فرموده‌اند، مبدأ حرکت نفس از بستر همین ماده آغاز می‌گردد و از این مرتبه مادی ارتقا می‌یابد؛ به تعبیر ایشان، نفس جِسْمَانِيَّةُ الْحُدُوثِ وَرُوحَانِيَّةُ الْبَقَاءِ است و حرکت تکاملی خود را از مادیات آغاز کرده و به سوی عوالم علوی سوق می‌دهد که این نظریه، دیدگاهی بسیار بنیادین و ارزشمند است. امروزه نیز اگر صحت این مبنا به درستی آشکار گردد ــ که غالب فلاسفه نیز همین مسیر نظری را می‌پیمایند ــ درمی‌یابیم که اساس کار بر این قاعده استوار است؛ چنان‌که در تمثیل آورده‌اند تقویت ریشه‌ها و بستر مادی (مانند تقویت خاکِ درخت) موجب ثمردهی مطلوب آن می‌شود. بر این اساس، باید بسترهای مادی را قوام بخشید و تقویت نمود تا به شایستگی هادی و غایت امور باشد.

تحلیل تفسیری واژه حملناهم در آیه شریفه

اکنون این آیه مبارکه به تبیین همین حقیقت می‌پردازد. شایسته است در این باب تتبع فرمایید؛ برداشتی که این‌جانب از محتوای آیه شریفه داشته‌ام ارائه می‌گردد تا در محضر فضلا مطرح شده و مورد مداقه، پژوهش و مباحثه علمی قرار گیرد. خداوند متعال در صدر آیه می‌فرماید:﴿وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ﴾

که بر اعطای شأن و کرامت به فرزندان آدم دلالت دارد. در انتهای آیه نیز می‌فرماید:﴿وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا﴾بدین معنا که این مرتبه از کرامت، حتی از مرتبه وجودی بسیاری از مخلوقات الهی والاتر قرار داده شده است. منشأ این فضیلت چیست؟ منشأ آن همان رزق و روزی مقدر در خشکی و دریاست که در آیه با تعبیر ﴿وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ﴾بدان اشاره شده است. برخی از مترجمان در برگردان واژه «حملنا» توفیق تام نیافته‌اند و واژه «حمل» را صرفاً به معنای جابه‌جایی و نقل و انتقال فیزیکی در پهنه خشکی و دریا تعبیر نموده‌اند. لکن دیدگاه ما در این موضع آن است که مقصود از «حملناهم»، سپردن بار مسئولیت تدبیر معاش و بار سنگین نظام اقتصادی در خشکی و دریا به دوش بشر است. ملاحظه می‌فرمایید که با این تفسیر، معنایی بسیار عمیق و دقیق حاصل می‌شود که مبنایی استوار برای تبیین‌های بعدی فراهم می‌آورد.

در خصوص تعبیر ﴿وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ﴾باید توجه داشت که صیغه فعل در آیه شریفه دلالت بر فاعلیت الهی دارد؛ یعنی ما این بار سنگین را بر دوش آنان نهادیم، نه اینکه خود آنان مستقلاً بار را بر دوش کشیده باشند. به تعبیری، خداوند متعال مدیریت مادی و بهره‌برداری از مواهب خشکی و دریا را بر عهده انسان نهاده و او را متمکن ساخته است تا آثار مادی برّ و بحر را سامان دهد. با پذیرش این تبیین که به سهولت از سیاق آیه برمی‌آید، اهمیت و جایگاه مسئولیت انسان ارتقا می‌یابد. بنابر این، تعاقب دو فراز ﴿وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ﴾به تصریح اندیشمندان، مبیّن آن است که ثمره واگذاری این تمکن و تدبیر در پهنه زمین و دریا، دستیابی به رزق گوارا و طیبات است.

مفهوم‌شناسی رزق طیب و جایگاه آن در معیشت

مقصود از «رزق طیب» چیست؟ بی‌تردید از موضوعات بنیادین و حائز اهمیت در نظام اقتصادی اسلام که مورد تأکید قرآن کریم نیز قرار گرفته، بهره‌مندی از رزق پاکیزه و حلال است. در وضعیت اضطرار، انسان ناگزیر از رفع نیاز است؛ چنان‌که یکی از خطبای جلیل‌القدر متأخر تبیین می‌فرمودند: فرد تشنه در پی رفع تشنگی خویش است؛ اگر آب گوارا، پاکیزه و طاهر در دسترس او باشد، از آن بهره می‌برد، لکن در صورت فقدان آن، حتی برای رفع اضطرار ناچار به نوشیدن آب غیرطاهر نیز می‌گردد. از این رو، رزق طیب آن موهبتی است که گوارا و ملایم با طبع بوده، برای سلامت جسمانی انسان نافع باشد و بدون ایجاد کمترین عارضه‌ای، رشد و کمال قوای مادی او را تأمین سازد. به بیان دیگر، وصف طیب بودن دلالت بر عدم اضرار به بدن دارد؛ نه تنها آسیبی به جسم وارد نمی‌سازد، بلکه ارتقادهنده سلامت و کمال مادی بوده و استحکام بنیه جسمانی انسان را تضمین می‌کند و این حقیقتِ رزق طیب است که در آیه مبارکه به تعبیر ﴿وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ﴾ آمده و خداوند متعال روزی انسان را از امور پاکیزه مقرر فرموده است.

بنابر این، تخصیص این مأکولات و ارزاق پاکیزه به انسان ــ گرچه مفهوم رزق دایره‌ای بس گسترده‌تر دارد و مأکولات و مشروبات تنها بخشی از آن به شمار می‌روند که ذهن غالباً در وهله نخست متوجه آن می‌گردد ــ گویای آن است که هر عامل تأمین‌کننده سلامت، رشد و پیشرفت قوای مادی بشر در این دایره جای دارد؛ و این موهبت عظیم از شئون همان کرامتی است که خداوند متعال به بنی‌آدم تفضل فرموده تا از ظرفیت‌های خشکی و دریا در جهت اعتلا بهره‌برداری نماید.

ظرفیت‌های تولیدی زمین در مواجهه با فرضیه تحدید نسل

امروزه این موضوع بسیار جدی و شایان توجه است؛ چنان‌که یکی از اعاظم سلف که رضوان الهی بر او باد، در بیانات خویش خطاب به متولیان امر فرموده بودند: ترویج تحدید نسل و ممانعت از تکثیر نفوس به بهانه تنگی معیشت و واهمه از کمبود منابع چه وجهی دارد؟ منابع بی‌پایان دریاها سرشار از ذخایر مادی و مواد پروتئینی مورد نیاز بشر است که به وفور یافت می‌شود؛ این منابع همواره در حال بازتولید و فزونی هستند و در صورت تدبیر مناسب و بهره‌برداری شایسته، نه‌تنها وافی به مقصود خواهند بود، بلکه بیش از نیاز جمعیت جهان ارزاق تولید خواهد شد.

همچنین امروزه علاوه بر منابع طبیعی، بسترهای تولید مصنوعی نیز توسعه یافته است. به عنوان نمونه، سالیان پیش در مسیری که به همراه راننده جهت تدریس در حوزه علمیه اراک عازم بودیم، در حوالی شهرستان ساوه، با شخص کارآفرینی در حاشیه جاده مواجه شدیم که پس از تعارفات معمول و استقبال گرم، ما را به بازدید از مجموعه خویش فراخواند. ایشان اظهار داشت که در این محل به پرورش انواع آبزیان و خاویار اشتغال دارد؛ لذا علیرغم ضیق وقت، دعوت ایشان را پذیرفته و به نظاره آن کارگاه بزرگ نشستیم. مجموعه‌ای بسیار وسیع با منابع آبی فراوان احداث گردیده بود که انواع و اقسام گوناگون ماهیان در آن پرورش می‌یافتند.

ایشان با اصرار و در آستانه حرکت ما، گویی در انتظار میهمانان دیگری نیز بودند، اما با رویت ما، میهمان‌نوازی را تمام نمودند. در همان دقایق کوتاهی که جهت رفع خستگی توقف داشتیم، با دست‌پختی بسیار مطبوع و از ماهیان پرورشی همان مجموعه از ما پذیرایی به عمل آوردند. ایشان در برابر اصرار ما بر پرداخت وجه، ابراز داشتند که مایل به دریافت وجه نیستند و این پذیرایی تحفه‌ای از سوی ایشان است و حتی سهمی معتنابه از تولیدات خود را به طور رایگان به مراجعان اهدا می‌کنند؛ چرا که حجم تولیدات مجموعه بسیار بالاست و فراتر از تعهدات و قراردادهایی که با مراکز اقامتی و هتل‌ها دارند، مازاد تولید را به اهدای رایگان اختصاص می‌دهند.

بنابر این، مدعای آن شخص کارآفرین کاملاً قرین به صحت بود؛ چرا که پروردگار متعال مواهبی در پهنه دریاها مقرر فرموده که ثمرات بی‌پایانی به همراه دارد، مضاف بر اینکه امروزه از روش‌های نوین پرورش مصنوعی نیز استفاده می‌گردد. مقصود از سؤال سروران، پرورش انواع ماهیان است. مواجهه با این تدبیر شایسته تأثیری عمیق بر ذهن ما گذارد. آن شخص توضیح می‌داد که جهت تأمین خوراک ماهی‌ها، از پسماند و ضایعات سایر بخش‌های دامپروری و طیور بهره‌برداری می‌کند؛ و حتی متولیان آن بخش‌ها بدون مطالبه هزینه‌های گزاف، پسماندها را جهت بازیافت و مصرف به این مجموعه تحویل می‌دهند که البته ما نیز بهای متعارف آن را پرداخت می‌نماییم.

نقش بازیافت و چرخه تولید کارآمد در پویایی نظام اقتصادی

این فرایند، نمونه‌ای بارز از چرخه تولید کارآمد است که در علم اقتصاد از حیاتی‌ترین ارکان به شمار می‌رود؛ از این رو شایسته است در هر دو عرصه طبیعی و مصنوعی، برنامه‌ریزی‌های دقیق صورت گیرد، زیرا هر دو شیوه ثمربخش خواهند بود. در پاسخ به سؤال پیرامون جزئیات کارگاه پرورش ماهی باید گفت استخرهای پرورشی متعدد و متنوعی احداث گردیده بود. افزون بر آن، ایشان ما را به بازدید از بخش دیگری هدایت نمود و اشاره داشت که در ملک مجاور، کارگاه پرورش زنبور عسل توسط یکی از همکاران ایشان اداره می‌شود؛ کارگاهی پررونق با عسل طبیعی و خالص که سوگند یاد می‌کردند عاری از هرگونه ناخالصی است. این سخت‌کوشی نشان می‌دهد که فرصت‌های شغلی فراوانی وجود دارد و در صورت پشتکار و برخورداری از مهارت و شایستگی، هیچ مانعی در مسیر فعالیت اقتصادی افراد وجود نخواهد داشت و همگان قادر به انجام کار خواهند بود.

بنابر این ملاحظه فرمودید که معنای برگزیده ما برای واژه «حملنا» در تعبیر «حملناهم» چیست؛ هرچند یکی از مصادیق آن جابه‌جایی فیزیکی در پهنه خشکی و دریاست، لکن معنای عمیق‌تر آن، تفویض بار سنگین تولید و واگذاری تدبیر مادی و معیشتی به انسان است که در نهایت منجر به حصول رزق پاکیزه و سودمند برای سلامت جسمانی بشر می‌گردد.

بررسی گستره معنایی تفضیل انسان بر سایر مخلوقات

اما در فراز پایانی آیه شریفه که برخی از مفسران در تبیین آن با چالش مواجه گردیده‌اند، خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا﴾ ملاحظه می‌فرمایید که این بخش از آیه ناظر بر یک اصل اساسی در آفرینش انسان است؛ بدین معنا که اگر خداوند در تکوین انسان کرامتی ویژه نهاده تا به مدد قوه درک خویش، تدبیر امور خشکی و دریا را بر عهده گیرد و معیشت خویش را از طیبات تأمین سازد، مراد از «فضلناهم» نیز همین تمایز تکوینی در ساختار وجودی اوست. بر این اساس، مقصود ما از تفضیل، برتری تکوینی در ساختار مادی و توانایی‌های معیشتی بشر نسبت به بسیاری از مخلوقات مادی است؛ زیرا ساحت معنوی تفضیلی مستقل دارد و در این موضع، به قرینه سیاق آیه که معطوف به ارزاق مادی است، سخن از تفضیل در شئون مادی و معیشتی به میان آمده است.

چنانچه این تبیین را قرین به صحت بدانیم و از تحمیل آرا بر کلام الهی احتراز جوییم، سیاق عبارات شریفه به خوبی مؤید همین معناست؛

روندِ معنایی آیه که از تمکن مادی و رزق طیب سخن می‌گوید، دلالت بر آن دارد که تفضیل انسان بر بسیاری از مخلوقات، در پهنه گسترده بهره‌مندی از ارزاق مادی است؛ قابلیتی که در سایر موجودات بدین میزان از وسعت و توسعه‌یافتگی یافت نمی‌شود و این تکثر و تنوع در ارتزاق، منحصراً به انسان اختصاص یافته است. لذا چالش مفسران در تبیین عبارت «کثیر ممن خلقنا» با این نگاه مرتفع می‌گردد؛ زیرا موضوع ناظر بر نظام معیشت و ارتزاق مادی از طیبات است و ارتباطی با تفضیل در ساحات معنوی و عوالم مجردات ندارد تا در پی یافتن مخلوقات برتر در امور معنوی باشیم، بلکه کلام الهی صراحتاً در مقام تبیین برتری مادی و توانمندی اقتصادی بشر در بهره‌برداری از مواهب زمین است.

ملاحظه فرمودید؟ با اتخاذ این مبنای تفسیری، ابهامات مرتفع شده و لطافت کلام الهی آشکار می‌گردد؛ چرا که خداوند متعال عالی‌ترین بستر را برای جلب ارتزاق کامل بشر مهیا ساخته است؛ به تعبیر امروزی، سفره معیشتی گسترده‌ای که برای انسان گشوده شده، در مقایسه با سایر جانداران از بیشترین تنوع، غنا و مرتبت برخوردار است.

ملاحظاتی پیرامون تغذیه سالم و بهینه‌سازی ارتزاق بشر

البته، موجوداتی هستند که از ارتزاق خاصی بهره می‌برند و امروزه بشر وسایل مختلفی را جهت بهینه‌سازی تغذیه فراهم آورده است. بر اساس پاره‌ای از گزارش‌های علمی، امروزه روش‌های نوینی در پرورش دام به کار گرفته می‌شود تا فرآورده‌های حیوانی سازگاری بیشتری با فیزیولوژی بدن انسان داشته باشند و از مضرات برخی چربی‌ها و گوشت‌های قرمز بکاهند. چنان‌که اخیراً یکی از شخصیت‌های ارجمند علمی که دچار کسالت مفرط شده بودند، با توصیه پزشکان مبنی بر امساک مطلق از مصرف انواع گوشت و اصلاح رژیم غذایی خویش، بهبود کامل یافتند و ابراز داشتند که با رفع سموم ناشی از مواد گوشتی، سلامت خود را بازیافته‌اند. البته شاید افزایش قیمت فرآورده‌های گوشتی در جامعه نیز با همین هدف صیانت از سلامت مردم صورت گرفته تا با عدم توانایی در خرید، از مضرات آن مصون بمانند و دچار بیماری‌هایی نظیر نقرس نگردند! لکن فراتر از مزاح، بیتردید وفور نعمت و برخورداری مادی خود از جهاتی منشأ پاره‌ای از ابتلائات جسمانی می‌گردد. در هر صورت، جوامع بشری از این منابع سرشار متنعم گشته و بسترهای توسعه را فراهم می‌سازند. در خصوص سوخت و بنزین نیز موضوع بنزین و منابع انرژی در زمره همین ارزاق مادی خشکی و دریاست که در نظام معیشتی تأثیرگذار است.