1405/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیه 109 /علم انبیاء/تفاوت علم و معرفت/ علم کلی سعی/طریقه معرفت عرفا/شرح معنای معرفت/معنای غیب و اقسام
محتويات
1- گزیده آیات گذشته1.1- واژه شناسی
1.2- علم انبیا الهی
2- تفاوت علم و معرفت
3- علم کلی سعی
4- طریقه معرفت عرفا
5- شرح معنای معرفت
6- معنای غیب و اقسام

موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 109 /علم انبیاء/تفاوت علم و معرفت/ علم کلی سعی/طریقه معرفت عرفا/شرح معنای معرفت/معنای غیب و اقسام
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾.[1]
1- گزیده آیات گذشته
باز در محضر آیات الهی هستیم؛ خدای تبارک و تعالی را به عدد آیات الهی سپاسگزاریم؛ «رَبِّ أَنْعَمْتَ فَزِد». عرض شد که «یوم» متعلق به فعلی از افعال است؛ و بهترین فعلی که در اینجا متعلق «یوم» میتواند باشد، ماده «اذکر» یعنی یادآوری است؛ ذکر قیامت و معاد هم طمئنینه میآورد و هم به انسان هدف میدهد.
حضرت حق خطاب میکنند: «یا رسول الله، یاد بیاور روزی که خداوند رسل را جمع میکند». عرض کردیم جمع به این معناست که موجودات پراکنده تجمیع شوند؛ اما حشر این است که تجمیع شوند و به سمت و سوی واحدی حرکت کنند. هر دو جمعاند، اما با این تفاوتی که بین حشر و جمع وجود دارد. روز قیامت هم «یوم الجمع» است و هم «یوم الحشر»؛ روز جمع است، یعنی همه موجودات تجمع پیدا میکنند. [2] اینکه ﴿أَشْتَاتًا﴾[3] است ، پراکنده هستند، همه اینها تجمیع پیدا میکنند؛ و حشر هستند، یعنی همه اینها به سمت و سوی حضرت حق در حرکتاند، به سمت هدفهایی که داشتند و میروند. ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ خداوند به اینها میگوید که شما چه جواب داده شدید.
1.1- واژه شناسی
میدانید مقوله وزن و واژه «جواب»؛ چون «اجبتم» از «جواب» است و «جواب» هم از «جَوْب» است. «جَوْب» در واژه و لغت به معنای بریدن است؛ و جواب را هم که جواب میگویند به خاطر اینکه وقتی کسی از کسی سؤالی میکند، پاسخ و جواب او گویا دیگر سؤال او را قطع میکند؛ برای همین در عرب در واژه، به جواب، جواب میگویند.[4] شما به چه چیزی جواب داده شدید؟ عرض کردیم که این جواب و سوال از رسولان الهی برای جوابهای امتشان هستند. میتوانیم بگوییم به دلیل ملازمه سؤال از امت و جواب امت است. به لحاظ ادبی تعلق به بعد خیلی بعید است؛ دو متعلق اینجا راحتتر میتوانید برای «یوم» بگیرید که معمولاً گرفته میشود: یا همان ماده «اذکر» و یا ماده آیه قبلی ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ﴾؛ تقوا داشته باشید، پرهیز کنید. ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾؛ متعلق «یوم» یا فعل ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ﴾ و یا فعل ﴿وَاذْكُرُوا اللَّهَ﴾ است.
1.2- علم انبیا الهی
﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا﴾. اینجا «لَا عِلْمَ لَنَا» نفی جنس است؛ و حال آنکه اینها علم دارند؛ حتی انبیا و اولیای الهی علم غیب هم دارند، منتها علم غیب ازلی ندارند. اینکه «لَا عِلْمَ لَنَا» یعنی آن علم استقلالی که خداوند میخواهد داشته باشد، ما نداریم. چون میدانید برای وصف باری تعالی جالب است که هم ماده «عالم» است، هم ماده «علیم» است، هم ماده «علام» است: ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ﴾[5] . در سورههای مختلف قرآن چند آیه را در محضرتان عرض میکنم. ذات باری تعالی «علام» است، «علیم» است: ﴿هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ﴾[6] ، ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ﴾[7] ، «عَلَّامُ الْغُيُوبِ» که در همین آیه شریفه است؛ و «علام» صیغه مبالغه است، وزن مبالغه است؛ وزن مبالغه دلیل بر کثرت است. و اینجا کثرتی است که تمام اقلها و قلتها را در تحت احاطه دارد.
حالا ادب به خرج دادن اینکه «لَا عِلْمَ لَنَا» بگویید، به لحاظ مقام معرفت و تخلق و ادبی است که میخواهند به خرج بدهند؛ گرچه علم دارند، میگویند ما علم نداریم. این یک جهت؛ اما جهت دیگری که ما در قرآن و روایات میبینیم [این است که] علم اطلاق شده؛ حتی اینها عالم به غیب هم هستند، منتها این کدام علم است؟ علم غیب مطلق است، نه علم غیب نسبی. و جالب اینجاست که اصلاً خود کلمه «علم» با «غیب» — به عبارت بهتر — وقتی میگوییم کسی عالم است، چه به علم حصولی، چه به علم حضوری، هر دوشان جز کشفیات و جزء کشف است؛ و خود کشف با غیب سازگاری ندارد. به عبارت دیگر، علم حصولی و علم حضوری هر دو مترتب بر کشفاند؛ و میتوانیم بگوییم غیب با کشف نمیسازد و اصلاً مقابل همدیگر هستند. و در نتیجه این نکته خیلی مهم است که غیب نسبی است و وقتی نسبی شد، آنچه در اینجا نفی میشود نفی علم مطلق است. مفاد این نفی علم مطلق این است که اگر علم نسبی هم باشد، به ارتباط الی الله تبارک و تعالی است، و این منافات ندارد که یک جا نفی مطلق باشد و یک جا به عنوان موجبه جزئیه؛ هر چه که هست از اینجا باشد.
2- تفاوت علم و معرفت
برای همین اگر خاطر مبارکتان باشد، گفتیم که اطلاق «عالم» و «علیم» و «علام» بر خداوند تبارک و تعالی میشود، اما اطلاق «عارف» نمیشود. چرا؟ چون معرفت را گفتیم به لحاظ ادراکهای خاصی است که جزئیات دارد و جزئیت با احاطه سازگاری ندارد. همانطور که عنایت دارید، «عالم» وزن اسم فاعل است؛ یعنی ثبت له العلم و وجب له العلم. در «علیم»؛ یعنی این علمی که برایش ثابت است کثرت دارد؛ در «علام» کثرت و مبالغهای است که جز این نیست. فرق بین اسم فاعل و صفت مشبهه و صیغه و وزن مبالغه: «عالم» اسم فاعل است، «علیم» صفت مشبهه است، و «علام» وزن صیغه مبالغه است که دلیل بر کثرت است. یعنی به عبارت بهتر، خداوند را نمیتوانیم بگوییم «عارف» است، اما انسان را میتوانیم بگوییم «عارف» است. چرا؟ چون معرفت از مقدمات و مؤخراتی پیش میآید که همش باید با تشخص و شخصیت و ادراکات جزئی پیش برود؛ اما «عالم» ادراکات کلی است؛ گرچه علم با تصور و با تصدیق است، اما در ذات باری تعالی فوق تصور و فوق تصدیق است. چرا؟ به عبارت بهتر، علم باری تعالی عین وجود دارد؛ برای همین میگفتیم علم از صفات ذاتی است.
3- علم کلی سعی
علم به جزئیات بعد از ﴿إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ﴾[8] و ﴿كَانَ اللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُّحِيطًا﴾[9] و ﴿وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[10] و ﴿وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾[11] مطرح است. یعنی به عبارت بهتر، بعد از اینکه این علم کلی آمد — «علم کلی سِعِیْ»، نه «علم کلی مفهومی»؛ تقاضا میکنم بین این دو تعبیر فرق بگذارید — یک وقت میگوییم ادراک کلیات است، یعنی مفاهیم است؛ یک وقت میگوییم نه، ادراک کلیاتی است که این کلی، کلی سِعِیْ و احاطی است؛ که او واسع است، او محیط است، او قدیر است، او ﴿بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾[12] است. اینجاست که علم یک صفت بسیار خاصی پیدا میکند. و به عبارت بهتر، خداوند علمش محیط است به عالم شهادت، به عالم غیب، به همه اشیا، به کلیات، به جزئیات؛ آن هم علمش علم نافذ است. لذا وقتی کلمه احاطه را در قرآن ملاحظه میکنید، [میبینید] «احاط بکل شیء» ندارد؛ «محیط بکل شیء» دارد؛ و همینطور«علی کل شیء» ندارد، «بِکُلِّ شیء» دارد. این «بِکُلِّ» یعنی به تمام وجود اشیا عالم است. به عبارت بهتر، خداوند قبل از وجود و بعد از وجود موجودات، و حین وجود موجودات، به همه عالم است؛ و این علم سِعِی مطلق است. اگر علم به جزئیات است، چرا اطلاق عارف نمی شود؟ به خاطر اینکه علم وجودیاتش بعد از احاطه به جزئیات است و اینها با همدیگر فرق دارد.
4- طریقه معرفت عرفا
عارف انسان که میخواهد معرفت پیدا کند، به عبارت بهتر، چیز دیگری است؛ یا از نفس خودش شروع میکند، به اشیای دیگر عالم میشود، و از جزئیات است که بعد ادراک پیدا میکند و جزئیات را به یک کلی دیگر و یک حقیقت دیگر ارتباط میدهد. اما در علم باری تعالی اصلاً احاطه به جزئیات است؛ این غیر از این است که خودش فارغ از اینها باشد، فارغ از اینها. برای همین یک وقت میبینید باز دو مطلب دارید: وقتی میگوییم انسان عالم است، یعنی تصور دارد، تصدیق دارد، ادراکات دارد، ادراکاتش در ذهن است؛ و الان صادق است بر این معنا. اگر قرار باشد اینجوری به حضرت حق بدهیم، خداوند فوق تصور و تصدیق است؛ لذا از این طرف میگوییم خداوند قابل علمیت نیست. چرا؟ چون فوق تصور و تصدیق است. لذا ما نمیتوانیم عالم به او بشویم، اما میتوانیم عارف به او بشویم. چرا؟ چون عارف از این جهت است که ما هستیم و او هست و ما مرتبط به او هستیم. پس بنابراین معرفتی که ما داریم، برای او میتوانیم معرفت پیدا کنیم، اما علم نمیتوانیم پیدا کنیم. چرا؟ چون شما وقتی میخواهید به این علم پیدا کنید، باید در ذهن شما تصور شکل بگیرد و بعد تصدیق بیاید؛ و خداوند فوق تصور و تصدیق است.
5- شرح معنای معرفت
اما معرفت نه؛ معرفت به عبارت بهتر از ارتباط جزئیات با کلیات، یا جزئیات به جزئیات است. و به عبارت بهتر، صریحتر اینطوری حرف بزنیم که معرفت از راه ادراکات حقیقیه است؛ ادراکات حقیقی و وجودی تخلفناپذیر است. و در ادراکات، خداوند کلی سِعِی است؛ چون کلی سِعِی است، جزئی نیست تا معرفت نسبت به او صدق بکند. اما عالمیت که وجود علمی است، از آن او صادق است. و به عبارت بهتر، هرگونه علمی که هست از ذات باری تعالی است. ﴿إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾؛ بعد تصریح میکند، بعد دو خطاب هم «إنک» هم «أنت»؛ آن هم با کلمه تحقیق و حروف مشبهة بالفعل. «إنّ» حرف تحقیق است؛ یعنی دو ندارد. «إنک»؛ شمای خداوند. دو مرتبه تأکید میکند «أنت»؛ همین شمای خداوند «علام الغیوب».
6- معنای غیب و اقسام
«غیب» در لغت به معنای پنهان است، و جمع «غیبه» یعنی پنهانیها.[13] شما «غیوب» را بسیار بسیار میدانید؛ این «بسیار بسیار» میدانی یعنی چه؟ بیایید نتیجه این «بسیار» را بگیرید؛ این نتیجه بسیار در بسیار، با حالت جمعی و جمع محلّی به الف و لام، کلیت در کلیت را میرساند. یعنی علم غیب منحصر به شمار نیست؛ و اصلاً میتوانیم یک حرف بالاتر بزنیم: اصلاً علم منحصر به باری تعالی است. وقتی میگوییم ﴿عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾ یعنی غیب در اختیار شماست. کدام غیب؟ غیب ازلی. غیب ازلی چه هست؟ چون ما چند عالم داریم: عالم شهادت مطلقه، عالم شهادت نسبی، عالم غیب مطلق، عالم غیب نسبی، و میانگین بین اینها داریم. خداوند «عَلَّامُ الْغُيُوبِ» است؛ «الغیوب» یعنی چه؟ یعنی هر چه که غیبی است: غیب مطلق، غیب نسبی، شهادت مطلقه، شهادت نسبیه؛ همه اینها در اختیار حضرت حق است. لذا دارد ﴿عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ﴾؛ آنجا هم الف و لام، الف و لام اطلاق است؛ یعنی هم شهادت کلیه، هم غیب کلیه را خداوند عالم است. اما نه به کلیه مفهومی که میگوییم وقتی ما برای خودمان میگوییم عالمیم، یعنی ادراک تصوری و تصدیقی داریم؛ آن عالم به تمام وجود است. و این در آیه شریفه نکته بسیار دقیقی است. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».