« فهرست دروس
درس تفسیر استاد هادی عباسی‌خراسانی

1405/08/09

بسم الله الرحمن الرحیم

تفسیر سوره مائده/آیه 106 /تفاوت حکم شهادت در وصیت و طلاق/صورت و حکم وصیت بخصوص برای مسافر /معنای عدالت درآیه شریفه

 

 

موضوع: تفسیر سوره مائده/آیه 106 /تفاوت حکم شهادت در وصیت و طلاق/صورت و حکم وصیت بخصوص برای مسافر /معنای عدالت درآیه شریفه

 

1- ورود به تفسیر آیه ۱۰۶ سوره مائده

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ﴾.[1]

2- حکم اشهاد بر وصیت و تفاوت آن با طلاق

مطالبی راجع به آیه کریمه در محضرتان عرض شد. آیه کریمه راجع به وصیت و اشهاد و شهادت گرفتن بر وصیت است و اینکه وصیت نیاز به شاهد ندارد و شاهد گرفتن در وصیت حکم استحبابی دارد، نه اینکه حکم وجوبی داشته باشد. گاهی وقت‌ها می‌گوییم که طلاق باید شاهد داشته باشد؛ این حکم وجوبی و ایجابی است، یعنی به نظر امامیه طلاق بدون شاهد صحت ندارد. اما یک وقت می‌گوییم که وصیت نیاز به شهادت دارد و اشهاد دارد؛ این شرط صحت وصیت نیست، شرط کمال وصیت است.

3- گستره و عمومیت خطاب آیه قبل نسبت به تمام ملت و امت

و به خصوص در آیه قبل عرض کردیم خطاب ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا﴾،[2] خطاب تقلیدی و توصیفی است، نه خطاب تخصیصی؛ یعنی دیگران، ملت‌ها و امت‌ها را هم شامل می‌شود، چون عنایت دارید — بارها این مطلب را عرض کردیم — مبنای فقهی و اصولی ما این است که وجوب احکام به وجوب عقلی است، نه به وجوب تشریعی و شرعی.اگر مبنای ما در این مسئله عقلی باشد، «یَجِبُ عَلَی الْمُكَلَّفِ التَّقْلِيدُ» انجام تکالیف به وجوب عقلی است؛ یعنی ماه مبارک رمضان بیاید، وقت الصلاة بیاید، هر مکلفی از مکلفین عالم مأمور به چه هستند؟ مأمور به اطاعت هستند و جزای تکلیف شاملش می‌شود.

4- شرط واجب شدن نوشتن وصیت و عمل بر طبق آن

اینجا همین‌طور است؛ یعنی وصیت درست است که یک حکم شرعی است و شارع مقدس بیان کرده، اما یک حکم تکلیفی است؛ و وصیت حکمش حکم استحبابی است، مگر اینکه حق یا حقوقی تعلق بگیرد که باید ایجاب بشود و وجوب پیدا بکند. اگر حق‌الناس یا حق‌اللهی برای مکلفی پیدا کرد، وصیت استحبابی می‌شود وصیت لزومی و ایجابی؛ مثلاً نعوذ بالله با کسی بدهکار است، یا نماز قضایی دارد، روزه قضایی دارد؛ اینجا جایی است که شخص باید وصیت بکند و به لزوم وصیت بکند.

5- صورت و حکم اشهاد بر وصیت علی الخصوص در مسافرت

حالا آیه شریفه این است: حکم وصیت و اشهاد بر وصیت، و به خصوص در سفر: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ﴾؛ ای کسانی که ایمان آوردید، وقتی که مرگ به سراغ شما بیاید و حین الوصیه باشد و بنا دارید که وصیت بکنید، باید دو نفر که ؛ دو تا شاهد — یا از خودتان یا از غیر خودتان — بگیرید. خب این پس معلوم می‌شود که در وصیت در سفر، شاهد غیر مسلمان هم کفایت می‌کند، شاهد غیر مسلمان هم کفایت می‌کند؛ یعنی این شهادت منحصر در مسلمانیت نیست: ﴿ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ﴾.

6- معنا و مفهوم عدالت در آیه

البته عنایت دارید چون صحبت حکم است، این عدل و عدالت، عدالت اخلاقی نیست؛ که از خیلی چیزها باید پرهیز داشته باشد. این عدالت، عدالت فقهی است. عدالت فقهی چه بود؟ عدم اصرار بر صغیره و عدم انجام کبیره، صدق عدالت شرعی می‌کند: ﴿ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ﴾.

7- معنای واژه «مصیبت» و تفاوت آن با معنای متداول عرفی

﴿فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ﴾؛ و گرفتاری مرگ، مصیبت مرگ، مصیبت است. اینکه مصیبت را هم مصیبت می‌گویند، به خاطر اینکه به شخص به آن می‌رسد.[3] برعکس متداول عرفی — که واژه، واژه دقیقی است — مصیبت از «صواب» است؛ یعنی آنی که به واقع می‌رسد و واقع را بیان می‌کند.[4] الان ما وقتی که برسیم به عرف، تا صحبت مصیبت می‌شود، یعنی چیزی که در آن گرفتاری و سختی و بلا است؛ گرچه که این هم هست، و متداول در عرف است. و حال آنکه مصیبت چیزی است که بیان واقع می‌کند و واقع را بیان می‌کند، و «ما أصاب به» است؛ شخص بهش می‌رسد. حالا که می‌رسد، همه چیز را احساس می‌کند. پس این مرگ، مصیبت است؛ این است که «مصیب». عنایت هم دارید هر دو واژه آمده است: هم «فَأَصَابَتْكُمْ» و هم «مُصِيبَة». مصیبت مرگ به شما می‌رسد؛ یعنی واقعیت مرگ.

8- نگه‌داشتن شاهدان بر وصیت پس از نماز و قسم به خداوند

این مصیبت یعنی واقعیت و حقیقت مرگ به شما می‌رسد؛ شما باید شاهد بگیرید. و اگر این‌جوری بود: ﴿تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ﴾؛ این‌ها را بعد از نماز نگهشان بدارید تا این‌ها قسم به خداوند بخورند. چه زمانی این کار را بکنید؟ اگر وصیت را قبول نداشتند، اگر وصیت را وفا نکردند، یا وصیت را قبول نداشتند، این‌ها را نگهشان دارید تا موقع نماز بیاند وقسم بخورنند.

9- حقیقت «صلاة» و فلسفه قسم پس از نماز

ما یکی از استفاده‌هایی که از این آیه داریم — الحمدللّه رب العالمین — و نکته مهمی است در تفسیر، این است که کلمه «صلاة» یک کلمه رایج و یک کار رایجی بین همه امم بوده است. ما «صلاة» را حقیقت عرفیه متشرعه در تمام زمان‌ها می‌دانیم؛ از زمان آدم تا الان عنوان نماز بوده است، منتها شخصیت نماز و تشخص نماز متغیر بوده و اینکه هر نمازی در هر زمانی یک جوری هست. این تعبیر می‌کند این‌ها را نگهشان دارید؛ از این استفاده می‌شود که بعد از نماز هم یک خصوصیتی دارد در قسم خوردن. چرا؟ چون مردم ارتباطاتشان با حضرت حق انجام می‌شود و صداقتشان بیشتر می‌شود: ﴿فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ﴾. اگر شک داشتید، و به عبارت بهتر، اگر این‌ها وصیت را قبول نداشتند، موقع نماز این‌ها را قسمشان بدید.

10- شأن نزول آیه و مشروعیت قسم بر وصیت

همان‌طور که می‌دانید در شأن نزولش هم آمده که یکی از مسلمان‌ها با چند نفر مسافرت رفت و وصیتی کرد؛ یک مقداری از مال وصیت‌شده را دادند، بقیه را ندادند. آیه نازل شد که این‌ها را در موقع نماز قسمشان بدید. اگر قسم خوردند از آن‌ها بپذیرید.

11- جمع‌بندی؛ وصیت و اشهاد بر آن و قسم شاهدان

آیه شریفه یکی بحث وصیت را مطرح می‌کند که — عرض کردم — حکم کلی‌اش استحباب است؛ و یکی بحث اشهاد بر وصیت، یعنی شاهد گرفتن بر وصیت را که شاهد گرفتن بر وصیت هم حکم لزومی نیست، اما حکم استحبابی است؛ که کسی که می‌خواهد وصیت کند، شاهد بر وصیت بگیرد که وصیتش در اجراییاتش دقیق‌تر باشد. و به خصوص اگر در سفر باشند و بعد یک عده‌ای منکر وصیت باشند، قسم داده می‌شوند و بعد طبق آن قسم عمل می‌شود. و یکی از موارد قسم هم همین مورد است. «وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ».

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo