1405/08/16
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیه 108-109 /تقوا مقول به تشکیک/دریافت معارف از دو راه/تفاوت فسق و جور/تعریف روایی گناه کبیره
محتويات
1- گزیده آیات گذشته2- تقوا مقول به تشکیک
3- دریافت معارف از دو طریق
4- تفاوت فسق و فجور
5- توضیح عادل
6- فرع فقهی سقوط عدالت درصورت گناه
7- فاسق و فاجر دو صفت از دو جهت در یک شخص
8- تعریف روایی از گناه کبیره
موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 108-109 /تقوا مقول به تشکیک/دریافت معارف از دو راه/تفاوت فسق و جور/تعریف روایی گناه کبیره
﴿ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾[1]
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ﴾.[2]
1- گزیده آیات گذشته
در رابطه با آیه کریمه ۱۰۸ سوره مبارکه مائده عرض شد، «ذَٰلِكَ» مشارالیه همین مطالب آیه گذشته است: وصیت و شهادت بر وصیت و اشهاد بر وصیت است؛ و اینکه شاهدین عدلین، دو شاهد عادل شهادت بدهند، یا از مسلمانان یا از غیر مسلمانان باشد. و در محضرتان عرض کردیم که این ﴿ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ﴾[3] یعنی «مِنَ الْمُسْلِمِينَ»؛ بعضیها آمدند گفتند این «مِنْكُمْ» یعنی از شما خود فامیل یا غیر فامیل. همین قانون اسلامی شهادت است: در اشهاد بر شهادت و شاهد بر شهادت، دو تا عدل شهادت بدهند ، و اگر آنها شهادت دادند و مورد پذیرش واقع نشد، قسم بخورند و قسمشان بدهند ، همین است که شما شاهد بر وصیت داشتید و مُوصِی و وصیتکننده و میت وصیتی کرده؛ مثلاً قسم بخورید که همین اموال بوده و غیر از این نبوده است؛ اگر پذیرفته نشد، مرحله دیگر کدام قسم است؟ قسمی که فامیل و بستگان یا به عبارت بهتر، ورثه میت و موصی برای اموالی که در دست وصی بوده است، قسم میخورند.
بعد هم در آیه شریفه این بود ﴿فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا﴾[4] ؛ اگر خدای نخواسته لغزشی، گناهی، انکاری نسبت به وصیت داشتند، کسان دیگر جانشین آنها میشوند.
و آیه شریفه این است که «ذَٰلِكَ» — همین قانونی که در آیات قبل آوردیم — «أَدْنَىٰ»؛ نزدیکتر است که ﴿أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا﴾. یعنی همین بهترین وجه شهادت است که اینگونه باشد: اول اقرار از کسانی که اموال پیش آنها هست، شاهدین عدلین؛ اگر اینها قبول نکردند، بعداً قسمشان بدهند؛ بعد از «صلات» — بعد از نماز و مراسم عبادی — قسم بدهند. اگر نشد، دو نفر از ورثه بیایند شهادت بدهند؛ این به واقع بهتر و نزدیکتر است. ﴿بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا﴾ که شَهَادَةً مِنَ اللَّهِ است؛ این شهادت از حضرت حق است که شهید و شاهد حقیقی اوست.
﴿أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ﴾؛ جالب اینجاست که در آیه شریفه اینکه قَسَمی بعد از قسمی آورده بشود، پس وصیت است، استشهاد و شاهد گرفتن بر وصیت است. دو عادل آوردن است. اگر اینها آمدند، اموالی را آوردند، ورثه گفتند چیز دیگری هم هست، اینها قسم بخورند که همین بوده است و غیر از این نبوده است. اگر نشد،باز دو مرتبه ورثه قسم بخورند؛ پس چند عنوان در آیه مطرح شده: در آیات گذشته وصیت، اشهاد بر وصیت، قسم خوردن، و دو مورد قسم خوردن برای انکارها.
﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾؛ و تقوای الهی داشته باشید و «اسمعوا»؛ و شنوایی داشته باشید. ما یک «سمع»ی داریم، شنیدن است؛ یک «اسماع» و «استماع»ی داریم، توجه به شنیدن است؛ و یک «صغو» داریم که به معنای گوش دادن و کاملاً توجه دادن است.[5] و اینکه ابزار جسمانی شنوایی را به استخدام گرفتن برای شنوایی است. حتی گاهی وقتها گوشش را هم میآورد که با دقت گوش بکند. به عبارت بهتر این «صغو و اصغا» میشود؛ یعنی با غین، یعنی اینکه توجه به این شنواییاش هم دارد. یک وقت میشنود، یک وقت شنیدن است، یک وقت توجه به شنیدهها و اینها است.
حالا اینجا «تقوای الهی» و «اسمعوا»؛ اینجا «وَسْمَعُوا»؛ یعنی گوش هم بدهید، توجه هم داشته باشید﴿. أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا﴾؛ یا اینکه ترسی دارند که قسمهایشان رد بشود، همین کار را بکنند. و به عبارتی بهتر، آیه کریمه در مقام بهترین شیوه وصیت و شهادت گرفتن بر وصیت و اجرای وصیت است.
2- تقوا مقول به تشکیک
﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾؛ تقوای الهی داشته باشید و این دستور الهی را بشنوید. این «وَاسْمَعُوا» بعد از «وَاتَّقُوا»؛ یعنی به عبارت بهتر، در هر تقوایی، در هر مرحلهای از مراحل، خاص به همان مرحله است. خاطر مبارکتان هست، ما در جلسههای گذشته عرض کردیم که تقوا مقول به تشکیک است؛ مقول به تشکیک. یعنی چه؟ یعنی در هر مرحله از مراحل، تقوا لازم است. اینطوری نیست که ما بگوییم یک کسی که به یک مرحله رسید، کان متقیاً، در مراحل قبلی متقی نیست؛ نه، تقوا در تمام مراحل سریان و جریان دارد. اگر قرار باشد تشبیه بکنیم، مثل این است که بچه در کوچکی دستش تو دست پدر و مادر است، بزرگتر هم میشود باز نیاز به مواظبت و مراقبت دارد، یک جور دیگر؛ و همینطور تا ادامه دارد. به عبارت بهتر، این تقوا یعنی با توجه به موضوع قبلی که مطرح شده است، یعنی رعایت این سیره اجرایی وصیت و شاهد بر وصیت. این تقوای الهیه در اینجاست. و اینکه نسبت به همین دستور الهی شنوایی داشته باشیم.
3- دریافت معارف از دو طریق
چون میدانید که عامل معرفت ما دو چیز بیشتر نیست: دیدن ماست و شنیدن ماست. و جالب این است که معرفتی که از گوش میرسد قویتر است تا معرفتی که و علمی که از چشم میرسد. برای همین هم — نکته مهم معرفتی را در محضرتان عرض کنم — آنانی هم که در سیر و سلوک هستند، معمولاً گوششان زودتر از چشمشان باز میشود. لذا ﴿هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾[6] است؛ اول گوش باز میشود، بعد چشم باز میشود.
در القائات و دریافتهای وحی برای انبیا و اولیای الهی هم چنین است: اول جبرائیل با صداهای مختلف، در آواهای مختلف تا کمکم بعداً میآید به تمثل صورت خود جناب جبرائیل بر آنها. هم دارای مراتب دارد؛ یعنی اول از آوا شروع میشود تا به مناظر میرسد و تا به حقایق میرسد. انشاءالله رزقنا الله ایانا و ایاکم. لذا اینجا تقوا است و شنیدن است. از آیه میشود این استفاده را کرد که بگوییم بستر و زیربنای همه کشف و کرامات و تصرفات و دیدنها و شنیدنهای غیرمترقبه، تقواست: ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾[7] ؛ و تقوای هر کسی هم به قدر استطاعت خودش است.
4- تفاوت فسق و فجور
﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾؛ خداوند گروه فاسق را هدایت نمیکند. فاسق را چرا فاسق میگویند؟ به خاطر اینکه از حد و حدود خودش تجاوز کرده و به حدود و به حقوق دیگران سرایت کرده و حقوق دیگران را غصب کرده است.[8] میشود این حرف را زد که در اینجا اگر کسی خدای نخواسته نسبت به اوامر الهی، تقوا و شنوایی نداشته باشد و اجراییات اوامر الهی را نداشته باشد، خدای نخواسته فاسق میشود. و فسق غیر از فجور است. فجور گناهی است که به عبارت بهتر بیپروایی و دریدگی و بیحیایی را به وجود میآورد؛[9] اما فسق همانقدر است که اینکه میگوییم فلانی نعوذ بالله فاسق شد، یعنی به عبارت بهتر از آن حد عدالت و خصوصیات اجرای اوامر الهی خارج شده است.
5- توضیح عادل
در مورد فاسق هم در اینجا میتوانیم بگوییم در مقابل آن حکم عادلی است که برای دو شاهد مطرح شد؛ میگوییم فاسق/عادل. عادل آن است که ملکهای دارد که از گناه او را نگه میدارد؛ که اصرار بر گناهان کوچک و انجام گناهان بزرگ و کبیره ندارد. اما فاسق مقابلش است؛ یعنی کسی است که خدای نخواسته هی مرتب گناه میکند و پشت سر همدیگر مرتکب گناه میشود.
6- فرع فقهی سقوط عدالت درصورت گناه
حالا آن یک بحث فقهی است که در فقه هم باید بحث بکنیم که آیا اگر یک نفر یک کبیره از او صادر شد، از عدالت ساقط میشود یا نه؟ حالا بعد آنجا اعداد دارند میگویند؛ حالا بیشتر اتفاق بر این است که گناهان کبیره مرةً واحدة هم از عدالت ساقط میشود. در نتیجه نمیتواند امام جماعت بشود، نمیتواند قاضی بشود، نمیتواند شهادت بدهد، و چیزهایی که مسبوق به عدالت است؛ و حتی شاهد — خدای نخواسته — بر طلاق هم نمیتواند باشد.
اگر توبه کرد که باز دیگر حکم ثانوی میآید؛ توبه که بکند، « التَّوْبَةُ تَجُبُّ مَا قَبْلَهَا »[10] قبلها را دیگر جبران میکند. ﴿وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾. انشاءالله که جزء عدلا هستید و جز عادلین هستید و انشاءالله به حدی برسید و برسیم که مثل اینکه میگوییم «زیدٌ عَدْلٌ» در این قسمت باشه. اصلاً بعضیها تندیس عدالتاند. آن که راجع به سرالانبیا و المرسلین، حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) گفته شد: قُتِلَ عَلِيٌّ فِي مِحْرَابِهِ لِشِدَّةِ عَدْلِهِ؛ این دیگر همان تقوای الهی و شنوایی نسبت به اوامر الهی است.
7- فاسق و فاجر دو صفت از دو جهت در یک شخص
و اگر ما تقوای الهی را داشته باشیم، قطعاً هم به فسق و فجور منتهی نمیشود. و فجور هم — میدانید که شخص گناهکار را فاسق میگویند به یک جهت، فاجر میگویند به یک جهت دیگر. فاجر میگویند به خاطر اینکه دریدگی پیدا کرده که دیگر در وجود فطرتش هم شکافهایی ایجاد کرده که از آن سلامت افتاده.
8- تعریف روایی از گناه کبیره
﴿يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ﴾؛ تا اینجا این سه آیه. فسق هم تشکیکی است؛ همانطور که عدل تشکیکی است، فسق هم تشکیکی است. حالا البته که سؤالی هم فرمودید که چه گناهانی گناهان کبیره است. خوب، در روایات مختلفی داریم؛ بعضیها نام بردند: دروغ گفتن، خدای نخواسته زنا و چیزهای دیگر و چیزهای دیگر؛ و مواردی که بیان شده است. اما یک حدیثی داریم که این حدیث خیلی معتبر است؛ وقتی سؤال کردند، حضرت گناهان را نام نبردند، معیار گناه را نام بردند. این از آن روایتهای ناب است. حضرت فرمودند: «هر گناهی که انسان مرتکب بشود و نسبت به او بیاهمیت باشد، سُمِّي كَبِيرًا»[11] ؛ یعنی معلوم میشود گناه کبیره در حرمتشکنی حضرت حق است. اگر اینجوری باشد، یک کسی گناهی را نعوذ بالله انجام میدهد، ناراحت است؛ اما یک وقت گناهی را انجام میدهد، خدای نخواسته ناراحتی هم ندارد. میتوانیم بگوییم کبیر آن است که اینقدر تجری و جرأت بر علیه مولا در آن — نعوذ بالله — تقویت شده که گناه هم میکند و گاهی از اوقات نعوذ بالله خوشحال است. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ».