1405/08/12
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیات 106و107 /حکم فقهی وصیت /تفاوت معنایی اصطلاحی و واژه قرآنی /راه حل درصورت بروز شک و شبه در وصیت
محتويات
1- گزیده آیات قبل2- حکم فقهی وصیت
3- عام بودن قانون شهادت بر وصیت
4- تفاوت معنای اصطلاحی و واژه قرآنی
4.1- اگر از وصیت یا اظهار یا شهادت بر ان تخلفی شد چه باید کرد
4.2- در صورت وجود شک و شبهه یا انکار چه باید کرد.
5- ارتباط آیات با مبنای استاد
6- احتمالات در کلمه اولیان
7- دعای پایانی
موضوع: تفسیر سوره مائده/آیات 106و107 /حکم فقهی وصیت /تفاوت معنایی اصطلاحی و واژه قرآنی /راه حل درصورت بروز شک و شبه در وصیت
﴿يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلاَةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاَ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلاَ نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّهِ إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ ﴾.[1]
﴿ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ ﴾.[2]
1- گزیده آیات قبل
باز بحمدالله رب العالمین، خدا را شاکریم که در محضر آیات الهی هستیم. در آیه گذشته عرض کردیم که شهادت، گواه دادن بر حضور در یک مکان و در یک زمان و دیدن حادثهای یا حوادثی است[3] . و عرض کردیم که نسبت به آیه شریفه، حضرت حق حضور موت را پیش انسان مطرح کردند: ﴿إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ﴾؛ و معلوم میشود که مرگ در محضر انسان قرار میگیرد، نه اینکه انسان در محضر مرگ قرار بگیرد؛ و انسان است که مرگ را میکشد، نه اینکه مرگ انسان را دریابد.
2- حکم فقهی وصیت
نکته دیگری که باز در آیه هست، این عنوان وصیت است که عرض کردیم حکم فقهیاش استحبابی است، مگر به دلیل خاص خارجی که موضوع خارجی — حقالله یا حقالناسی — به گردن انسان باشد؛ در آن صورت انسان باید وصیت را به وجوب انجام بدهد. و مطلب دیگری که از آیه استفاده میشود این است که چون حقوق الناس و حق دیگران مهم است، وصیت باید با شهادت عدلین باشد. و عرضم کردیم این عدالت، عدالت فقهی است؛ نه اینکه عدالت اخلاقی باشد؛ عدالت فقهی است که اصرار بر انجام صغائر و کبائر نداشته باشد.
3- عام بودن قانون شهادت بر وصیت
نکته مهم دیگری که از آیه استفاده میشود این است که این وصیت و شهادت بر وصیت، یک قانون عام است؛ یعنی خاص به مسلمانان نیست. میتوانیم از همین آیه هم گواهیاش را بگیریم که ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾ — عرض کردیم — گرچه خطاب با وصف خاص است، اما تخصیص از آن استفاده نمیشود؛ این مطلب قابل استفاده است. و مطلب مهم دیگر این است که در این شهادت بر وصیت، همکیشی و غیر همکیشی هر دو دخیل هستند؛ یعنی اختصاص به مسلمان نیست و غیرمسلمان را هم شامل میشود. و مطلب مهم دیگر این است که مخصوص به زمان خاص و مکان خاصی هم نیست، مگر اینکه خصوصیتی از خواص پیش بیاید که وصیت را به یک خاصیت زمانی یا مکانی خاص تبدیل کند. برای همین میتوانیم بگوییم در سفر و در حضر، هر دو — هم شهادت بر وصیت و هم وصیت — مطلوب است؛ قطعاً اینجوری است.
4- تفاوت معنای اصطلاحی و واژه قرآنی
نکته دیگری که از آیه استفاده میشود، این عنوان مصیبت است که در محضرتان عرض کردیم: ﴿فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ﴾. یک تفاوت مهمی است بین اصطلاح مصیبت — یا معنای مصیبت — در میان مردم و معنای مصیبت در واژه و در قرآن؛ و آن این است که مصیبت در اصطلاح قرآنی، آن است که انسان را به واقع میرساند؛ سَوَاءً كَانَ دردناک — به قول روزمرهای خودمان — یا غیردردناک باشد؛ یعنی چه مصیبت مؤلمه باشد چه نباشد. اما از آنجا که معمولاً انسانها خوبیها و شادیها را فراموش میکنند و ناگواریها را به یاد میآورند، اینجا جایی است که مصیبت اطلاق پیدا کرده. پس مصیبت همیشه چیز ناگواری نیست؛ مصیبت چیزی است که انسان به واقع میرسد و استفاده میکند.
4.1- اگر از وصیت یا اظهار یا شهادت بر ان تخلفی شد چه باید کرد
نکته مهم دیگری که باز در آیه خواندیم و قابل استفاده و قابل دقت است، این است که اگر از وصیت و اظهار وصیت و شهادت بر وصیت تخلفی صورت گرفت، باید اینها را تا بعد از «صلات» نگه دارند و آنجا دیگر قسمشان بدهند. این خیلی نکته عجیبی است. و این ﴿مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ﴾ هم میتوانیم بگوییم این «صلات» در میان همه امتها و نماز بود؛ نماز در میان همه مردم بود، منتها با تغییرات و تحریفهایی که در ادیان مختلف مطرح بود. و نکته مهم دیگر این است که این قسم هم باید «بالله» باشد؛ یعنی قسمهای به چیز دیگر مطلوب نیست. چنانچه در میان مردم هم مرسوم است که قسم به عزیزانشان میخورند، به جان خودشان، به جان بقیه؛ اینها هم مطلوب نیست.
4.2- در صورت وجود شک و شبهه یا انکار چه باید کرد.
مطلب مهم دیگر اینکه اگر شک و شبههای و نفی و انکاری پیش آمد، قسم میخورند. اما این قسم و این مبادله و این اشهاد بر وصیت، قابل خرید و فروش نیست. میتوانیم بگوییم شهادتهایی که خرید و فروش میشود در آنها مشکل هست؛ میشود این استفاده را کرد؛ گرچه حتی گاهی وقتها شهادت به حق باشد، اما پول بگیرد، باز هم در آن تأمل است: ﴿وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ﴾. ﴿وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ﴾؛ این تعبیر، تعبیر خیلی عجیبی است که شهادت باید به شهادت الله ختم بشود؛ یعنی کسی که حاضر در یک واقعه یا یک جریانی است که میخواهد شاهد بر آن واقع باشد، به خصوص وصیتی که گاهی وقتها صاحب وصیت یا موصی که برای موصی له وصیت کرده است — به لحن دیگر — چه شده است؟ به عبارت بهتر، دستش از زمین و زمان و دنیا کوتاه شده است.
﴿إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ ﴾ ؛ آثم را هم — آثم میگویند — به هر گناهکاری آثم گفته نمیشود؛[4] به گنهکاری آثم گفته میشود که یک مقداری در حقیقت در حق دیگران فراموشی پیش بیاید براش؛ و به عبارت بهتر، سهلانگاری یا بیتوجهی یا غفلت یا خدای نخواسته — با همین ترتیبی که عرض میکنم — انکار حقوق دیگران داشته باشد. و الان شخص آثم و گناهکار نسبت به حضرت حق، وقتی عاصم است که حتی حقالله را هم دیگر رعایت نمیکند.
5- ارتباط آیات با مبنای استاد
بعد از این، عرض ما در ارتباط با آیه بعدی ﴿إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ ﴾، این است طبق مبنایی که داشتیم در تفسیر — که هر آیه گذشتهای بستر و زمینه برای آیه بعدی بود — قائل به ارتباط تمام آیات با همدیگر هستیم. حالا که چنین شد، آیه بعدی — ﴿ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا﴾[5] — یعنی درست ﴿ لَّمِنَ الآثِمِينَ ﴾ را چه میکند؟ آیه بعدی بیان میکند. «فَإِنْ عُثِرَ» — «عُثِرَ» مادهاش «عثر» است — یعنی آگاهی پیدا کردن دفعی؛ یک مرتبه انسان به یک مطلب آگاهی پیدا میکند که قبلاً پیدا نکرده است.
حالا اگر آگاهی پیدا شد، «عَلَی أنّهما» بر اینکه آن دو شاهدی که شما گرفتید؛ مرجع ضمیر «انهما»، به ﴿اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ﴾ میخورد: سَوَاءٌ كَانَ مِنْكُمْ یعنی از مسلمانها باشد، « أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ » یا شاهدی که از غیر مسلمانهاست — هر دو را شامل میشود. اگر چنین شد — دیدید که دیگری دو نفر دیگر — و این دو نفر چه «إِسْتَحَقَّا» را معلوم بخوانیم و چه «أُسْتُحِقّا» مجهول بخوانیم؛ اینها مستحق اثم و گناه بودند؛ یعنی بیتوجهی کردند و شهادتشان شهادت به مورد نبود؛ و در نتیجه عاصم و گناهکار شدند، نعوذ بالله. و﴿فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا﴾ ؛ به سراغ کسانی که میتوانند جانشین آنها بشوند، بروید: «فَآخَرَانِ».
دو نفر دیگر که ﴿فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ﴾ ؛ از کسانی که استحقاق دارند «عَلَيْهِمْ» — یعنی بر این موارد شهادت و بر این افرادی که باید شهادت بدهند و شاهد واقع بشوند —.
6- احتمالات در کلمه اولیان
این «اولیان» اگر افعل تفضیل باشد، یعنی بر آن دو نفر دیگری که برتر هستند. و افعل تفضیل در اینجا، افعل تفضیل تفسیری نیست که بگوییم این است و دیگری است و دیگری برتر است؛ نه، این افعل تفضیلش تعیینی هست. منتها حالا در قانون ادبی، یک نکته ادبی را همینجا خدمت شما تذکر بدهم: در استعمال ادبی معمولاً افعل تفضیل، جمع و تثنیه ندارد؛ افعل تفضیل نسبت به جمع و تثنیه همش یکسان به کار برده میشود: ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾[6] ؛ حالا افعل تفضیل معمولاً نسبت به جمع و تثنیه و فرد، هر دو یکی است. اما در اینجا میبینیم که «اولیان» آمده است. ادبیات قرآن با ادبیات اصطلاحی ما یک تفاوتی دارد. و اگر قرار باشد تقدیم و تقدم باشد، با ادبیات قرآنی باشد. بگوییم در ادبیات اصطلاحی افعل تفضیل جمع و تثنیه ندارد، اما در ادبیات قرآنی تثنیه دارد؛ مثل همین. حالا این «اولیان» — یا «اولیانی» — باشد که بفهمیم به معنای افعل باشد، یا «اولیانی» باشد که به معنای تقدم و تأخری باشد که نسبت داده — دو تا احتمال را داشته باشد؛ همانطور که در «استحقا» هم میتواند مجهول معنا بشود و هم میتواند معلوم معنا بشود.
﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾؛ اگر دو نفر از این شاهدها شهادتشان خدای نخواسته در آن گناهی بود، ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾— شهادت به قسم به خداوند میدهند — که آیا این موردی که دیدید واقعیت داشته یا نداشته است. در شهادت آنها ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾که ﴿لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا﴾»؛ که شهادت ما دو نفر از شهادت آنها بیشتر است. خب در اینجا، حضرت حق مطلب دیگری را بیان کردند.
وقتی که دو تا شاهد بر یک وصیتی هستند، یا یک کسی متوفی میشود و به دو نفر وصیت میکند، و بعد آن رحلت میکند و دسترسی به او نیست، و ما هستیم و دو وصیای که به آنها وصیت شده؛ اگر خدای نخواسته اینها گناهی را مرتکب شدند و خیانت کردند — یعنی چی؟ یعنی به عبارت بهتر، حقی را که حق ورثه مُوصَی له باشد و مُوصِی باشد، هر دوشان منکر شدند. اینجا جایی است که ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا﴾ ؛ میان چه میکنند؟ این کسانی که برای آنها وصیت شده — یعنی ورثه وصیتکننده — را میان چه میکنند؟ قسمشان میدهند، قسمشان میدهند؛ که همانطور که در شأن نزول آیه شریفه هم در محضرتان عرض کردیم. و قطعاً ﴿شَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا﴾؛ چرا شهادت این دو ورثه و باقیمانده از موصی، احق هستند؟ چون ایشان میدانند که مثلاً با نسبتی که دارند، اموال او و آنچه که داشته است و ندارد چه هست؛ این حق، این جهت است؛ یعنی واقعیتش بیشتر است.
﴿وَمَا اعْتَدَيْنَا﴾؛ و ما اهل اعتدال [هستیم] و تجاوز به حقوق دیگران نیستیم؛ که ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ﴾. که اگر اینگونه باشد، نعوذ بالله ما میشویم ظالمین. آثم تبدیل به ظالم میشود. میتوانیم از این تعبیر آیه شریفه بگوییم که هیچ ظالمی نیست الا اینکه قبلاً آثم است؛ هیچ تجاوزکننده به حقوق دیگران نیست مگر اینکه نسبت خودش را با حقوق دیگران نمیتواند تشخیص بدهد.
7- دعای پایانی
انشاءالله امیدواریم که در محضر این آیات باشیم و انشاءالله از عنوان عاصم و ظالم انشاءالله دور بشیم، تا بتوانیم انشاءالله در محضر حضرت حق قرار بگیریم؛ که عالم محضر خداست و در محضر خدا نباید معصیت کرد — نه به انکار وصیت، و نه به انکار حقالله، و نه به نعوذ بالله انکار حقوق الناس. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ».