حکم قسم و کفاره‌ی حِنث و شکستن قسم/تفسیر آیه 89 /تفسیر سوره مائده

موضوع: تفسیر سوره مائده/تفسیر آیه 89 /حکم قسم و کفاره‌ی حِنث و شکستن قسم

﴿وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلًا طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِيَ أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ﴾.[1]

﴿لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُواْ أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾.[2]

1- گزیده جلسات گذشته

بحمدالله، خدا را شاکریم که در این اول ماه مبارک شعبان - که بر همه شما مبارک باشد و ماه رزق و برکت و روزی خاص الهی باشد - در محضر آیات الهی هستیم.

در آیه شریفه ۸۸ عرض شد که ذات باری‌تعالی می‌فرماید: ﴿وَكُلُواْ﴾[3] که دلیل بر ایجاب نیست. در اصول فقه بحث کردیم که «امر عقیب الحذر»، دلیل بر اباحه مطلقه است. همان‌طور که در آیات قبلی نیز گفتیم: ﴿لاَ تُحَرِّمُواْ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ﴾،[4] بحث اباحه مطلقه است. تا همه‌ی امور را ندانیم که ممنوعیت دارد، قاعده «اصالت الحل» جاری است. این تقوای الهی، هم تقوای در اکل (خوردن) و هم تقوای در امور دیگر است. حلال را نباید حرام کرد و حرام را حلال. حلال و حرام در ید اختیار باری‌تعالی است و حتی در دست شارع مقدس اسلام نیست؛ ابلاغ حلال و حرام از اوست.

2- تفسیر آیه 89

2.1- معنای أیمان و حکم قسم

«أیمان»، جمع «یمین» است. قسم را یمین می‌گویند؛ چون معمولاً هنگام قسم، اشارات با دست راست است. خداوند شما را به قسم‌های‌تان مؤاخذه نمی‌کند؛ بلکه به آنچه در دلِ قسم‌های‌تان گره زدید (نیت شما) مؤاخذه می‌کند. اکثر قسم‌های متداول بین مردم، حتی به امور ارزشمند، مانند جان خود و والدین و… آثار شرعی ندارد؛ بلکه وقتی که این قسم‌ها با الفاظی مانند «تالله»، «والله» و «بالله» محکم شود، آن‌گاه حِنث (شکستن) چنین قسمی کفاره دارد. برخی معتقدند معادل این قسم‌ها در فارسی و دیگر زبان‌ها نیز در صورت نقض، کفاره دارد.

2.2- کفاره شکستن قسم (حنث قسم)

کفاره، گناه انسان را می‌پوشاند. عرب، کشاورز را «کافر» می‌گوید؛ چون دانه‌ها را در زمین پنهان می‌کند.[5] کفاره‌ی آن این است که باید ده نفر را از غذاهای متوسط و متداولی که خانواده شما استفاده می‌کنند، اطعام کند. برخی می‌گویند «اوسط» به معنای برترین‌هاست، ولی در واقع «اوسط» به معنای میانه است.[6] یا این‌که ده نفر را بپوشاند (به آنان لباس بدهد)، یا یک برده را آزاد کند. این کفاره تخییری است؛ «أو» در آیه، دلیل بر اختیار است.

مسکین، کسی است که زمین‌گیر است و خرج سالش را ندارد. بحثی است که حال مسکین بدتر است، یا فقیر. برخی می‌گویند مسکین نیاز دارد؛ ولی دستش را دراز نمی‌کند و سؤال نمی‌کند.

2.3- راه‌های جایگزین کفاره

«فمن لم یجد»: اگر کسی نتوانست هیچ‌یک از این سه کار (اطعام، پوشاندن یا آزاد کردن برده) را انجام دهد، باید سه روز روزه بگیرد. روزه گرفتن - به‌ویژه در روزهای زمستان - آسان‌تر است. حضرت علامه حسن‌زاده (قدس الله نفسه الزکیه) فرمودند: «زمستان که می‌آید، روزها و شب‌های اولیای الهی است». در زمستان، شب‌ها بلند است و برای عبادت مناسب است و روزها کوتاه است و می‌توان روزه گرفت. ایشان ماه‌های رجب، شعبان و رمضان را هر سه را روزه می‌گرفتند (البته این اواخر نمی‌توانستند). ان‌شاءالله به مظهر «یا رازق» و «یا رزّاق» برسیم. ﴿وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ﴾،[7] در ماه مبارک شعبان است؛ زیرا در این ماه روزی‌ها - یا روزی‌های مؤمنان - شاخه‌شاخه می‌شود؛ «إِنَّمَا سُمِّيَ شَعْبَانُ لِأَنَّهُ يَتَشَعَّبُ فِيهِ أَرْزَاقُ الْمُؤْمِنِينَ».[8] همان‌طور که وارد است، صلواتی که در این ماه است، «عند الزوال» (نیمه روز) خوانده می‌شود.

2.4- لزوم حفظ قسم

«وَاحْفَظُواْ أَيْمَانَكُمْ»: اولاً، قسم خوردن مکروه است. حرف انسان باید خودِ قسم باشد؛ یعنی آن‌قدر اهل صداقت و باور باشد و فعل و قولش یکی باشد که وقتی حرف می‌زند، نیاز به قسم خوردن نداشته باشد. اما ثانیاً، اگر انسان چاره‌ای نبود و قسم خورد، باید قسم را حفظ کند و نشکند.

2.5- لزوم شکر نعمت‌های الهی

«كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ»: خود بیان حکم کفاره، آیه‌ای از آیات الهی است. جالب است که حکم الهی به عنوان «آیه الهی» بیان شده است. همه این‌ها برای این است که شکرگزار باشید.

شکر مسبوق به نعمت است. ما غرق در آیات و نعمت‌های الهی هستیم. شکر به این معناست که به نعمت توجه داشته باشیم، آن را یادآوری کنیم و استفاده از نعمت، خود بهترین شکر نعمت است. ﴿لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ﴾؛[9] اگر شکر کنید، قطعاً نعمت را برای شما می‌افزایم. مناجات شعبانیه را در این ماه بخوانید. کسانی اهل شکر هستند که از نعمت غافل نیستند. هر نقطه‌ای که اشاره کنید، خارج از نعمت الهی نیست؛ «لا تُعَدُّ وَ لا تُحصَی»؛ شماره‌پذیر و احصاپذیر نیست. باید به این نعمت‌ها توجه کنیم.

2.6- اشاره به فرازی از الهی‌نامه

در فرازی از الهی‌نامه گفتیم: «الهی! به اجازه تو، نام عالم را عشق‌آباد گذاشتیم و در آن، آبادی‌ای است به نام قسمت‌آباد. در قسمت‌آباد، وجودی بیش از این قسمت ما نبود. ربّ انعمت فزد، یا اباالقاسم مددی»! ما در محضر پدر قاسم، یعنی حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) که قسیم الجنة و النار است، هستیم. خداوند ما و شما را از روزی‌یافتگان به شفاعت رسول خدا (ص) و به روزی او قرار دهد، و ما و شما را از شکرگزاران و روزه‌داران و نمازگزاران قرار دهد.