1405/08/13
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیه 108 /سنخیت تقوا با اشخاص متقی/شان نزول آیه /شرط عدالت و نسبت آن با اسلام شاهد
محتويات
1- گزیده مباحث وآیات گذشته1.1- حکم فقهی
1.2- بیان اختلاف قرائت
1.3- ادعای محق بودن به دلیل عدم تعدی
1.4- ارتباط آیات
1.5- واژه اثم
1.6- کوشش حضرت امیر المومنین در کتابت قرآن
1.7- شان نزولی وترتیب نزولی
1.8- ارتباط آیات بر وفق مبنای تفسیری استاد
1.9- واژه شناسی دنو
1.10- نوع شرطیت عدالت
1.10.1- مصداق فقهی مسئله و نظر آیت الله عباسی دامت برکاته
1.11- آیه 107
2- تقوا دارای مراتب
2.1- سنخیت تقوای با اشخاص متقی
3- دعای پایانی

موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 108 /سنخیت تقوا با اشخاص متقی/شان نزول آیه /شرط عدالت و نسبت آن با اسلام شاهد
﴿ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾.[1]
1- گزیده مباحث وآیات گذشته
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ خدا را شاکریم که باز در محضر آیات الهی هستیم، و به عدد کلمات [او سپاس میگوییم]. نکتههایی راجع به این چند آیهای که راجع به وصیت و اشهاد بر وصیت — یعنی شاهد گرفتن بر وصیت — بود، در محضرتان تقدیم کردیم. و قانون این شد که آن نکتههایی هم که در محضرتان عرض کردیم که از آیه شریفه دارد: ﴿إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ﴾[2] ؛ یعنی مرگ به محضر شما میآید. این خیلی نکته عجیبی است که مرگ به سراغ [شما میآید]: ﴿إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ﴾.
1.1- حکم فقهی
عرض کردیم که وصیت حکمش استحبابی است، مگر اینکه به ضرورتی از ضرورات، حکم وجوب پیدا کند. چنانچه گاهی وقتها هم این را — عزیزان من — مستحضر هستید، بحمدالله در مسائل فقهی هم هست که شاید گاهی از اوقات یک وصیتی حرمت پیدا کند یا کراهت پیدا کند. چرا حرمت و کراهت پیدا کند؟ همانطور که وجوب پیدا میکند به خاطر احقاق حقالناس و حقاللهی؛ شخص حقوق مردم به گردنش است، دیونی دارد، یا حقالله به گردنش است؛ اینجا باید وصیت بکند که بعد از مرگش دیگران مطلع بشوند، انجام بدهند و اسقاط تکلیف بکنند، اگر تکلیفی هست. اما گاهی از اوقات اگر وصیتی منجر به نزاع و اختلاف بشود، و حتی خدای نخواسته گاهی وقتها منجر به این بشود که بین افرادی زد و خوردی واقع بشود و نعوذ بالله قتلی واقع بشود، اینجا جایی است که وصیت به حکم ثانوی، حرمت پیدا میکند. و الا وصیت در حکم اولیاش استحباب است.
1.1.1- شرایط وصیت و شان نزول آیة
بعد در آیه گذشته، در ارتباط آیات و آیات — که در محضرتان عرض کردیم — در جلسه گذشته، اگر آن کسانی که شاهد بر وصیت بودهاند؛ گفتیم شاهدان بر وصیت میتوانند هر دو مسلمان باشند، هر دو غیر مسلمان باشند، یکی مسلمان باشد، یکی غیر مسلمان باشد. و حتی در سفر هم به خصوص انسان میتواند وصیتی داشته باشد؛ که اصلاً شأن نزول آیه را — چنانچه در آیات گذشته عرض کردیم — شأن نزولش برای کسانی بود که در سفر بودند؛ اما شأن نزول دلیل بر خصوصیت و تخصیص آیه به سفر نمیشود. بعد عرض کردیم که اگر اینها نبودند، افراد دیگری به جای اینها مینشینند و اینها را بعد از نماز قسمشان میدهند؛ که در آیه﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴾.[3] خواندیم و در آیه ﴿يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلاَةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاَ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلاَ نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّهِ إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ ﴾.[4] خواندیم. و در آیه ﴿ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ ﴾.[5] عرض کردیم که اگر اینها نبودند، از کسانی که وصیت برای آنها شده است و از ورثه وصیتکننده و موصی هستند، آنها را میآورند و قسمشان میدهند.
در این قسمت بودیم: ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾.
1.2- بیان اختلاف قرائت
یک قرائتی هم در آیه شریفه هست که ﴿مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ﴾. «اولیان» — عرض کردیم — افعل تفضیل [است]؛ و در اینجا افعل تفضیل تفضیلی نیست، افعل تفضیل تعیینی است؛ یعنی حتماً باید همین کار صورت بگیرد. بعضیها از قرائتها هم در آیه شریفه «اولین» است؛ اگر «اولین» باشد، این «اولین» — به عبارت بهتر — برمیگردد صفت «الذین» میشود: ﴿الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيْنِ﴾؛ که اینها جز اولینهای آگاه به اموال وصیتکننده هستند.
1.3- ادعای محق بودن به دلیل عدم تعدی
در آیه شریفه داشت که ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾؛ اینها قسم به خدا میخورند که شهادتشان احق از شهادت دیگری است؛ ﴿وَمَا اعْتَدَيْنَا﴾؛ و قسم میخورند که ما اهل اعتدا [نیستیم]؛ تجاوز از حقی به حق دیگری است.[6] میگویند خداوند ﴿لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ﴾[7] ؛ به همین جهت است که هر کسی باید نسبت به آن حدودی که دارد و حدود الهی را رعایت کند و معتدی نباشد: ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ﴾؛ که اگر ما نسبت به وصیت صادق و شاهد نباشیم، ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ﴾.
1.4- ارتباط آیات
در ارتباط آیه به آیه، ببینید در این چند آیهای که راجع به وصیت [است]، آخر آیات، آیه ۱۰۶ داشت: ﴿إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ﴾ ؛ آثم غیر از معصیت است؛ گفتیم آثم گناهی است که با توجه به خیلی از چیزها صورت میگیرد. در این آیه — در آیه آخر ۱۰۷ — دارد: ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ﴾. و ظلم آن است که یک حقی وجود دارد و آن حق نادیده گرفته میشود یا خدای نخواسته غصب میشود[8] ؛ که حد نهایی چیست که در آیه شریفه بحث ولایت و بحث خلافت الهی دارد: ﴿لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ﴾[9] ؛ عهد من خداوند به ظالمین نمیرسد؛ یعنی ولایت خاص انسانهای عادل است. حالا اینجا «ظالمین» ارتباطش این است که آیه شریفه اول خطاب آیه شش چه بود؟ ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ﴾؛ یا «ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ»؛ نقطه مقابل عادلین چیست؟ که ظالمین هستند. لذا آیه شریفه خیلی با حساب و کتاب این صفت را آورده است.
1.5- واژه اثم
در واژه آثم هم گفتیم: آثم گناهی است که انسان با توجه انجام میدهد[10] ؛ حالا این با توجه — چه گناهی که نسبت به خودش، چه خدای نخواسته حقی که نسبت به دیگران — انجام میدهد،[11] دو تا گناه حساب میشود؛ چون به عبارت بهتر، دو تا فعل از آن انجام شده. و عنایت هم دارید در بحث ثواب و عقاب — هم در مسائل معرفتی گفتیم — که ذات باری تعالی اینقدر کریم هستند که به نیت گناه عقاب نمیدهند، اما به فعل گناه عقاب میدهند. لذا اینجا هم رضایت، همیشه یک فعلی [است]؛ حالا که شد یک فعلی از افعال، نتیجه دارد. لذا لهو اثمان، دو تا گناه و دو تا کار کرده است؛ یکی عنوان این است که گناه کرده، یکی اینکه رضایت به یک گناه دیگران هم شده.
1.6- کوشش حضرت امیر المومنین در کتابت قرآن
در ارتباط آیه به آیه، ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ﴾ — به عبارت بهتر — همانطور که ﴿إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ﴾ آیه ۱۰۷ ترسیم عملی و فعلی آثم بود، ما آیه ۱۰۸ را هم ترسیم عینی و عملی آیه ۱۰۷ میدانیم. ما قائل به ارتباط در همه آیات الهی هستیم؛ گرچه که گاهی از اوقات باید حکم مستقلی از آن استفاده بشود، اما آیات الهی پیوسته هستند. و همینطوری که الان نازل شده و در دست ماست، چینش رسالت و چینش کتابت وحی نیز به این شکل بود. و جالب است که بعد از رحلت آقا رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) در تاریخ دارد که حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) سه شبانهروز هیچگونه کار دیگری جز کتابت قرآن انجام ندادند؛ «عن عليّ عليه السلام أنّه رأى من الناس طيرة عند وفاة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فأقسم أن لا يضع على ظهره رداء حتّى يجمع القرآن، فجلس في بيته حتّى جمع القرآن، فهو أوّل مصحف جمع فيه». [12]
انسانی که از اوله الی آخر قرآن را حفظ است، حتی از نزول — شأن نزولش، معانیاش — و حتی مراد متکلم — و حتی مراد متکلم، یعنی مراد حضرت حق — و تبارک و تعالی — را عالم است؛ اما سه شبانهروز نشستن [و] قرآن را کتابت [کردن]. و این قرآنی که الان در دست ماست، من اوله الی آخره همینگونه است.
1.7- شان نزولی وترتیب نزولی
ما عرضمان این است که — حتی بارها هم در محضرتان تقدیم کردیم — شأن نزولی قرآن و ترتیب نزولی قرآن برای ترتیب ترتیبی قرآن است؛ نکته بسیار مهمی است. به عبارت بهتر، ترتیب نزولی قرآن برای بیان ترتیب ترتیبی قرآن است؛ چون این ترتیبی قرآن، مرحله بعد از آن ترتیب نزولی است. ما یک ارتباط نزولی میخواهیم بیان کنیم؛ در ارتباط نزولی، ما ترتیب آیات و ترتیب سورههایی که نازل شدهاند [را داریم]؛ مثلاً یکی از ترتیبهایی که وجود دارد و خیلی هم مهم است، چون این ایام متعلق به حضرت زهرا (سلام الله علیها) است. مثلاً سیزدهمین سورهای که در قرآن نازل شده است، سوره مبارکه ﴿وَالضُّحَىٰ﴾[13] [است]: ﴿وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ﴾[14] ؛ این خطاب، خطاب خاص [است]؛ نفرمودند که لسوف یعطی النبی که انبیا بگویند ما هم هستیم، نفرمودند : که لسوف یعطی الرسول تا رسولان دیگر هم بگویند ما هستیم؛ فرمودند: ﴿وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰ﴾؛ «کاف» در «یعطیک» خطاب است؛ یعنی ما فقط به توی پیغمبر. سوره چندم؟ سوره سیزدهم در ترتیب نزول. اگر ذهنم اشتباه نکند، سوره چهاردهمی که نازل میشود سوره مبارکه «وَالْعَادِيَاتِ» است و این سوره را گفتند، صورت امیرالمؤمنین (علیه السلام)؛ کما اینکه ﴿وَالضُّحَىٰ﴾ صورت رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) [است]. بعد سوره چندم نازل میشود؟ سوره پانزدهم: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾[15] . این بهترین ترتیب نزولی است.
یعنی کسانی که میگویند «حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ»[16] — با قرآن را با قرآن باید تفسیر کنیم، نعوذ بالله به سراغ روایات و ائمه نرویم — عرض ما این است: همین ترتیب نزول را بگذارند. آنجا میگوید ﴿وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ﴾ اینجا میگوید ﴿ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾. ما در تفسیرمان هم آوردیم، بارها هم عرض کردیم، امروز هم حالا که صحبتش شد تکرار میکنیم که این بهترین گواه بر این است که سوره مبارکه آقا رسول الله — حالات آقا رسول الله — سوره مبارکه امیرالمؤمنین ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾[17] ، [سوره مبارکه] حضرت زهرا (سلام الله علیها) ﴿ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾ [است]. و اینجاست که حضرت فرمودند: رضای فاطمه رضایت من است.
«أن النبي قال : فاطمة بضعة مني يرضيني ما أرضاها».[18] خب حالا ما عرضمان این است که در این آیه، ترتیب آیات را ما هم ترتیب ترتیبی و هم ترتیب نزولی میدانیم؛ و ترتیب نزولی گام اول برای بیان ترتیب ترتیبی قرآن است؛ یعنی اینگونه که چیده شده است، به چیدمان آقا رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) و به کتابت کاتبان وحی — به خصوص کتابت قرآن حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) — و به قرائت جناب حفص از آثم، و این سیر، سیر ترتیبی قرآنی است که الان در دست ماست. الْحَمْدُ لِلَّهِ. حالا طبق این، ما عرضمان این است که بهترین ترتیب را در ترتیب ترتیبی میتوانیم داشته باشیم.
1.8- ارتباط آیات بر وفق مبنای تفسیری استاد
ما هر آیهای را پیشنیاز آیه بعدی و هر آیه بعدی را مفسر یا مصداق آیه قبلی میدانیم؛ حتی در آیاتی که گاهی وقتها گمان میکنند مرتبط نیستند، اما این منافات با حکم کلی ندارد. حالا وقتی که چنین شد، این آیه دارد که ﴿ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا﴾[19] ؛ مشارالیه «ذَٰلِكَ» به کجا میخورد؟ این «ذَٰلِكَ» میخورد به همه آیات قبلی که راجع به وصیت است؛ که با ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ﴾[20] و اشهاد بر وصیت است؛ که فرمودند شهادت دو تا عدل بگیرید — یا دو تا عدل مسلمان، یا دو تا عدل غیر مسلمان، یا یکی مسلمان، یکی غیر مسلمان — و اگر نبودند و قبول نشد، اینکه بعد از نماز یا بعد از مراسم دینی اینها را قسم بدهید؛ و بعد اینکه اگر کسی نبود، بیایید چه کنید؟ آن صاحبان مال را که میدانند و مرتبط با موصی هستند — یا ورثه موصی هستند — اینها را قسمشان بدهید. و اگر اینها نبودند، افراد دیگری به جای اینها — که این سزاوارتر است.
1.9- واژه شناسی دنو
اینجا «ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ»؛ «أَدْنَىٰ» صیغه و وزن افعل تفضیل از «دُنُو» است؛ یعنی نزدیکترین به حق، این است. چنانچه دنیا را که دنیا میگویند چون نزدیکترین عالم به انسان است؛ یا نزدیکترین عالم به عالم موجودهای مجردی است که آفریده میشوند. دنیا را که دنیا میگویند چون یا از «دناعت» است که معنی پستی است، یا از «دنو» است که به معنی نزدیکترین به عالم اجسام است.[21] عرض ما این است که از همین «دنو» است: «ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ»؛ این نزدیکتر است که آورده بشود به شهادت — «عَلَىٰ وَجْهِهَا». و ضمیر «وجهها» به «شهادت» می خورد: «عَلَىٰ وَجْهِهَا»؛ شهادتی که به وجه خودش انجام بشود. یعنی چه؟ یعنی به عبارت بهتر، باید مقرون به عدالت باشد.
1.10- نوع شرطیت عدالت
و حکم را در جلسات گذشته عرض کردیم: ما شهادت را هم میگوییم مقرون به عدالت است، وصیت را هم میگوییم مقرون به عدالت است، طلاق را هم — نعوذ بالله — میگوییم مقرون به عدالت است؛ منتها یک تفاوتی بین اینها هست. در وصیت، عدالت شرط کمال است، نه شرط صحت؛ یعنی اگر دو تا شاهد بودند اما شاهدین غیر عادلین بودند، وصیت بدون شاهدین عادلین اشکالی ندارد و صحیح است؛ پس شرط صحت وصیت نیست. اما در طلاق، شرط صحت [همان] شهادت عدله [است]؛ چنانچه در خود عنوان شهادت هم — شهادت عدلین — عدالت شرط چیست؟ شرط صحت شهادت است؛ یعنی شرط شاهد بودن بر یک واقعه این است که «کَانَ عَادِلًا»؛ به خصوص اگر در بحث قضا قرار باشد ثمرهای داشته باشد. لذا این «عَلَىٰ وَجْهِهَا» یعنی بر وجهی که شهادت به عدالت قرار بگیرد؛ همان که اول در آیه شریفه داشتیم:﴿اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ﴾.[22]
این «علی وجهها» یعنی « ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ»؛ دو شاهد دیگر که دارای عدالت باشند؛ یا از خود شما مسلمانها، یا دو نفر دیگر از غیر مسلمانها. پس معلوم میشود در بحث وصیت و شهادت، بحث چیست؟ بحث عدالت و امانت و سلامت است؛ نه اینکه بحث چه باشد؛ به عبارت بهتر، همانی که در فقه هم گفتیم: عنوان این است که اینها مطمئن باشند که صادقانه حرف میزنند. و به عبارت بهتر، اگر یک روزی خدای نخواسته یک کسی بود که گناه میکرد اما صداقت داشت، ما شهادتش را بپذیریم یا شهادتش را نپذیریم؟ اینجا یک چیزی است که باید مورد بحث قرار بگیرد؛ میشود گفت که در بحث جایی که عدالت شرط صحت است و شرط قبول است، بگوییم عدالتی است که باید رعایت بشود: عدم اصرار بر صغائر، یعنی صغائر، گناهان صغیره را زیاد انجام ندهد و انجام کبیره ندهد.
1.10.1- مصداق فقهی مسئله و نظر آیت الله عباسی دامت برکاته
مثلا اینجا بحثی عرفی است؛ که آن باز خود بحث مبنایی تلقی میشود که به عنوان مثال آیا اصلاً اصل ریشتراشی حرمت دارد؟ مشهور هم بنا بر حرمت است. اگر حرمت داشته باشد و فسق ظاهری باشد، میشود ازشان پذیرفت یا نه؟ آری، یک چیزی که باید بحث بشود. اما گاهی از اوقات که اختلاف مبنایی در مسئله تراش ریش [است] و بعداً هم باز در همان جا — آیا این اماره بودن بر گناهش چطور است؟ حالا از تراش ریش نمیخواهم دفاع بکنیم، اما واقعیت عرفی اینجوری است: بعضیها را میبینید آدمهای متشخصی هستند، اما سیرشان هم اینجوری [است]؛ آدمهای گناهکاری هم نیستند؛ واقعاً آدمهای متشخصی هستند، حتی گاهی وقتها عابدند. اما حالا به چه دلیلی اینگونه شده؟ آیا میتوانیم ما این را اصرار بر صغائر بگذاریم؟ آری، این یک بحثی است که باید واقعاً به لحاظ ابتلا و موضوعی هم بحث بشود.
مسئله ریش به بحث امروز ارتباطی ندارد اما؛ چون سؤال فرمودید، دیگر باید مسائل مبتلا به را بگوییم. ما وقتی که میآییم به روایاتی — چون ما در فقه، نسبت به عزیزانی که در فقه هم تشریف دارند، خیلی اصرار داریم که روایاتی که صادر میشوند، ما موضوعات صدور را در نظر بگیریم؛ مثل همانها معمولاً در روایات تقیه، ما بحث موضوع را خیلی دقیق میدانیم. همانطور که قرائن لفظی و ادبی میتوانند قرائن باشند، و قرائن سیاقی و سباقی هم میتوانند قرائنی بر یک استظهاری باشند، قرائن حالیه و مقالیه هم میتوانند وصف حال روایات باشند. ما میبینیم این روایاتی که من با دقت — چون مبتلابه بود و استفاده کردم، میخواستم جوابشان را بدهم — روایاتی که راجع به همین تراش ریش [است]، روایاتی که معمولاً برای استفاده میشود که تراش ریش نباشد، معمولاً برای این بود که وقتی که این [کار] یک نشانه چه بود؟ نشانه افراد خاصی بود؛ میتوانیم این را قرینه قرار بدهیم. یک مقداری قابل دقت است؛ نظر ما این است. چون میدانید ما قائل در روایات، قائل به تمثیلیم؛ و احکام و مثالها را باید ملاحظه کرد؛ تخصیص نیست؛ وقتی که تخصیص نباشد، ما باید ببینیم این امارهای که برای شخص گناهکار باشد، الان در زمان ما هست یا نه؟ احتیاط — احتیاط واجب میدانند — الان در فتوا اهل [علم]... روایات داریم [درباره] بنیامیه {که ریش میتراشیدند }— همین موضوعی است، {چون بحث ریش تمثیل است الان اگر مصداق تشبه به کفار نباشد در نتیجه حرمت ندارد}.
اما اگر الان یک کاری در یک مثل آلات قماره [باشد]؛ آلات قمار را اگر چیزی آلت قمار باشد، برد و باختش نباشد، در آن خرید و فروش حرام است. اما یک چیزی از آلت قمار خارج شده، برد و باختش اشکالی شاید نداشته باشد برای بازی، البته. اما اگر شرطی باشد که حرمت دارد، با کاغذ هم آدم بازی بکند، با انگشتانش هم بازی بکند، حرمت دارد. اینها اینجوری است؛ پس به عبارت بهتر، تغیّر موضوع پیدا کرده است.
1.11- آیه 107
آیه را بخوانیم: «ذَٰلِكَ» یعنی این قوانینی که ما در این بالا بیان کردیم، نزدیکتر است به شهادت بر وجهش:﴿أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ﴾؛ یا ترسی داشته باشند که قسمهایی بعد از قسمها مطرح بشود؛ ایمانی بعد از ایمان. چرا؟ چون در آیه دو تا قسم مطرح شد: یک قسم به ﴿أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ﴾[23] — یعنی غیر مسلمونها آمدند شهادت دادند — و احیاناً آن کسانی که ورثه موصی بودند گفتند هنوز اموالی وجود دارد که مورد انجام و مورد رد کردن به صاحبانش نیست؛ قسم میخورند که همین است؛ چنانچه شأن نزول آیه هم همین بود و شأن نزول هم خواندیم. بعد اگر نشد — که اینها قبول نکردند — چه کسانی باید قسم بخورند؟ کسانی که ورثه موصی هستند، ورثه موصی باید قسم بخورند؛ اینجا دیگر أیمان بعد از أیمان شد: ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ﴾.
2- تقوا دارای مراتب
نکتهای هم — عذر میخواهم — نکتهای هم در این آیه هست، اجازه بدهید بماند برای جلسه آینده؛ با عجله نرویم. این تعبیر مهم است: ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾ — هم عنوان تقوا — که بعد از امر به ایمان و ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾[24] ، یکی از مواردی که بیشترین اوامر را ما داریم، امر به تقواست. اینجا میگوید ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا﴾. در بعضی از آیات دارد که ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾[25] »؛ در بعضی از آیات دارد ﴿اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ﴾[26] . این تقوا خیلی مهم است؛ معلوم میشود که تقوا دارای مراتب است و در هر مرتبهای ما تقوای خاص داریم. نتیجه چه میشود؟ ما عرضمان این است: تقوا — همانطور که مفهوم مشکّک است، قابل تشکیک و قابل درجات است؛ مصادیق مشکک هم دارد. و این حرف جدید است. آری، آری؛ اگر اینجوری باشد، میتوانیم بگوییم هر مفهوم مشککی برای هر شخصی در هر نقطهای، خاص به خودش است. ما عرضمان این است که هیچ تقوایی دو ندارد؛ و این را اصرار داریم بر آن؛ اینقدر دو ندارد، که یک جا میگوید ﴿لِلْمُتَّقِينَ﴾[27] ، بعضی از جاها میگوید ﴿وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَىٰ﴾[28] ؛ این حقیقت ، خود تقوا — عاقبتساز [است]. خیلی حرف عجیبی است. و این اگر ما حرف مصداق را زدیم، تقوا عاقبت میشود؛ و الا اگر حرف مفهوم را بزنیم — که مفاهیم خیلی است و در این صورت — و حتماً در این جهت دقت کنید؛ تقوا دارای مراتبی است؛ مرتبه نیست [یعنی تکمرتبه نیست]. یعنی هر شخصی در هر جایی، در هر نقطهای، آن تقوا را لازم دارد؛ و این تقواهای متعدد که جمع شد، یک «اتقایی» درست میکند که ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾[29] .
2.1- سنخیت تقوای با اشخاص متقی
به این جهت ما میتوانیم بگوییم که یکی یک تقوا دارد، یکی دو تا دارد، یکی ده تا دارد، یکی صد تا دارد؛ یکی در خانه متقی است، در بیرون متقی نیست؛ یکی در بیرون متقی است، در خانه متقی نیست؛ یکی هر دو جا متقی است؛ یکی در این دو جا متقی است اما اگر در یک مورد غضبی قرار بگیرد، متقی نیست. همین مراتب است. «وَالْمُخْلَصُونَ عَلَی خَطَرٍ عَظِیمٍ».[30] دیگر اینجاست که خیلی باید دقت بشود: مخلِص و مخلَص؛ و همه خطر، همه جا تهدید میکند؛ فقط ما باید مراقبت هایمان را شدیدتر بکنیم. جالب هم این است — بحمدالله اهل فضل و دقت هستید — تقوا محدودیت نیست؛ تقوا مصونیت [است]؛ تقوا محدودیت نیست. هر چه که ما در صیانت بیشتر و حفاظت بیشتر قرار بگیریم، ما تقوایمان بیشتر است. امر به تقوا هم همین است: که ما در محدودیت قرار نگیریم، در مصونیت قرار بگیریم. تقاضا میکنم این را نشر بدهید؛ اینقدر جفا به تقوا شد که گمان کردند تقوا همش «نه نه نه نه» [است]؛ یعنی اینقدر تقوا را به «پرهیز، پرهیز، پرهیز» معنا کردیم که هیچ جنبه ایجابی برای آن باقی نمانده است. تقوا یک جنبه اثباتی است که هزاران نفی را دارد. اثبات را ثابت بکنید، بگویید هزاران نفع دارد. اگر قرار باشد تشبیه خودمانی — امروزی — داشته باشیم، مثل پیشگیری است که یک عده از اطبا و دانشمندها جمع میشوند برای اینکه یک ویروسی جمعیت را از بین نبرد، میان چه میکنند؟ واکسینه میکنند، واکسن میزنند و واکسیناسیون میکنند. ما در مقام — مردمانمان — و مردمان در مقام آیات الهی، نیاز به واکسینه شدن دارد؛ و ما بهترین واکسینه شدن را تقوای الهی میدانیم. اینجاست که تقوا دارای مراتب است؛ در هر مرتبهای از مراتب.
3- دعای پایانی
جَعَلنا اللَّهُ إِيَّانَا وَإِيَّاكُمْ وَجَعَلَنَا إِيَّانَا وَإِيَّاكُمْ مِنَ الْمُتَّقِينَ و انشاءالله من اهل التقوا و المغفرة. کسی اهل تقوا باشد، اهل مغفرت هم است. اینجا است که می فهمیم که تمام اعمال، پیوسته و وابسته به هم هستند.
حالا دقت کنید، در روزهای [عرفه] دستها را بلند میکنیم، میگوییم: ﴿أَهْلَ التَّقْوَىٰ وَأَهْلَ الْمَغْفِرَةِ﴾.[31] { إِنَّكَ أَهْلُ التَّقْوى وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ }[32] ؛ و کسی که اهل تقوا باشد، مغفرت را قطعاً دارد. آنجا باید بحث کنیم که «أَهْلُ التَّقْوَىٰ» و «أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ» دو تا هستند یا یکی هستند. اینجاست [که] تمام اعمال پیوسته و وابسته [است]. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ».