1405/08/10
بسم الله الرحمن الرحیم
تفسیر سوره مائده/آیه 106 /عمومیت خطابات قرآنی/قاعده کلی شان نزول/معنای مصیبت/
محتويات
1- گزیده جلسات گذشته1.1- حکم فقهی وصیت
1.2- عمومیت خطابات قرآنی
2- ضابطه فقهی تقدم شاهد ها
3- اشاره معنای لغوی مصیبت
4- قاعده ای کلی برای شان نزول آیات
5- تمثیلی بودن احکام و تبعات آن
6- فروش و خرید شاهد موجب اسقاط شهادت
7- در هرکاری دو شهادت است
8- عامل لزوم شهادت و حکم اولیه شهادت
9- یکی از علل عدم شهادت شاهد

موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 106 /عمومیت خطابات قرآنی/قاعده کلی شان نزول/معنای مصیبت/
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ﴾.[1]
1- گزیده جلسات گذشته
در جلسه گذشته عرض شد. آیه شریفه یکی بحث وصیت را مطرح میکند، و یکی بحث اشهاد و شاهد گرفتن بر وصیت را مطرح میکند. ما به لحاظ فقهیمان، وصیت از شرایطش شهود گرفتن و شاهد گرفتن و اشهاد نیست، بلکه از کمال آن است. و برای همین است که شرط صحت وصیت، شاهد گرفتن نیست؛ شرط کمالش است.
1.1- حکم فقهی وصیت
علاوه بر اینکه حکم اولیه وصیت — همانطور که در محضرتان عرض کردیم — استحباب است، نه اینکه واجب باشد؛ مگر اینکه به دلیل خارجی، وجوب از آن استفاده بشود. کسی مدیون است، یا حقالناس یا حقالله [بر او تعلق گرفته است]؛ اینجا جای چیست؟ جایی است که باید وصیت را به وجوب انجام بدهد.
1.2- عمومیت خطابات قرآنی
عرض کردیم خطاب، گرچه شکل عام دارد، این عمومیت با وصف ایمان است؛ اما عام است، همه را شامل میشود. یعنی ما در مبانی فقهیمان، بحمدالله رب العالمین، به این نتیجه رسیدیم که هر کجا خطابات قرآن آمده است — چه نواهی و چه اوامر — از آنِ همه مکلفین عالم است. نتیجهاش اینکه ثواب و عقابی که بر تکالیف [مترتب است]، چه به انجامش و چه به ترکش، از آنِ همه مکلفین عالم است ؛ وقتی که چنین باشد، آیه ﴿شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ﴾؛ وقتی که مرگ به سراغتان بیاید، «حِينَ الْوَصِيَّةِ»، میخواهید وصیت بکنید، دو تا شاهد عادل را «مِنْكُمْ» یعنی من المسلمین، از کیش خودتان، از دین خودتان. و عنایتی هم دارید: این ترتیب، ترتیب عرضی نیست؛ ترتیب چیست؟ ترتیب طولی. یعنی اول ﴿شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ﴾؛ دو نفر ﴿ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ﴾؛ از خود شما مسلمانها؛ ﴿أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ﴾؛ یا دو نفر دیگری که از غیر شما باشند.
2- ضابطه فقهی تقدم شاهد ها
خیلی نکته مهمی را آیه متعرض [است] و آن این که : در آیه کریمه، محور قبول شهادت، عدالت و امانت است. و جالب اینجاست که اگر یک روزی تزاحمی بشود بین مسلمانیت و غیرمسلمانیت — یکی از ادیان دیگر، یا یهود یا نصارا و اهل کتاب و دیگران — یکی مسلمان است، اما دیگری امانتدار و عادل است؛ حکم فقهی این است که آنی که امانتدار و عادل است مقدم است و این معنی ترتیب طولی است. و این معنی، قرین شدن وصیت با شهادت است؛ و شهادت «ذَوَا عَدْلَيْنِ»، آنی که دارای عدالت است. این عدالت در اینجا هم همان عدالت فقهی است — عرض کردیم — نه عدالت اخلاقی؛ که گاهی وقتها عادل اخلاقی باید حتی مثلاً تارک مکروهات هم باشد؛ همینقدر که اصرار بر صغائر و عدم انجام کبائر را داشته باشد، کفایت میکند.
3- اشاره معنای لغوی مصیبت
﴿إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ﴾؛ اگر مسافر شدید و مصیبت موت — عرض کردیم مصیبت هم به لحاظ واژه یعنی آنی که در واقع به انسان میرسد[2] ؛ اینی که ابتلاست و بلاست و گرفتاری است، این استفاده عرفی است؛ و الا خود مصیبت یعنی أصاب الواقع ، به واقعیت رسید. یکی از آن به واقعیت رسیدنها این است که ناراحتیها او را ناراحت میکند. اگر در مسافرت بودید و مصیبت موت به شما رسید، ﴿تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ﴾. اینجاست که اول اعلام وصیت است؛ اگر قبول کردند چه بهتر؛ اما اگر قبول نکردند، باید چه کنند؟ باید قسم بخورند.
4- قاعده ای کلی برای شان نزول آیات
همانطور که عنایت دارید، در شأن نزول آیه بارها عرض کردیم: شأن نزول آیات تخصیصآور نیست، اما تبیینآور هست. برای تخصیصآور نیست، اما تبیین و تشریعآور است؛ و ذکر شأن نزول، منافات با عمومیت آیات ندارد. شأن نزول آیه در کجا بود؟ مسلمانی با دو نفر از غیر همکیشانش مسافرت رفتند؛ مریض شد و مرحوم شد و امانتها را پیش همسفرانش گذاشت که یهودیان و نصارا بودند. و بعد از اینکه آمدند، قسمتی از اینها را پس دادند، قسمت دیگری را پس ندادند. ظاهراً حالا دو سه تا روایت در شأن نزول داریم؛ یکی از روایتهایشان: آن جامی که در اختیارشان بود که استفاده میکردند برای رفع حوائجشان، این را به صاحب ورثه و صاحب مال ندادهاند. این هم بعداً آمدند شکایت کردند در محضر آقا رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه). دو مرتبه هم شکایت را مطرح کردند؛ یک مرتبه شکایت را مطرح کردند که ما هنوز پول مالی از اینها داشته [ندادهاند]؛ آنها گفتند نه، ما مال همین بوده. مرتبه دوم باز در روایت دارد که آن جامشان را در دست اینها در مدینه دیدند؛ دو مرتبه آمدند که این جام، جام ماست، جام پدر ماست؛ دو مرتبه آمدند شکایت کردند؛ باز آنها منکر شدند. آقا رسول الله، آیه نازل شد که اینها را موقع نماز بیاورید، قسم بخورند، قسم بخورند که آیا این بوده یا نبوده. آیه اینجوری [نازل شد]. روى سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: «كان تميم الدّاري، وعدي بن بداء يختلفان إِلى مكة، فصحبهما رجلٌ من قريش من بني سهم، فمات بأرض ليس فيها أحد من المسلمين، فأوصى إِليهما بتركته، فلما قدما، دفعاها إِلى أهله، وكتما جاماً كان معه من فضة، وكان مخوَّصاً بالذهب، فقالا: لم نره، فأُتي بهما إِلى النبي صلّى الله عليه وسلّم فاستحلفهما بالله: ما كتما، وخلى سبيلهما، ثم إِن الجام وُجدَ عند قومٍ من أهل مكة، فقالوا: ابتعناه من تميم الدّاري، وعدي بن بداء، فقام أولياء السهمي، فأخذوا الجام، وحلف رجلان منهم بالله: إِن هذا الجام جام صاحبنا، وشهادتنا أحق مِن شهادتهما، وما اعتدينا، فنزلت هذه الآية، والتى بعدها»[3] .
«روى : أنّ ثلاثة نفر خرجوا تجّارا من المدينة إلى الشّام: تميم بن أوس و عديّ و هما نصرانيّان و ابن أبى مارية مولى عمرو بن العاص، فمرض ابن أبى مارية و كتب كتاب وصيّة فيه ما معه من المتاع و دسّ كتابه في متاعه لم يخبر به صاحبيه، و أمرهما أن يدفعا متاعه إلى أهله و مات، ففتّشا متاعه و أخذا إناء من فضّة ثمّ رجعا بالمال إلى الورثة، فوجدوا الكتاب فطالبوهما بالإناء فجحدا، فرفعوا أمرهم إلى النّبيّ-صلّى اللّه عليه و آله-فنزلت؛ قوله: تَحْبِسُونَهُمَا »[4]
5- تمثیلی بودن احکام و تبعات آن
البته این شأن نزول، خصوصیت نمیآورد؛ به خصوص بنا بر مبنایی که عزیزانی که فقه در خدمتشان هستیم — ما در احکام قائل به تمثیلایم، نه قائل به تخصیصایم. اگر قائل به تمثیل هم باشیم، دیگر اصلاً یک بحث دیگری هم مطرح میشود که آیا وصیت همانند صلح و همانند حتی قرعه و بعضی از احکام دیگر، اینها باید مسبوق به نزاع باشند تا بعد از این مشروعیت داشته باشد؟ ما عرض کردیم اینها مسبوقیت به نزاع هم لازم نیست. یعنی الان برای همین رو هم در همین مسئله که در آیه هم مطرح شده که این وصیت ﴿إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ﴾. اما یک کسی هنوز مرگش نزدیک نشده است، اما میتواند وصیت بکند. یعنی به عبارت بهتر، اینی که «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» این پایان وصیت است، نه اینکه خصوصیت و خاصیت وصیت باشد. و به عبارت بهتر، این وقتش هست؛ تا وقتی که دیگر ﴿إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ﴾ که ضرورت وصیت احساس میشود. ضرورت وصیت، احساس شدنش به نیاز عرفی و شخصی، منافات با ابداع وصیت ندارد.
6- فروش و خرید شاهد موجب اسقاط شهادت
خدای متعال فرمودند: ﴿تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا﴾. ما این شهادت را اجرایی میکنیم و این شهادت ما قابل خرید و فروش نیست. حالا ببینید، خدای نخواسته، الان گاهی وقتها برای من بعضیها از این عزیزانمان، رفقای درس و بحثمان که قاضی هستند و در قضاوتند، گفتند: حاج آقا، ما بارها به این نتیجه رسیدیم که گاهی وقتها شاهدان را خرید و فروش میکنند. حتی آن شاگرد ما آمده بود، گزارش قضاوتش را میداد، از من سؤال کرد که حاج آقا، ما ظهر که تعطیل میکنیم و بعد از ظهر که از اداره داریم میرویم بیرون، از محکمه داریم بیرون [میرویم]، میبینیم که همان دم دادگاه مثلاً یکی میگوید شاهد میشوم، اینقدر شاهد چه میشوم، اینقدر [میگیرم]. من به ایشان گفتم: اینجاست که دیگر ابزار علمی شما باید خیلی قدرتمندانه اجرا بشود. با کمال صراحت عرض کردم که اگر شما بدانید که اینگونه است، از همان اول این مخالف شرایط شهادت است. آیه قرآن میگوید: ﴿لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ﴾؛ گرچه که اینها فامیل باشند، اما ما به هیچ قیمتی شهادتمان را نمیفروشیم؛ گرچه که اینها «ذَا قُرْبَىٰ» باشند و فامیل باشند؛ این حکم الهی [است].
7- در هرکاری دو شهادت است
﴿وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ﴾. میتوانیم از آیه این استفاده دقیق را داشته باشیم که بگوییم در هر کاری، منجمله وصیت، دو تا شاهد و دو تا شهادت است: یک شهادت حضرت حق و شاهد بودن حضرت حق، یکی دیگر شهادت دیگران. شهادت دیگران هم قابل کتمان است، هم قابل خرید و فروش است، هم قابل انکار است، هم قابل نقصان است، هم قابل اکمال است؛ اما شهادت خداوند، شهادت عینی است، هیچ قابل جابهجایی نیست. ﴿وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ﴾؛ ما شهادت الهی را منکر نمیشویم. ﴿إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ﴾؛ ما در این هنگام از کسانی باشیم که از گناهکاران باشیم.
8- عامل لزوم شهادت و حکم اولیه شهادت
در مسائل فقهی داریم که شاهد، شهادت دادنش وقتی لازم است که یک حقی ضایع بشود؛ و ضایع شدن و ضایع نشدن آن مربوط به شهادت این باشد؛ دفع مفاسد [باشد]. اگر دفع مفاسد باشد — یعنی به عبارت بهتر، اینطوری عرض کنم در محضرتان — شهادت به حکم اولیه لازم نیست؛ بلکه به حکم ثانویه است که لزوم پیدا میکند. و الا خود شهادت امر مباح است؛ و نهایتش بگوییم حالت استحبابی دارد؛ اما لزومش [چیز دیگری است].
9- یکی از علل عدم شهادت شاهد
اگر سخن از دفع ضرر محتمل در سمت شاهد باشد ، در این صورت از جاهایی است که می گوییم نباید شهادت بدهد ؛ اگر احیاناً ضرری متوجه خودش بود.
ملاحظه بفرمایید این دو سه آیه، یعنی آیه ﴿يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلاَةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاَ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلاَ نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّهِ إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ﴾[5]
و﴿فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ﴾[6] و ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَن يَأْتُواْ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُواْ أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاسْمَعُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴾[7] سوره مبارکه مائده، راجع به شهادت و شهادت بر وصیت [است]. و اینکه اینها آیا قابل جایگزین هستند یا نیستند؛ تا برسیم انشاءالله به ادامه، دو آیه دیگر ببینیم چطوری است. مبارکتان باشد. «آثم» باز یک گناهکار خاصی است که جلسه آینده انشاءالله توضیح خواهیم داد.
«وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، صَلَوَاتُ اللَّهِ وَالسَّلَامُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ».