1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیه 109 /تاثبر عدم توجه به آیات/دایره اطلاق کلمه رسل/ارتباط نام قیامت و سوال های آن/تفاوت حشر و جمع/وظیفه علما در قبال مردم /دلیل لزوم مراوده با اسماء الهی
محتويات
1- گزیده آیات گذشته1.1- تاثیر عدم توجه به آیات قرآن
1.2- ارتباط آیات
2- دایره اطلاق رسل
3- ارتباط نام قیامت و سوال های آن
3.1- تفاوت حشر و جمع
4- وظیفه علما در قبال مردم
5- دلیل لزوم مراوده با اسما الهی

موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 109 /تاثبر عدم توجه به آیات/دایره اطلاق کلمه رسل/ارتباط نام قیامت و سوال های آن/تفاوت حشر و جمع/وظیفه علما در قبال مردم /دلیل لزوم مراوده با اسماء الهی
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. [1]
خدا را شاکریم که باز در این اول صبح در محضر آیات الهی هستیم؛ «رَبِّ أَنْعَمْتَ فَزِد».
1- گزیده آیات گذشته
در ارتباط این آیه با آیه و آیات گذشته باید گفت سه آیه گذشته راجع به وصیت و اشهاد بر وصیت و چگونگی وصیت بود؛ و پایان این سه آیه نیز در همین موضوع وصیت و اشهاد بر وصیت است. حضرت حق در پایان این سه آیه امر فرمودند: ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾[2] . مراقب حضرت حق باشید و تقوا داشته باشید. ترجمه تقوا به پرهیزگاری، ترجمه به لازمه شیء است نه ترجمه به تمام معنا. تقوا این است که خودتان را در یک وقایه و یک حفظ و صیانتی قرار بدهید که جز به اسماء الهی این صیانت حاصل نمیشود. و بعد ﴿وَاسْمَعُوا﴾؛ نسبت به آیات الهی شنوایی داشته باشید.
اگر این مورد تقوا را به لحاظ آیات گذشته خاص بگیریم، تقوای در وصیت است؛ که متأسفانه بیشتر وقتها حقوق مردم و حقوق دیگران در وصیت رعایت نمیشود و این معنا آن است که تقوای در وصیت نیست. اگر اینگونه بگیریم، این ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ﴾ به لحاظ موضوع گذشته یعنی تقوای در وصیت داشته باشید. امور مالی میآید و امور مالی در دنیا بسیار لغزنده است و عدهای در دنیا لغزش پیدا کردهاند؛ برای همین خداوند امر به تقوا و امر به شنوایی دارد؛ اینکه هم امر را بشنوید، هم تقوا را بشنوید، هم موضوع تقوا را بشنوید.
و میتوانیم بگوییم ﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾[3] ؛ کسانی که این امر وصیت را — که امر در حقوق مردم است — رعایت نکنند، اینها نعوذ بالله قوم فاسق میشوند؛ و قوم فاسق دیگر مورد هدایت واقع نمیشود و در نتیجه «هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ» شامل آنها نمیشود: ﴿ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ﴾[4] .
1.1- تاثیر عدم توجه به آیات قرآن
قطعاً میدانید که هر موضوعی از موضوعات قرآن که مورد توجه قرار نگیرد، به همان موضوع انسان از حق فاصله گرفته است؛[5] و این فاصلهها هرچه زیادتر بشود، همانطور که فاسق را به لحاظ لغت هم فاسق میگویند چون از حد و حدود خودش تجاوز کرده، اینگونه میشود. هم فسق تشکیکی است، هم هدایت؛ یعنی همه اینها مقول به تشکیکاند و برای هر مرتبه، مرتبه خاصی دارد.
1.2- ارتباط آیات
در ارتباط این آیهای که الان امروز تلاوت کردیم و در محضرش هستیم — الحمدللّه — یعنی آیه ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. با آیه گذشته ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَن يَأْتُواْ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُواْ أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاسْمَعُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾[6] این است که پس از آیات راجع به حقوق، آیه راجع به معاد مطرح میشود. میشود این حرف را زد که معاد جایگاه اثبات حقوق ثابتشده در عالم دنیاست؛ یعنی حقوقی که در عالم دنیا مطرح است. اگر ما اثبات و تثبیتش کردیم و حد و حدودش را رعایت کردیم، پاسخگوییاش در عالم آخرت برای ما روان است؛ و «الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ»[7] . ربطش به آیات گذشته این است که در آیات گذشته صحبت شهادت و وصیت و شهادت بر وصیت و سوگندها و این حقوقهای مردم بود؛ در اینجا هم ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾ در واقع همین پیامهایی است که رسولان الهی برای تقوا و برای وصیت و اینها آوردند، روز پاسخگویی آنها است.
2- دایره اطلاق رسل
خب، این آیه راجع به معاد است و یکی از آیات بسیار بسیار مورد ضرورت و مورد توجه انسان و همه رسولان الهی است: ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾؛ روزی که خداوند رسل و فرستادگان را جمع میکند. ببینید هم «رسل» جمع است، هم الف و لامش الف و لام اطلاق است؛ میتوانیم بگوییم اطلاق در اطلاق است، قطعاً اینجوری است. این «الرسل» تمام رسولان گذشته را شامل میشود. میتوانیم یک حرف دیگری هم بزنیم که این «الرسل» اگر یک مقداری مطلقش بگیریم، فرشتههای الهی هم جزو رسولان الهی هستند؛ و نسبت به آن وظیفهای که دارند مورد سؤال و جواب هستند. اما سؤالهای همه آنها — به عبارت بهتر — چون آنها ﴿لَا يَسْأَمُونَ﴾[8] هستند، یعنی خسته نمیشوند، ﴿يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ﴾[9] ؛ آنچه که امر شدهاند اطاعت کردهاند. اینها دیگر پاسخهایشان پاسخهای حقانی است و تمام پاسخ را دارند. اما این رسل در اینجا خصوصیتش به رسلی است که برای هدایت مردم فرستاده شده است؛ یعنی ﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾؛ یعنی خداوند هدایت میکند قوم مؤمنین و متقین را که ﴿هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ﴾[10] ؛ که اینها رسولان آمدند و آنها اجابت کردند. خیلی نکته بسیار دقیقی است.
3- ارتباط نام قیامت و سوال های آن
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾. یک نکته خیلی مهمی که در اینجا هست — در مباحث معرفتی هم ما توضیح دادیم، الحمدللّه رب العالمین — و آن این است که یکی از اسمهای قیامت «یوم الجمع» است. چنانچه در سوره مبارکه انعام هم ﴿لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ﴾[11] آمده است. اما آیا سؤال و جوابهایی که انسانها در عالم آخرت میشود، آیا این هم جمعی است یا این هم فردی است؟ آیه دارد که ﴿يَأْتِينا فَرْدًا﴾[12] ؛ یعنی هر انسانی مسئول سؤال فردی و فردانی خویش است.
3.1- تفاوت حشر و جمع
منافات ندارد که «یوم الحشر» و «یوم الجمع» با آن تفاوتی که گفتیم که بین جمع و حشر فرق است. حشر گروهگروهی است که مقصد واحد دارد؛[13] اما جمع گروهگروهی است که شاید مقصد واحد داشته باشند، شاید مقصد واحد نداشته باشند. میتوانیم این حرف را بزنیم که «یوم الجمع» مقدمه «یوم الحشر» است؛ و شاید «یوم الحشر» مثلاً رتبه بالاتری یا منطقه بالاتری و وادی بالاتری از «یوم الجمع» باشد. همه محشور میشوند، گروهگروه میشوند؛ نعوذ بالله گروهی الی جهنم و گروهی الی الجنة و الی جنات؛ حالا که گروهی الی جنات هستند، «یطلق علیهم المحشورین». در این مطلب تأمل شود. و جالب اینجاست که حشر برای همه موجودات است: ﴿وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ﴾[14] ؛ همه موجودات و وحوش، وحوش هم محشور میشوند. حالا «وحوش» یک معنا این است که یعنی انسانهای حیواننما که در آن عالم آخرت هستند، آنها هم محشور میشوند.
﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ آن روزی که رسولان جمع بشوند — ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾ — پس جامع و جمعکننده خداست، مجموع و جمعشده رسولان است. «یوم الجمع»، عالم آخرت است. حالا که اینجوری شد، ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ از آنها سؤال میکند. عرض کردیم این «قول» در آیات شریفه اعم از فعل و گفته است. خداوند به اینها این سؤال را دارد که ﴿مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ شما چه جوابی دارید؟ نعوذ بالله من سیئات أعمالنا و شرور أنفسنا. این معلوم میشود که هر عالمی نسبت به متعلم و نسبت به مردم زمانه خودش یک مسئولیتی دارد که باید پاسخگوی حالات آنها هم باشد؛ خیلی عجیب است.
4- وظیفه علما در قبال مردم
پس بیتفاوتی هرگز؛ امر به معروف و نهی از منکر باید نهادینه بشود؛ دو فریضهای که «بِهِا تُقَامُ الْفَرَائِضُ»[15] . وقتی که چنین باشد، یک عالم و یک کسی که دانشمند است و فرزانه است نباید بگوید به من چه، به من ربطی ندارد، به تو ربطی ندارد. چه هستی؟ تو عالم این مردمی، باید مربوط باشی؛ و فردا همین سؤالی که ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾ مشمول تمام علما میشود؛ نعوذ بالله من سیئات أعمالنا و شرور أنفسنا. اولین مسئولیتی که هر عالمی دارد نسبت به اهل و فامیل خودش است. و از همان طرف هم هست که مردم نسبت به علما تکلیفی دارند که هم باید آنها را بشناسند و هم باید آنها را متابعت بکنند.
لذا «یوم الجمع» برای الرسل است و سؤال از رسولان است که از این امتتان و با این امتتان چه کردید؟ ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ شما چه جواب دارید؟ و از قدیم هم ضربالمثل معروف است که هر کس بامش بیشتر، برفش بیشتر. و به عبارت بهتر، رسالت حضرت رسول مکرم اسلام (صلّیاللهعلیهوآله) رسالت مطلقه است؛ چون رسالت مطلقه است، جوابی هم که از ایشان میشود جواب اطلاقی است و سؤالش هم باید سؤال اطلاقی و فراگیر باشد؛ جواب این سؤال هم باید همینگونه باشد. ﴿فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ﴾؛ سؤال میشود که شما چه جواب دادید؟ ﴿قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا﴾؛ چقدر این سؤال و جواب [عجیب است]. جواب رسولان الهی این است که علمی برای ما نیست.
﴿إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾. ملاحظه بفرمایید تا ببینیم این ﴿لَا عِلْمَ لَنَا﴾ با اینکه گفت ﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾[16] ، اینها چه جوابی دارند؟ چه جوابی؟ خاطر مبارکتان هست که در شرح اسما ما گفتیم هندسه نظام وجود بر اساس اسماء الهی است و عالم امکان در تحت اداره اسماء الهی است؛ و تعلیم تعلم هم به اسماء الهی است.
5- دلیل لزوم مراوده با اسما الهی
برای همین اولین وظیفه ما این است که اگر میخواهیم در فردای قیامت جوابی داشته باشیم — چنانچه رسولان ما جواب دارند — ما محشور با اسماء الهی باشیم. تا میتوانید ادعیهای که اسماء الهی در آنهاست و آیاتی که اسماء الهی در آنهاست را بخوانید. من عرض میکنم هیچ آیهای از آیات الهی نیست الا اینکه در آن تجلی یک اسمی از اسماء الهی، یا اسمی یا اسمایی از اسماء الهی هست.
تا برسیم به این ﴿لَا عِلْمَ لَنَا﴾. این نفی — اگر نفی جنس باشد — آنها میگویند ما علم نداریم. این «علم نداریم» کدام علم است؟ میبینیم چگونه علمی است، با اینکه آنها عالم هستند، حتی دیگران هم عالم هستند. این چه علمی است؟ انشاءالله ملاحظه بفرمایید تا برسیم. انشاءالله که موفق و مؤید باشید؛ رزقنا الله انشاءالله ایانا و ایاکم. و از نظر ادبی هم عنایت دارید که ﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾؛ کلمه «یوم» ظرف است و به لحاظ ادبی ظرف نیاز به متعلق دارد؛ متعلق او ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾ است؛ که ﴿یَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ».