1405/08/18
بسم الله الرحمن الرحیم
سوره مائده/آیه 109 /معنای کلمه یوم/سوال از رسولان و پاسخ آنها/توضیح اسلامی بودن علوم/
محتويات
1- گزیده جلسات گذشته2- معنای کلمه یوم
3- سوال از رسولان و پاسخ آنها
4- توضیح اسلامی بودن همه علوم
5- تصرف الهی و از بین رفتن همه تعلقات
6- توضیح پاسخ انبیاء

موضوع: سوره مائده/آیه 109 /معنای کلمه یوم/سوال از رسولان و پاسخ آنها/توضیح اسلامی بودن علوم/
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾.[1]
1- گزیده جلسات گذشته
عرض شد که آیه کریمه، گرچه مرتبط با آیات گذشته است و پس از بیان حقوق الهی و انسانی، گویا در جزای اجرایی این حقوق وارد میشود. در ارتباط دیگری، اگر قرار باشد با دقت پیش برویم، گویا تمام آن خطاب ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾ که در چهار آیه گذشته گذشت — چه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ﴾[2] که معرفت نفس است، چه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ﴾[3] که اشهاد و شهادت بر وصیت و یمین و قسم بر وصیت است — گویا همه اینها ترسیم و تجسد و تجسمش در «یوم الجمع» است.
همان که بارها در خدمتتان عرض کردیم، در فراز و فقرهای از الهینامه عرض کردم: «الهی تا به حال فکر میکردم گذشتهها گذشت، اما گذشتهها جمع شد». با «یوم الجمع» چه کنیم؟ این همان «یوم الجمع» است که روز قیامت است و یکی از اسماء قیامت است، همه مردمان جمع میشوند، تمام موجودات جمع میشوند، و تمام آنها از مُرسَل و مُرسَلالیه و مُرسَلالیهم همه مورد سؤال و جواب قرار میگیرند. البته منافاتی ندارد که در بعضی از این مراحل، سؤال و جوابها سؤال و جوابهای فردی هم باشد که قطعاً هست.
2- معنای کلمه یوم
در اینجا «یوم» را عنایت دارید که ظرف است، و «یوم» به معنای ظهور شیء است در یک زمانی از زمانها، در یک آنی از آنها، در یک دهری از دهرها.[4] و در اینجا «یوم» اعم از مادی و معنوی است. این را حتماً عنایت داشته باشید که وقتی میگوییم روزی که خداوند جمع میکند، این روز، روز اصطلاحی بیست و چهار ساعت در ذهن من و شما و همه نباشد؛ این روز، روز مطلق است. روز را عرب «یوم» میگوید به خاطر اینکه در آن روز ظهور اشیا است. این ظهور اشیا در قیامت هم به نحو ﴿يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ﴾[5] است، شدت نوری است و هر چه که میخواهید اسمش را بگذارید؛ در عین حال کلمه روز اعم از روز مادی و روز معنوی و دنیایی و اخروی است.
«یوم» متعلق لازم دارد؛ متعلقش بهترین متعلقی که میتوانیم برای کلمه «یوم» بگیریم همان است: «اذْكُرُوا يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ»، یعنی به یاد باشید — ﴿فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾[6] — یادآور باشید و یاد بکنید روزی که خداوند جمع میکند «الرسل»؛ فرستادههای امت را.
3- سوال از رسولان و پاسخ آنها
ببینید چقدر دقیق است: رسولان میآیند و رسولان مورد سؤال واقعی میشوند. گرچه در سوره مبارکه اعراف داریم هم رسول و هم غیر رسول، هم رسول و هم مُرسَلالیهم، همشان مورد سؤال قرار میشوند. در سوره مبارکه اعراف دو سؤال مطرح شد: هم سؤال از مردم، هم سؤال از رسولان و پیامبران ﴿فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ ﴾[7] . اما در اینجا صحبت سؤال از چه شد؟ ﴿يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾. چون که «صد آمد نود هم پیش ماست»، و معمولاً اینطوری است که ﴿یَوْمَ نَدْعُواْ کُلُّ اُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾[8] ؛ امامشان را میخوانند، اینها را سؤال و جواب میکنند.
و تازه سؤالی که از رسولان میشود: ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ شما چطور جواب داده شدید؟ شما پیامبر و پیامرسان و پیغامآور مردم بودید، برای اینها که پیغام خدا را آوردید؛ اینها جوابشان در آوردن و رسیدن این پیام چه بود؟ و این منافات ندارد که آنها هم مورد سؤال قرار بگیرند؛ و به عبارت بهتر، پاسخ مردم را از جواب و رضایت و عدم رضایت رسولانشان دارد میگیرد. یا به عبارت بهتر، اصلاً شما چه جواب دارید و جواب آنها چه بود؟ عرض ما این است که هر دو را شامل میشود. وقتی که میگوید آنها چه جوابی به شما داشتند. الان هم که ما از شما انبیا و رسولان سؤال میکنیم، شما جوابتان چیست؟ میتوانیم بگوییم جواب در جواب است و سؤال از سؤال است. ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ شما چطور پیامتان را مورد اجابت قرار دادند؟
در یک کلام، چقدر حکیمانه و عالمانه ﴿قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. این «لَا عِلْمَ لَنَا» به همین معنا است که الان در مخابرات روزمره ما هم وقتی کسی میبیند کسی زجری کشیده، مشقتی دیده، سؤال میکند که چه بر تو گذشت، میگوید «خودت میدانی، خودت میدانی». این «خودت میدانی» جواب قرآنی است؛ یعنی در این «خودت میدانی» جوابی که خودت میدانی، و ﴿إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. دو مرتبه هم این خطاب با تأکید «إنک» و «أنت» هر دو تکرار شده؛ دلیل بر این است که ذات مقدس رسول مکرم اسلام که در سیرهاش داریم «مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ بِمِثْلَ مَا أُوذِيتُ»[9] ؛ خود پیغمبر فرمودند اینقدر این یهودیان من را اذیت و آزار کردند که هیچ پیغمبری به قدر من اذیت و آزار نشده.
حالا در جواب این سؤالی که یکی از این رسولان — تامّ ﴿وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ﴾[10] — ایشان که مبعوث شدند، بالاترین پیامبر و خاتم و قائد اولیای الهی هستند، از ایشان سؤال میشود. حالا ایشان در جواب چه میگویند؟ ﴿قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. رسولان الهی میگویند ما علمی نداریم؛ ﴿إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. در این جمله گویا همه پاسخها را میدهد.
اما چند نکته در این آیه هست. یک اینکه «علمی ما نداریم». خوب، ما بارها عرض کردیم، در شرح اسماءمان هم مرتب تقریر کردیم که ﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾[11] ؛ خداوند معلم است، آدم متعلم است، و خود آدم باز معلم است و جبرائیل معلم است؛ هر یک از اینها وصف تعلیمی دارند. چطور میگویند «لَا عِلْمَ لَنَا»؟ اولاً که علم دارند، و در مرحله دوم طبق آیات دیگر — عنایت دارید — حتی اولیای الهی و انبیای الهی در یک جهت علم غیب هم دارند. پس بنابراین هر دوی اینها هست. این آیه میگوید ﴿إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾.
4- توضیح اسلامی بودن همه علوم
عرضمان این است که علم القا شده و تمام علوم را — حالا که صحبت علم شد — تمام علوم را هم ما اسلامی میدانیم، چون همش منتهی میشود به حضرت جبرائیل (علیه الصلاة و السلام) و جبرائیل پیامرسان اولیه خدا برای پیامبرانی است که پیامبرانِ انسانها هستند. خب وقتی که چنین باشد، اولیای الهی و انبیای الهی هم وقتی که ازشان سؤال میشود، تا جبرائیلی نیامده است، میگویند «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، ما نمیدانیم». همین مطلب را بسیاری از انبیای الهی برای مردمان میزدند: ﴿وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ﴾[12] ﴿إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ﴾[13] ؛ یعنی آنچه که حرف میزند «أَنَا الْحَقُّ» است و «إِلَى الْحَقِّ» است و «بِالْحَقِّ» است، «الْحَقُّ وَبِالْحَقِّ».
بعد این [نکته] که گفتیم در مقام دستگیری، انبیای الهی و اولیای الهی خلق را دستگیری میکنند؛ یعنی سفر خلقی هم که به سوی مردم دارند و میگویند ما پیغمبر شدیم «مِنَ الْحَقِّ وَ بِالْحَقِّ وَ إِلَی الْحَقِّ» است. و این خیلی نکته بسیار مهمی است.
5- تصرف الهی و از بین رفتن همه تعلقات
نجوا و صیحه قیامت، همه را و هر کسی هر چه که دارد میگذارد. کما اینکه جبرائیل و عزرائیل هم (علیه الصلاة و السلام) وقتی که میآید، همه آنهایی که به غیر از وجود متصل شده باشند — یعنی حالات موجودی گرفته میشود — آنکه باقی میماند حالات وجودیشان است که باقی میماند. وحی هم همینطور است؛ وحی هم وقتی که میآید، به لحاظ جسمانی پیغمبر خیلی مضطرب میشود و کمکم بر اساس تکرار و بر اساس عظمت که پیش میآید، هیکل میشود. غرض اینکه علم هست، علم غیب هم هست.
6- توضیح پاسخ انبیاء
آنکه میگوید «لَا عِلْمَ لَنَا» علم ندارد چه هست؟ غیب مطلق است. و به عبارت بهتر، به مبنای عرفانی و معرفتی ما، بحمدالله رب العالمین، اسماء مستأصرهای که در اختیار خودش هست؛ ﴿وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ﴾[14] . میتوانیم این حرف را بزنیم که تا علوم به علم غیبی مطلق نرسد، نتیجه ندارد. اما به حسب ظاهر، حتی اولیا و انبیای الهی هم وقتی که ازشان سؤال میکنند، میگویند ما نمیدانیم؛ برای همین ضربالمثل هم شد که «لا أدری نصف العلم». وقت تمام شد؛ عزیزم، باشد برای جلسه [بعد]. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ».